Μνήμη γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου

Έτος μνήμης και τιμής, φέτος, προς τις τρεις χιλιετίες του Ποντιακού πολιτισμού, με αφορμή και την θλιβερή επέτειο της Μικρασιατικής καταστροφής. Τόσο αρχαία ήταν η παρουσία μας εκεί. Μα και έτος απότισης φόρου τιμής σ’ όσους, με τον ιδρώτα αλλά και το αίμα τους, πότισαν τα ιερά εκείνα χώματα και σ’ όσους, με την ψυχή στο στόμα, μεταλαμπάδευσαν εκείνο τον πολιτισμό στη Δυτικά του Αιγαίου Ελλάδα.

Ειδικότερα η 19η Μαϊου είναι αφιερωμένη στις 350 και πλέον χιλιάδες Έλληνες του Πόντου, οι οποίοι με τον αγώνα και τη θυσία τους εφώτισαν, με μιαν τελευταία ιδιαίτερη λάμψη, το φοβερό έρεβος της πολυαίωνης δουλείας.

Η γη του Πόντου υπήρξε ο κατ’ εξοχήν χώρος των μαρτυρίων αλλά και των ηρωισμών του γένους μας. Στον ακραίο εκείνο γεωγραφικό χώρο, ο υπόδουλος Ελληνισμός αγωνίστηκε για ελευθερία μόνο με τις δικές του ηθικές και υλικές δυνάμεις. Το ελεύθερο Ελληνικό κράτος κράτησε αποστάσεις ασφαλείας, απ’ όσα φρικτά και κατ’ εξακολούθηση, για χρόνια πολλά, γίνονταν εκεί. Κώφευσε στις πολλές και αγωνιώδεις εκκλήσεις για στήριξη και ουσιαστική συμπαράσταση. Αν η Κύπρος βρισκόταν μακρυά, θα’ταν πιο κοντά ο Πόντος;

Η 19η Μαΐου κηρύχθηκε από το 1994, από το Ελληνικό Κοινοβούλιο ως Ημέρα μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου». Το ίδιο έπραξε προηγουμένως και το Κυπριακό Κοινοβούλιο. Όμως, παρά τη σημασία της πράξης αυτής, η ημέρα παραμένει, ουσιαστικά, μια ξεχασμένη επέτειος. Πιστεύω πως αυτό έχει να κάνει με τη λανθασμένη προσέγγιση των γεγονότων στην Ελλάδα, και τον ελληνικό, γενικά, κόσμο, με βάση την ανταλλαγή των πληθυσμών. Αυτή, η πολιτικού τύπου ερμηνεία, σχετικοποίησε το έγκλημα.

Επέβαλε, έτσι, για δεκαετίες πολλές, τη λήθη μέσα από μια λογική εξισορρόπησης: Ανταλλαγή τουρκικών πληθυσμών (ή έστω μουσουλμανικών) της Ελλάδας με τους ελληνικούς της Μ. Ασίας.

Μα έτσι παρασιωπάται η αλήθεια ότι όταν υπεγράφη η Συνθήκη της Λωζάνης, το 1923, για την ανταλλαγή των πληθυσμών, ουδείς Πόντιος ευρισκόταν στον Πόντο. Είχαν ήδη όλοι εκτοπιστεί, είχαν εξολοθρευθεί. Όσοι δεν είχαν φύγει στην Ελλάδα ή στον Καύκασο, βρίσκονταν εκτοπισμένοι στα βάθη της Μ. Ασίας, αποδεκατιζόμενοι από τον τύφο και άλλες ασθένειες…

Η αντίστροφη μέτρηση για τον Ποντιακό Ελληνισμό, αλλά και όλους τους χριστιανούς της Μικράς Ασίας, σήμανε με την άνοδο των Νεοτούρκων στην εξουσία. Γρήγορα φάνηκε πως σκοπός των Νεοτούρκων ήταν η μετατροπή της πολυεθνικής οθωμανικής αυτοκρατορίας σε εθνικό τουρκικό κράτος, με την εξόντωση ή τον εκτουρκισμό όλων των άλλων λαών. Yπήρχαν και τα οικονομικά συμφέροντα. Μεγάλο μέρος του εμπορίου και της βιομηχανίας είχε συγκεντρωθεί στα χέρια των Ελλήνων. Γερμανοί στρατιωτικοί υπέδειξαν, κατά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, τον εκτοπισμό των Ελλήνων, με σκοπό τη φυσική τους εξόντωση. Γερμανοί αξιωματικοί εκπονούσαν και εφάρμοζαν σχέδια εξόντωσης των χριστιανών.

Το ρεύμα των καιρών ήταν ξεκάθαρο ότι οδηγούσε σ’ έναν άγριο εθνικισμό, που δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να ανακόψει. Οι Έλληνες του Πόντου το αντελήφθησαν έγκαιρα. Κι ήσαν έτοιμοι να αγωνιστούν και για την τιμή και για τα εδάφη τους. Δεν αρκούσε, όμως, δυστυχώς, στις νέες συνθήκες ο ηρωισμός τους. Χρειάζονταν τη συμπαράσταση τόσο του ελεύθερου ελληνικού κράτους όσο και των συμμάχων με τους οποίους ο Ελληνισμός αγωνίστηκε για την ελευθερία των λαών.

Μα γρήγορα αντελήφθησαν, ότι, στην πολιτική τα συμφέροντα υπερτερούν και των ηθικών αξιών και των υποχρεώσεων. Τα ιδανικά των συμμάχων είχαν το μαύρο χρώμα του πετρελαίου και των δρόμων του εμπορίου, που πολύ απείχαν από το φωτεινό χρώμα της ελευθερίας. Κι αυτά τα συμφέροντα είχαν στομώσει τις μπούκες των κανονιών των πανίσχυρων συμμάχων.

Μα ούτε και από το εθνικό κέντρο βρήκαν ουσιαστική βοήθεια. Έχοντας ήδη ανοικτά πολλά μέτωπα, η εθνική κυβέρνηση πέραν από σπασμωδικές κινήσεις δεν υπερασπίστηκε τα εθνικά αισθήματα των Ποντίων. Τίποτα, όμως, καμιά απογοήτευση δεν μπόρεσε να αλλοιώσει ή να μειώσει κατ’ ελάχιστο την εθνική φλόγα , την ελληνικότητά τους, που φύλαγαν μέσα τους οι Πόντιοι και που την έφεραν εκ γενετής. Ήταν η ζωή τους, το αίμα τους, το γονίδιό τους…

Στο τέλος του 1914, οι Τούρκοι θέτοντας σε εφαρμογή τα σχέδιά τους, κήρυξαν γενική επιστράτευση όλων των εθνοτήτων της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τους Έλληνες τους κατέτασσαν στα «τάγματα εργασίας» όπου οι συνθήκες ήταν εξοντωτικές με απώτερο στόχο τον αργό θάνατό τους.

Κορύφωση των τουρκικών μεθοδεύσεων υπήρξε η σχετική διαταγή των Εμβέρ Πασά και Ταλαάτ Μπέη, της 28ης Δεκεμβρίου 1916, που έλεγε ξεκάθαρα: «Άμεση εξόντωση των ανδρών των πόλεων από 16-60 ετών. Γενική εξορία ανδρών κα γυναικοπαίδων των χωριών στα ενδότερα της Ανατολίας, με πρόγραμμα σφαγής και θανάτου». Πέραν των 350 χιλιάδων Ελλήνων του Πόντου, σε ένα σύνολο 750.000 εξολοθρεύτηκαν με τη μέθοδο των εκτοπίσεων και των σφαγών στο χρονικό διάστημα 1916-1923…

100 συν 3 χρόνια από τη συμβατική χρονιά της γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού και 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, τι μπορούν να σημαίνουν οι επετειακές μας εκδηλώσεις και οι αναφορές μας στην πολυφίλητη Ποντιακή γη; Τι απομένει από τα μείζονος σπουδαιότητος ιστορικά αυτά κεφάλαια; Αναμφίβολα οι εικόνες, τα βιώματα, οι αγώνες, οι θυσίες, άρα η ιστορική εθνική συλλογική μνήμη.

Η ιστορική εθνική συλλογική αυτή μνήμη με άξονα αναφοράς έναν τρισχιλιετή πολιτισμό που αναπτύχθηκε στα εδάφη του Πόντου, συγκροτεί για μας όλους, και ιδιαίτερα για σας, τους απογόνους εκείνων, ζωντανή παρακαταθήκη πολιτισμού, παράδοσης και ιστορικής ταυτότητας. Και προσκαλεί για νέες κατακτήσεις, για ελπιδοφόρα οράματα νέων εθνικών στόχων, στις νέες προκλήσεις των καιρών.

Οι ρίζες μας είναι βαθιές και δεδομένες. Πάνω σ’ αυτές τις ρίζες μπορούμε και πρέπει να στηρίζουμε την προοπτική του μέλλοντος του Γένους μας, τη συνέχεια της πορείας μας και της επιβίωσής μας μέσα σε περιβάλλον αντιξοοτήτων και δυσχερειών. Και να μη ξεχνούμε ότι η Ελληνική ιδέα είναι πλατύτερη της ελληνικής γης· υπερβαίνει τα καθαρώς εθνικά όρια του Ελληνισμού. Αν εδαφικά ο ξεριζωμός από τον Πόντο και τη Μικρασία μας συρρίκνωσε, ως Ιδέα ελληνική καλύπτουμε όλο το σύμπαν…

(Ομιλία που έγινε στις 19/5/2022, σε εκδήλωση που οργανώθηκε από την Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος στο Σύνταγμα, για την γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου)