Αποταμιεύσεις, επενδύσεις και συντάξεις

Ο πλούτος των νοικοκυριών μας βρίσκεται κυρίως στις τραπεζικές καταθέσεις και στα ακίνητα. Οι καταθέσεις είναι ασφαλείς και ρευστές, αποδίδουν όμως ελάχιστα. Τα ακίνητα, από την άλλη, δεν ρευστοποιούνται εύκολα και συγκεντρώνουν τον κίνδυνο σε μια μικρή αγορά. Κανένα από τα δύο, από μόνο του, δεν αποτελεί σταθερή βάση για τη σύνταξη.

Το φαινόμενο δεν είναι μόνο κυπριακό. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, περίπου το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών της Ευρωζώνης, σχεδόν 10 τρισεκατομμύρια ευρώ, παραμένει σε μετρητά και καταθέσεις χαμηλής απόδοσης, ενώ λιγότεροι από έναν στους πέντε Ευρωπαίους διαθέτουν υψηλό επίπεδο χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού. Γι' αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε στο επίκεντρο της στρατηγικής της την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, με διπλό στόχο. Να κατευθυνθούν οι αποταμιεύσεις των πολιτών σε παραγωγικές επενδύσεις, στην καινοτομία, στην πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και στην ασφάλεια, και ταυτόχρονα να εξασφαλίσουν οι ίδιοι οι πολίτες καλύτερες αποδόσεις και επαρκέστερο εισόδημα στη σύνταξη.

Για την Κύπρο, το διακύβευμα είναι διπλό. Αφενός η επάρκεια των συντάξεων των επόμενων γενεών σε μια κοινωνία που γηράσκει. Αφετέρου η ασφάλεια των μεγαλύτερων σε ηλικία συμπολιτών μας, που έχουν συσσωρεύσει σημαντικές αποταμιεύσεις και περιουσία, αλλά καλούνται να τα διαχειριστούν σε ένα τραπεζικό περιβάλλον που ψηφιοποιείται ραγδαία, με λιγότερα καταστήματα και περισσότερες απάτες.

Εμπόδια

Τα εμπόδια είναι τέσσερα και αλληλοτροφοδοτούνται. Το πρώτο είναι η γνώση. Ο Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας έχει επισημάνει ότι η Κύπρος κατατάσσεται σταθερά μεταξύ των χωρών της ΕΕ με τον χαμηλότερο χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό, με τους νέους να καταγράφουν τις χειρότερες επιδόσεις. Το δεύτερο είναι η εμπιστοσύνη. Η κατάρρευση του Χρηματιστηρίου το 1999-2000 και το κούρεμα του 2013 δίδαξαν μια ολόκληρη γενιά ότι οι αγορές μπορούν να εξαφανίσουν αποταμιεύσεις και ότι ούτε οι καταθέσεις είναι απρόσβλητες. Παραδόξως, το συμπέρασμα που αντλήθηκε ήταν ακόμη βαθύτερη προσκόλληση στην κατάθεση και στο τούβλο. Το τρίτο είναι τα προϊόντα. Η εγχώρια κεφαλαιαγορά είναι ρηχή, τα απλά και φθηνά διαφοροποιημένα προϊόντα δεν προβάλλονται και η ανεξάρτητη συμβουλή σπανίζει, ενώ ό,τι είναι πιο εύκολα προσβάσιμο στο διαδίκτυο είναι συχνά και το πιο επικίνδυνο. Το τέταρτο είναι τα κίνητρα. Δεν υπάρχει γενικευμένο, φορολογικά ευνοϊκό όχημα μακροπρόθεσμης αποταμίευσης, ενώ τα ταμεία προνοίας καλύπτουν κυρίως τον δημόσιο τομέα και τους μεγάλους εργοδότες. Χιλιάδες εργαζόμενοι σε μικρές επιχειρήσεις, νέοι και χαμηλόμισθοι, στηρίζονται σχεδόν αποκλειστικά στη σύνταξη των Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Η Ευρώπη έχει ήδη προσφέρει τα εργαλεία. Τον Σεπτέμβριο του 2025 η Κομισιόν παρουσίασε Στρατηγική για τον Χρηματοοικονομικό Αλφαβητισμό και Σύσταση για Λογαριασμούς Αποταμίευσης και Επενδύσεων, δηλαδή απλούς λογαριασμούς χωρίς ελάχιστο ποσό, μέσω τραπεζών και επενδυτικών εταιρειών, με πρόσβαση σε μετοχές, ομόλογα και διαφοροποιημένα αμοιβαία κεφάλαια και με ευνοϊκή φορολογική μεταχείριση. Τον Νοέμβριο ακολούθησε η δέσμη για τις συμπληρωματικές συντάξεις, με αυτόματη εγγραφή των εργαζομένων και δικαίωμα αποχώρησης, συστήματα παρακολούθησης συντάξεων και αναθεωρημένο Πανευρωπαϊκό Προϊόν Ατομικής Σύνταξης (PEPP), που μπορεί πλέον να λειτουργεί και ως όχημα εργασιακής σύνταξης. Το ερώτημα είναι πώς τα μετατρέπουμε σε πράξη. Οι εισηγήσεις μου είναι επτά.

Πρώτον, να θεσμοθετηθεί κυπριακός Λογαριασμός Αποταμίευσης και Επενδύσεων, διαθέσιμος σε κάθε πολίτη μέσω οποιασδήποτε τράπεζας ή επενδυτικής εταιρείας, με αφορολόγητη απόδοση μέχρι ένα ετήσιο ανώτατο όριο εισφορών και με περιορισμό σε απλά, διαφοροποιημένα προϊόντα χαμηλού κόστους. Το απλό και το ασφαλές πρέπει να γίνει και το προφανές.

Δεύτερον, αυτόματη εγγραφή σε επαγγελματικό συνταξιοδοτικό σχέδιο κάθε εργαζομένου που δεν καλύπτεται σήμερα με δικαίωμα αποχώρησης, δικαίωμα επανένταξης και περιοδική επανεγγραφή. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι, όταν η ένταξη γίνεται η προεπιλογή, η συμμετοχή αυξάνεται θεαματικά. Οι εισφορές να ξεκινούν χαμηλά από εργαζόμενο και εργοδότη και να αυξάνονται σταδιακά, συγχρονισμένες με τις αυξήσεις μισθών, ώστε το καθαρό εισόδημα να μη μειώνεται ποτέ.

Τρίτον, απλή λύση για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Ένας πάροχος προεπιλογής χαμηλού κόστους, στον οποίο ο εργοδότης εντάσσεται μέσω της μισθοδοσίας με λίγα κλικ, χωρίς να χρειάζεται να συστήσει και να διοικεί δικό του ταμείο. Η επένδυση προεπιλογής να είναι ένα διαφοροποιημένο ταμείο κύκλου ζωής, με ανώτατο όριο ή αυστηρή εποπτεία στις χρεώσεις, αφού σε μακρύ ορίζοντα ακόμη και μικρές διαφορές στο κόστος διαβρώνουν σημαντικά το τελικό κεφάλαιο.

Τέταρτον, δίκαια κίνητρα. Οι φοροαπαλλαγές ωφελούν κυρίως όσους πληρώνουν σημαντικό φόρο εισοδήματος, ενώ πολλοί χαμηλόμισθοι πληρώνουν ελάχιστο ή καθόλου. Γι’ αυτούς, μια άμεση κρατική συνεισφορά που να συμπληρώνει τα πρώτα ευρώ που αποταμιεύονται κάθε χρόνο είναι δικαιότερη και αποτελεσματικότερη.

Πέμπτον, εθνική ψηφιακή πλατφόρμα συντάξεων στο gov.cy. Με μία ασφαλή σύνδεση, κάθε πολίτης θα βλέπει την αναμενόμενη σύνταξη Κοινωνικών Ασφαλίσεων, τα κεφάλαιά του σε ταμεία προνοίας και ατομικά σχέδια και μια εκτίμηση του συνολικού μηνιαίου εισοδήματός του στη σύνταξη σε σημερινές τιμές, καθώς και το πώς αυτό αλλάζει αν αποταμιεύει περισσότερα ή αφυπηρετήσει αργότερα. Οι χώρες που διαθέτουν τέτοιες πλατφόρμες αποδεικνύουν ότι μια ενιαία εικόνα αλλάζει συμπεριφορές. Δεν μπορεί κανείς να σχεδιάσει για ένα κενό που δεν βλέπει. Τα δεδομένα υπάρχουν ήδη, απλώς είναι διάσπαρτα, και η πλατφόρμα μπορεί να λειτουργήσει μέσα σε δώδεκα μήνες, με πλήρη συμμόρφωση με τον GDPR και κυβερνοασφάλεια υψηλού επιπέδου, γιατί μία παραβίαση αρκεί για να ακυρώσει χρόνια οικοδόμησης εμπιστοσύνης.

Έκτον, στοχευμένη χρηματοοικονομική εκπαίδευση για δύο ομάδες. Δεν ξεκινούμε από το μηδέν, αφού υπάρχουν ήδη μαθήματα στο γυμνάσιο και στο δημοτικό από το 2025 και η εθνική πύλη moneypedia.cy από τον περασμένο Αύγουστο. Για τους νέους χρειάζεται αυτοτελές και υποχρεωτικό μάθημα, όπως ζητά και ο Διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας, με πρακτικό περιεχόμενο για τον πρώτο μισθό, το πραγματικό κόστος του δανεισμού, τον ανατοκισμό και τους κινδύνους των εφαρμογών συναλλαγών και των κρυπτοστοιχείων. Για τους άνω των 55 χρειάζεται εκπαίδευση διά ζώσης, μέσω δήμων, συνδέσμων συνταξιούχων, τραπεζικών καταστημάτων και Κέντρων Εξυπηρέτησης του Πολίτη, για την ασφαλή χρήση της ηλεκτρονικής τραπεζικής, την αναγνώριση απόπειρας απάτης, τη διαχείριση του εφάπαξ και τον σχεδιασμό της μεταβίβασης της περιουσίας. Η πρόληψη της απάτης πρέπει να είναι ο πυρήνας, σε συνεργασία με τις τράπεζες και την Αστυνομία, ενώ οι νέοι μπορούν να λειτουργήσουν ως ψηφιακοί μέντορες των μεγαλύτερων.

Έβδομον, εθνικός οδικός χάρτης με σαφή ιδιοκτησία. Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι ο σχεδιασμός αλλά η εφαρμογή. Υπουργείο Οικονομικών, Υπουργείο Εργασίας, Υπηρεσίες Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Κεντρική Τράπεζα, Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, Τμήμα Φορολογίας, τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες και ταμεία προνοίας κρατούν το καθένα ένα κομμάτι του παζλ και των δεδομένων. Χρειάζεται ένας συντονιστής, δεσμευτικές προθεσμίες, μετρήσιμοι στόχοι και ετήσια δημόσια έκθεση προόδου ενόψει της ενδιάμεσης ευρωπαϊκής αναθεώρησης του 2027.

Προϋποθέσεις

Δύο προϋποθέσεις είναι αδιαπραγμάτευτες. Η πρώτη είναι ότι οι συμπληρωματικές συντάξεις συμπληρώνουν και δεν υποκαθιστούν. Ο πρώτος πυλώνας παραμένει το θεμέλιο της επάρκειας και της κοινωνικής συνοχής, και κάθε βήμα πρέπει να ευθυγραμμίζεται με τη μεταρρύθμιση των Κοινωνικών Ασφαλίσεων που βρίσκεται σε διαβούλευση. Η δεύτερη είναι ο ουσιαστικός κοινωνικός διάλογος με εργοδότες και συντεχνίες. Σε αυτήν την προσπάθεια, οι επαγγελματίες σύμβουλοι, λογιστές και φοροτεχνικοί, που ήδη χειρίζονται τη μισθοδοσία και τα φορολογικά χιλιάδων μικρών επιχειρήσεων, μπορούν να αποτελέσουν το πρακτικό κανάλι εφαρμογής.

Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με εκστρατείες αλλά με εμπειρία, με απλά προϊόντα, διαφανείς χρεώσεις, ισχυρή εποπτεία και γρήγορη αποκατάσταση όταν κάτι πάει στραβά. Οι σωστές προεπιλογές και τα σωστά κίνητρα αλλάζουν συμπεριφορές, και η γνώση χτίζεται παράλληλα, στην πράξη. Οι άνθρωποι ενεργούν με βάση ό,τι βλέπουν. Ας δώσουμε σε κάθε Κύπριο τη δυνατότητα να δει καθαρά τη σύνταξή του και τα εργαλεία για να την βελτιώσει.