Τρύπα στον νόμο για την ψηφιακή εκμετάλλευση ΑμεΑ

Έντονη κοινωνική αντίδραση προκάλεσε βίντεο που έκανε τον γύρο του διαδικτύου, στο οποίο πρόσωπα φέρονται να παροτρύνουν άτομο με αναπηρία να προβεί σε πράξεις που θίγουν την αξιοπρέπειά του. Η συνεχιζόμενη αναπαραγωγή του υλικού προκάλεσε αντιδράσεις από Οργανώσεις και αρμόδιους φορείς, οι οποίοι απηύθυναν έκκληση για άμεσο τερματισμό της διάδοσής του.

Στο πλαίσιο διερεύνησης της υπόθεσης, η Υποδιεύθυνση Ηλεκτρονικού Εγκλήματος προχώρησε στη σύλληψη τριών προσώπων, βάσει δικαστικών ενταλμάτων που εξασφαλίστηκαν μετά την αξιολόγηση του μαρτυρικού υλικού. Και τα τρία πρόσωπα αφέθηκαν ελεύθερα, ωστόσο συνεχίζουν να λαμβάνονται καταθέσεις και αναμένεται η αξιολόγηση μαρτυρικού υλικού, με σκοπό να διαφανούν τα αδικήματα που προκύπτουν.

Το περιστατικό έφερε εκ νέου στο προσκήνιο τα όρια της συγκατάθεσης, τις ευθύνες όσων καταγράφουν, δημοσιεύουν ή αναπαράγουν τέτοιο υλικό, αλλά και το κατά πόσον το υφιστάμενο νομοθετικό και θεσμικό πλαίσιο μπορεί να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις σύγχρονες μορφές διαδικτυακής διαπόμπευσης και εκμετάλλευσης ευάλωτων προσώπων. Παράλληλα, ανέδειξε την ανάγκη για ταχύτερη κινητοποίηση των αρμόδιων υπηρεσιών, ουσιαστικότερη προστασία των προσωπικών δεδομένων και μεγαλύτερη υπευθυνότητα από τους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς η συνεχιζόμενη διάδοση παρόμοιου περιεχομένου μπορεί να επιτείνει την προσβολή της ιδιωτικής ζωής και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Κατακερματισμένο το πλαίσιο για την ψηφιακή εκμετάλλευση ευάλωτων προσώπων

Μιλώντας στη «Σημερινή», ο νομικός Σίμος Αγγελίδης ανέφερε ότι, με βάση τα μέχρι στιγμής δημοσιοποιημένα στοιχεία, οι αρμόδιες Αρχές θα μπορούσαν να εξετάσουν σειρά πιθανών ποινικών αδικημάτων. Όπως εξήγησε, η στοιχειοθέτησή τους θα εξαρτηθεί από το ακριβές περιεχόμενο του βίντεο, τον τρόπο λήψης και διάδοσής του, καθώς και από την πρόθεση των εμπλεκομένων προσώπων.

Σύμφωνα με τον κ. Αγγελίδη, εφόσον το βίντεο φαίνεται να καταγράφει και να προβάλλει άτομο με αναπηρία σε κατάσταση εξευτελισμού, χλευασμού ή δημόσιας διαπόμπευσης, θα μπορούσαν να διερευνηθούν αδικήματα που αφορούν την παρενόχληση, την ψυχολογική κακοποίηση ή την πρόκληση βλάβης στην αξιοπρέπεια και την προσωπικότητα του θύματος.

Παράλληλα, η καταγραφή, κατοχή ή διάδοση οπτικοακουστικού υλικού χωρίς έγκυρη συγκατάθεση ενδέχεται να εγείρει ζητήματα παραβίασης της ιδιωτικής ζωής και παράνομης επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων, ιδίως όταν πρόκειται για άτομο με αναπηρία ή πρόσωπο με άλλες ιδιαιτερότητες.

Την ίδια ώρα, ο νομικός επεσήμανε ακόμη ότι, εάν αποδειχθεί πως το βίντεο δημιουργήθηκε ή διαδόθηκε με σκοπό τον εξευτελισμό, τη γελοιοποίηση ή τη χειραγώγηση του ατόμου με αναπηρία, οι Αρχές ενδέχεται να εξετάσουν αδικήματα που σχετίζονται με εκφοβισμό, απειλητική ή προσβλητική συμπεριφορά, καθώς και ενδεχόμενη υποκίνηση άλλων προσώπων σε χλευασμό ή κακομεταχείριση του θύματος.

Όπως σημείωσε, η σύγχρονη ευρωπαϊκή συζήτηση αναγνωρίζει πλέον το φαινόμενο του διαδικτυακού εκφοβισμού και της διαδικτυακής παρενόχλησης ως σοβαρή μορφή προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ιδίως όταν στρέφεται κατά ατόμων με αναπηρία και άλλων ευάλωτων προσώπων.

Η νομική αξιολόγηση, πρόσθεσε, καθίσταται ακόμη αυστηρότερη λόγω της νοητικής αναπηρίας και της ιδιαίτερης ευαλωτότητας του προσώπου που εμφανίζεται στο βίντεο. Το κυπριακό και ευρωπαϊκό δίκαιο επιβάλλουν αυξημένο καθήκον προστασίας των ατόμων με αναπηρία, ενώ η ύπαρξη νοητικής αναπηρίας αποτελεί στοιχείο ιδιαίτερης ευαλωτότητας που λαμβάνεται υπόψη τόσο κατά τη διερεύνηση όσο και κατά την επιμέτρηση της ποινής.

«Η κατάχρηση θέσης ισχύος ή η εκμετάλλευση της ευάλωτης κατάστασης ενός προσώπου θεωρείται επιβαρυντικός παράγοντας σε σειρά ποινικών αδικημάτων», ανέφερε.

Ο κ. Αγγελίδης αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στον περί της Καταπολέμησης της Σεξουαλικής Κακοποίησης, της Σεξουαλικής Εκμετάλλευσης Παιδιών και της Παιδικής Πορνογραφίας Νόμο του 2014, στον Ποινικό Κώδικα, στη νομοθεσία περί επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων, στον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων, καθώς και στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες.

Χωρίς αυτοτελές αδίκημα η διαδικτυακή εκμετάλλευση ευάλωτων προσώπων

Ιδιαίτερη σημασία έχει η επισήμανσή του ότι η κυπριακή νομοθεσία δεν διαθέτει σήμερα ένα ενιαίο και αυτοτελές αδίκημα που να καλύπτει ρητά τη διαδικτυακή εκμετάλλευση, τη διαδικτυακή διαπόμπευση ή εξευτελισμό και τη χειραγώγηση ευάλωτου ατόμου.

Αντιθέτως, όπως εξήγησε, οι διωκτικές Αρχές καλούνται συνήθως να συνδυάζουν διατάξεις του Ποινικού Κώδικα, της νομοθεσίας για την προστασία των ατόμων με αναπηρία, της νομοθεσίας περί προσωπικών δεδομένων και ειδικών διατάξεων που αφορούν τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες ή άλλες μορφές κακοποίησης.

Καταλήγοντας, ο κ. Αγγελίδης ανέφερε ότι η συγκεκριμένη υπόθεση αναδεικνύει όχι μόνο την ανάγκη έγκαιρης και πλήρους διερεύνησης των πραγματικών περιστατικών, αλλά και την πιθανή ανάγκη περαιτέρω εκσυγχρονισμού του νομοθετικού πλαισίου, ώστε να καλύπτει ρητά και αποτελεσματικά τις σύγχρονες μορφές ψηφιακής εκμετάλλευσης και δημόσιου εξευτελισμού ευάλωτων προσώπων.

Η θέση της Αστυνομίας

Σε επικοινωνία της «Σημερινής» με την Αστυνομία, μας αναφέρθηκε ότι όλες οι καταγγελίες και οι πληροφορίες που αφορούν πιθανή κακοποίηση ή εκμετάλλευση ευάλωτων προσώπων αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα.

Όπως επισημάνθηκε, κάθε υπόθεση αξιολογείται και διερευνάται με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις περιστάσεις της, με γνώμονα την προστασία των εμπλεκόμενων προσώπων και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους.

«Εφόσον από τις εξετάσεις προκύψουν ενδείξεις διάπραξης ποινικών αδικημάτων, ακολουθούνται όλες οι προβλεπόμενες από τη νομοθεσία διαδικασίες», καταλήγει η απάντηση της Αστυνομίας.

Η συγκατάθεση ατόμου με αναπηρία κρίνεται κατά περίπτωση

Μιλώντας στη «Σημερινή», η Επίτροπος Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, Μαρία Μανώλη Χριστοφίδου, ανέφερε ότι ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων αποτελεί το γενικό νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία των προσωπικών δεδομένων. Ζητήματα που αφορούν ενδεχόμενη σεξουαλική κακοποίηση ή εκμετάλλευση προσώπων, καθώς και τυχόν ποινικά αδικήματα, διέπονται παράλληλα από τον Ποινικό Κώδικα και τις ειδικές νομοθεσίες.

Αναφερόμενη στο ζήτημα της συγκατάθεσης, η κ. Μανώλη Χριστοφίδου εξήγησε ότι, σύμφωνα με τον ΓΚΠΔ, αυτή πρέπει να παρέχεται ελεύθερα, να είναι συγκεκριμένη, σαφής και να δίνεται με πλήρη επίγνωση.

Όπως διευκρίνισε, το κατά πόσον ένα άτομο με νοητική αναπηρία ήταν σε θέση να παράσχει έγκυρη συγκατάθεση δεν μπορεί να κρίνεται γενικά ή αφηρημένα. Αντιθέτως, αξιολογείται ξεχωριστά σε κάθε περίπτωση, με βάση τα πραγματικά περιστατικά και την πραγματική ικανότητα του συγκεκριμένου προσώπου να αντιληφθεί τη φύση, τον σκοπό και τις συνέπειες της επεξεργασίας των προσωπικών του δεδομένων.

Η Επίτροπος επισήμανε ότι η δημοσίευση ή αναπαραγωγή φωτογραφιών και βίντεο, ιδιαίτερα όταν έχουν εξευτελιστικό ή σεξουαλικού χαρακτήρα περιεχόμενο, ενδέχεται να συνιστά σοβαρή παραβίαση της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, της ιδιωτικής ζωής και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ανεξάρτητα από το κατά πόσον το πρόσωπο θεωρείται ευάλωτο.

Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες προκύπτουν ενδείξεις πιθανής διάπραξης ποινικών αδικημάτων, η Αρχή γνωστοποιεί τα σχετικά στοιχεία στον Γενικό Εισαγγελέα της Δημοκρατίας και/ή στην Αστυνομία, ώστε να προβούν στις δικές τους ενέργειες. Παράλληλα, όπου κρίνεται αναγκαίο και συνήθως σε συνεννόηση με τις αρμόδιες διωκτικές Αρχές, επικοινωνεί με τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ή τα μέσα ενημέρωσης, με σκοπό την άμεση αφαίρεση ή διαγραφή του σχετικού περιεχομένου.

Η κ. Μανώλη Χριστοφίδου υπογράμμισε ακόμη ότι η περαιτέρω αναπαραγωγή και διάδοση υλικού που περιέχει προσωπικά δεδομένα, ιδιαίτερα όταν έχει εξευτελιστικό ή ευαίσθητο περιεχόμενο, μπορεί να προκαλέσει νέα προσβολή της ιδιωτικότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας του προσώπου.

Για τον λόγο αυτό, όπως ανέφερε, η Αρχή καλεί τους πολίτες και τα μέσα ενημέρωσης να επιδεικνύουν αυτοσυγκράτηση και να αποφεύγουν την ανάρτηση ή αναδημοσίευση φωτογραφιών και βίντεο που μπορούν να οδηγήσουν στην άμεση ή έμμεση ταυτοποίηση φυσικών προσώπων χωρίς νόμιμη βάση, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ευάλωτα πρόσωπα ή όταν επηρεάζονται οι οικογένειές τους.

Καταγγελίες για ευάλωτα πρόσωπα στο μικροσκόπιο

Αναφορικά με προηγούμενες υποθέσεις, η Επίτροπος ανέφερε ότι οι περιπτώσεις που έχουν τεθεί ενώπιον της Αρχής, είτε κατόπιν καταγγελίας είτε αυτεπαγγέλτως, και αφορούν τη δημοσίευση φωτογραφιών ή βίντεο ευάλωτων προσώπων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι περιορισμένες.

Ορισμένες αφορούν άτομα με αναπηρία, ενώ άλλες διαφορετικές κατηγορίες ευάλωτων προσώπων. Όπως διευκρίνισε, κάποιες από τις υποθέσεις εξακολουθούν να βρίσκονται υπό διερεύνηση ή στο τελικό στάδιο λήψης απόφασης και, ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να δοθούν περισσότερα στοιχεία ή να σχολιαστούν οι ενέργειες της Αρχής σε κάθε επιμέρους περίπτωση.

Δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό

Από τη δική της πλευρά, η Πρόεδρος της Κυπριακής Συνομοσπονδίας Οργανώσεων Αναπήρων (ΚΥΣΟΑ), Θέμις Ανθοπούλου, σε δηλώσεις της στη «Σημερινή», ανέφερε πως, το γεγονός ότι το επίμαχο υλικό παρακολουθήθηκε από τόσο μεγάλο αριθμό χρηστών, καθιστά το περιστατικό ακόμη σοβαρότερο. Η ΚΥΣΟΑ, πρόσθεσε, χειρίζεται καθημερινά διάφορα περιστατικά που αφορούν παραβιάσεις των δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας ατόμων με αναπηρία, χωρίς όμως αυτά να περιορίζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

«Εμείς ενεργούμε αθόρυβα και η δουλειά μας είναι να το κάνουμε αθόρυβα, για την προστασία των ατόμων που εκπροσωπούμε», ανέφερε. Εξήγησε, παράλληλα, ότι για να περιέλθει ένα περιστατικό σε γνώση της ΚΥΣΟΑ θα πρέπει προηγουμένως κάποιος να το αντιληφθεί και να προχωρήσει σε καταγγελία.

Σύμφωνα με την κ. Ανθοπούλου, η παραβίαση της αξιοπρέπειας των ατόμων με αναπηρία εμφανίζεται με πολλές και διαφορετικές μορφές στην καθημερινότητα, από την παράνομη στάθμευση σε χώρους που προορίζονται για ΑμεΑ μέχρι τις άσχημες συνθήκες που βιώνουν μαθητές με αναπηρία στα σχολεία.

Αναφέρθηκε, μάλιστα, σε πρόσφατη καταγραφή εμπειριών παιδιών ενώπιον του Προέδρου της Δημοκρατίας. Όπως είπε, παιδιά ανέφεραν ότι ζήτησαν από εκπαιδευτικούς να μιλούν πιο αργά, ώστε να προλαβαίνουν να γράφουν, και έλαβαν ως απάντηση ότι «δεν θα έπρεπε να ήταν εκεί». Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι τέτοιες συμπεριφορές δεν χαρακτηρίζουν το σύνολο των εκπαιδευτικών, αλλά αποτελούν υπαρκτές περιπτώσεις.

«Δεν είναι μόνο ζήτημα νομοθεσίας, αλλά κουλτούρας»

Ερωτηθείσα για το σημαντικότερο κενό που αφήνει τα άτομα με αναπηρία εκτεθειμένα σε μορφές ψηφιακής εκμετάλλευσης, η Πρόεδρος της ΚΥΣΟΑ απάντησε ότι το βασικό πρόβλημα είναι η έλλειψη κουλτούρας και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Όπως ανέφερε, οι συμμετέχοντες στο βίντεο αντιμετώπισαν το περιστατικό ως «πλάκα», χωρίς να λαμβάνουν υπόψη ότι το πρόσωπο σε βάρος του οποίου γινόταν η συγκεκριμένη συμπεριφορά ενδεχομένως να μην μπορούσε να αντιληφθεί τι συνέβαινε.

«Πολλά θέματα είναι θέματα κουλτούρας. Δεν είναι μόνο ζητήματα νομοθεσίας. Είναι ζήτημα του κατά πόσον σεβόμαστε τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία», σημείωσε.

Η κ. Ανθοπούλου χαρακτήρισε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ένα τεράστιο παγκόσμιο ζήτημα, ιδιαίτερα ως προς τον τρόπο με τον οποίο ευάλωτα άτομα, που είναι και τα ίδια χρήστες των πλατφορμών, μπορούν να πέσουν θύματα επιτηδείων και ανθρώπων με κακόβουλες προθέσεις.

Τόνισε, παράλληλα, ότι όσοι χειρίζονται τέτοιες υποθέσεις οφείλουν να επιδεικνύουν ταχύτερα αντανακλαστικά, ιδιαίτερα όταν τα περιστατικά αφορούν τις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, και να αναπτυχθούν αποτελεσματικότεροι τρόποι ανταπόκρισης και προστασίας.

«Η δουλειά μας είναι να δούμε πώς προστατεύονται τα άτομα με αναπηρία σε αυτόν τον κόσμο. Ευθύνη όλων μας είναι να μην αναπαράγουμε τέτοιο υλικό», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι πρόκειται και για ζήτημα ατομικής ευθύνης.

Καταλήγοντας, απηύθυνε σαφή έκκληση εκ μέρους της ΚΥΣΟΑ: «Σταματήστε να στέλνετε και να αναπαράγετε αυτό το υλικό».