«Κίτρινη προειδοποίηση» για κλιματικούς μετανάστες

Τα επόμενα χρόνια, η κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να αναγκάσει εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Εκείνοι στις φτωχότερες περιοχές του κόσμου θα πληγούν περισσότερο. Πόσο έτοιμες είναι οι κυβερνήσεις για να αντιμετωπίσουν αυτήν την πρόκληση; Θα έπρεπε να σχεδιαστεί εκ των προτέρων μια πανευρωπαϊκή στρατηγική μετανάστευσης, που θα λαμβάνει υπόψη τον παράγοντα κλίμα; Αν σήμερα υπάρχει μια τεράστια διαμάχη σχετικά με το ποιος δικαιούται άσυλο, τι θα γίνει τα επόμενα χρόνια και πώς θα διαπιστώνεται ότι ο εκτοπισμός όντως οφείλεται στην κλιματική αλλαγή;

Η κλιματική διάσταση του μεταναστευτικού βασίζεται στην εργασία των ερευνητών που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών το 2020, η οποία διαπίστωσε ότι τα τελευταία 6.000 χρόνια οι άνθρωποι έλκονται προς ένα στενό εύρος θερμοκρασιών και επιπέδων βροχόπτωσης, που υποστηρίζουν τη γεωργία και αργότερα την οικονομική ανάπτυξη. Αυτή η μελέτη προειδοποίησε ότι η θέρμανση θα έκανε αυτές τις συνθήκες άπιαστες για τα αναπτυσσόμενα τμήματα της ανθρωπότητας και διαπίστωσε ότι ενώ μόλις το 1% της επιφάνειας της Γης είναι τώρα αφόρητα ζεστό, σχεδόν το 20% θα μπορούσε να είναι μέχρι το 2070.

Αριθμοί και προβλέψεις που τρομάζουν

Ο όρος «κλιματικοί μετανάστες» επινοήθηκε για πρώτη φορά για να περιγράψει την αυξανόμενη μεγάλης κλίμακας μετανάστευση και τις διασυνοριακές μαζικές μετακινήσεις ανθρώπων που προκλήθηκαν εν μέρει από τέτοιες καταστροφές που σχετίζονται με τις καιρικές συνθήκες. Ένας από τους λόγους γι’ αυτό είναι η έλλειψη σαφούς ορισμού για «κλιματικούς μετανάστες» και η απουσία διεθνών οργανισμών και θεσμών για την αντιμετώπιση και αποσαφήνιση του ζητήματος. Οι «κλιματικοί πρόσφυγες» δεν καλύπτονται από τη Σύμβαση του 1951 σχετικά με το καθεστώς των προσφύγων, η οποία προστατεύει άτομα που έχουν βάσιμο φόβο δίωξης για φυλετικούς, θρησκευτικούς ή άλλους λόγους, ούτε είναι επιλέξιμοι για προστασία βάσει της Σύμβασης. Τα επίσημα στοιχεία για τους κλιματικούς πρόσφυγες είναι ουσιαστικά ανύπαρκτα - γι' αυτό πολλοί τους αποκαλούν «ξεχασμένα θύματα της κλιματικής αλλαγής».

Ενόψει της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ) προβλέπει ότι ο αριθμός των «περιβαλλοντικών μεταναστών» το 2050 θα μπορούσε να είναι μεταξύ 25 και 1 δισεκατομμυρίου. Μέχρι τα τέλη αυτού του αιώνα, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα στο περιοδικό Nature Sustainability, 3 έως 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι, ή μεταξύ του ενός τρίτου και του μισού της ανθρωπότητας, θα μπορούσαν να παγιδευτούν εκτός αυτής της ζώνης, αντιμετωπίζοντας υπερβολική ζέστη, έλλειψη τροφίμων και υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας, εκτός εάν οι εκπομπές περιοριστούν απότομα ή εάν «διευκολυνθεί» η μαζική μετανάστευση.

Η απουσία νομικού καθεστώτος

Εκατομμύρια κλιματικοί μετανάστες αναμένεται να μετακομίσουν στην Ευρώπη καθώς προσπαθούν να ξεφύγουν από τις δύσκολες οικονομικές συνθήκες που επιδεινώνονται από τις πλημμύρες, την ξηρασία, την καταστροφή των φυσικών πόρων και άλλες αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Το Διεθνές Κέντρο για την Κλιματική Αλλαγή και Ανάπτυξη ισχυρίζεται ότι «οι κυβερνήσεις θα πρέπει να δημιουργήσουν ένα νομικό καθεστώς για τους εκτοπισμένους λόγω της κλιματικής αλλαγής και να βοηθήσουν να αλλάξει η στάση του κοινού απέναντι στους πρόσφυγες».

Ορισμένοι ειδικοί λένε ότι η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει δράση καθιερώνοντας δικαιοδοσία για την προστασία των εκτοπισμένων λόγω της κλιματικής αλλαγής.

Συνολικά, ο παγκόσμιος πληθυσμός εξακολουθεί να αυξάνεται, ιδιαίτερα σε ορισμένες από τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο από την κλιματική αλλαγή και τη φτώχια. Οι πληθυσμοί στην Αφρική αναμένεται να τριπλασιαστούν σχεδόν μέχρι το 2100, παρόλο που οι πληθυσμοί αλλού επιβραδύνουν την ανάπτυξη. Αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχει μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων στις ίδιες τις περιοχές που είναι πιθανό να επηρεαστούν περισσότερο από την υπερβολική ζέστη, την ξηρασία και τις καταστροφικές καταιγίδες. Ένας μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων θα χρειαστούν επίσης τρόφιμα, νερό, ρεύμα, στέγαση και πόρους, όπως γίνεται όλο και πιο δύσκολο να προμηθεύονται.

Τα βαθύτερα αίτια του μεταναστευτικού

Στην όλη συζήτηση που διεξάγεται διεθνώς για το μεταναστευτικό υπάρχει μια ανησυχητική τάση που ισχυρίζεται ότι οι περισσότερες χώρες στον Παγκόσμιο Βορρά αντιμετωπίζουν μια δημογραφική κρίση, στην οποία οι άνθρωποι δεν έχουν αρκετά μωρά για να υποστηρίξουν έναν γηράσκοντα πληθυσμό. Σε αυτό το πλαίσιο, προβάλλεται η άποψη ότι η διαχειριζόμενη μαζική μετανάστευση θα μπορούσε έτσι να βοηθήσει σε πολλά από τα μεγαλύτερα προβλήματα του κόσμου, μειώνοντας τον αριθμό των ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες φτώχιας και κλιματικής καταστροφής και βοηθώντας τις βόρειες οικονομίες να δημιουργήσουν το εργατικό τους δυναμικό.

Αξιοσημείωτη, πάντως, είναι η παρατήρηση του καθηγητή Ιωάννη Κωτούλα, «Μακροϊστορικά αίτια της σύγχρονης μαζικής μετανάστευση», ο οποίος σημειώνει: «H μαζική μετανάστευση δεν προκαλείται από τους πολέμους, οι πόλεμοι είναι η επιφάνεια στο επίπεδο του βραχέος χρόνου, όχι η βαθιά δομή και η μακρά διάρκεια της ιστορίας, οι συγκρούσεις προκαλούν περιοδικές ροές προσφύγων. Η μαζική μετανάστευση οφείλεται στην υπεργεννητικότητα της δημογραφικής ενδοχώρας της Ευρώπης (Μέση Ανατολή-υποσαχάρια Αφρική), ιδίως της υποσαχάριας Αφρικής. Η Νιγηρία από 45 εκ. το 1960, σήμερα έχει 213 εκ., θα φθάσει τα 459 εκ. το 2050 και το 1,3 δις το 2100. Το 1900 όλη η υποσαχάρια Αφρική είχε μόλις 95 εκ. πληθυσμό, το 2050 θα έχει 2,2 δις και το 2100 4,8 δις. Οι αριθμοί είναι απλώς ασύλληπτοι. Η Ευρώπη δεν χρειάζεται πλέον μετανάστες, η τεχνολογία προκαλεί μαζική ανεργία και απώλεια εκατομμυρίων θέσεων εργασίας».

Σύμπλευση κοσμοπολίτικου φιλελευθερισμού και σοσιαλιστών διεθνιστών

Επί της ουσίας είναι ενδιαφέρον ότι, για το μεταναστευτικό, οι δυο μέχρι σήμερα κυρίαρχες κοσμοθεωρίες, οι κοσμοπολίτες φιλελεύθεροι και οι σοσιαλιστές διεθνιστές, αν και ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες, συνταυτίζονται. Οι πρώτοι πιστεύουν ότι το αόρατο χέρι της αγοράς θα λύσει κάθε ζήτημα ένταξης και ενσωμάτωσης των μεταναστών, ενώ οι δεύτεροι ελπίζουν ότι το εισαγόμενο προλεταριάτο από χώρες της Ασίας και της Αφρικής θα βοηθήσει στην υλοποίηση της λεγόμενης «κοινωνικής επανάστασης» που ευαγγελίζονται. Κάπως έτσι οι θιασώτες των ανοικτών συνόρων, που στηρίζονται από ύποπτες ΜΚΟ και επαγγελματίες «ανθρωπιστές», δίνουν άλλοθι και αφήνουν στο απυρόβλητο τούς λαθρέμπορους που ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για τους θανάτους στις θάλασσες της Μεσογείου.

Η Ευρώπη καλείται σήμερα να αντιμετωπίσει με ρεαλισμό τον μινώταυρο της λαθρομετανάστευσης πριν η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη για τις δυτικές κοινωνίες και ιδιαίτερα για τις χώρες υποδοχής-πρώτης γραμμής όπως είναι η Κύπρος, η Ελλάδα, η Ιταλία και η Μάλτα, που επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος. Η λύση θα πρέπει να επικεντρωθεί στη βελτίωση των συνθηκών ζωής στις χώρες απ’ όπου ξεκινούν τα μεγαλύτερα μεταναστευτικά ρεύματα. Ο παράγοντας κλιματική αλλαγή περιπλέκει πλέον την προσέγγιση αυτή, καθώς οι εστίες μετανάστευσης καθώς και οι τελικοί προορισμοί ίσως διαφοροποιηθούν.