Δεν ζητούν χάρη. Απαιτούν τον νόμο: οι κτηνοτρόφοι έχουν δικαιώματα και η κυβέρνηση έχει υποχρεώσεις

Ο αφθώδης πυρετός δεν είναι απλώς μια δύσκολη επιζωοτία. Είναι και τεστ σοβαρότητας των κυβερνώντων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι σαφής: πρόκειται για νόσο κατηγορίας Α, που απαιτεί άμεσα μέτρα εκρίζωσης μόλις εντοπιστεί. Το ενωσιακό πλαίσιο για την αντιμετώπισή του στηρίζεται στον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/429, στον Κατ’ Εξουσιοδότηση Κανονισμό (ΕΕ) 2020/687 και, για την Κύπρο ειδικά, στην Εκτελεστική Απόφαση (ΕΕ) 2026/582 που εκδόθηκε μετά τα κρούσματα του Φεβρουαρίου 2026. Δεν πρόκειται για πολιτική επιλογή της στιγμής. Πρόκειται για δεσμευτικό νομικό πλαίσιο που η Κυβέρνηση όφειλε να εφαρμόσει με ακρίβεια, ταχύτητα και διαφάνεια.

Το πρώτο που πρέπει να πούμε καθαρά είναι αυτό: η ΕΕ επιβάλλει τη θανάτωση όλων των ευπαθών ζώων στην προσβεβλημένη μονάδα. Δεν επιβάλλει, όμως, αυτόματη θανάτωση όλων των ζώων σε κάθε μονάδα μέσα στη ζώνη προστασίας. Η Επιτροπή λέει ότι μετά την επιβεβαίωση εστίας εφαρμόζεται “stamping out” στην πληγείσα εγκατάσταση, ιδρύεται ζώνη προστασίας τουλάχιστον 3 χιλιομέτρων και ζώνη επιτήρησης τουλάχιστον 10 χιλιομέτρων, ενώ τυχόν προληπτική θανάτωση πέρα από την προσβεβλημένη μονάδα επιτρέπεται μόνο κατόπιν εκτίμησης κινδύνου και κατά περίπτωση. Αυτό σημαίνει ότι κάθε κτηνοτρόφος που δεν έχει επιβεβαιωμένη εστία στη μονάδα του έχει απολύτως νόμιμο δικαίωμα να ζητήσει έγγραφη, εξατομικευμένη και αιτιολογημένη απόφαση όταν του επιβάλλεται τόσο βαρύ μέτρο. Το “έτσι είπαν οι υπηρεσίες” δεν είναι νομική αιτιολογία. Είναι διοικητική ανικανότητα ντυμένη με ύφος εξουσίας.

Το δεύτερο που πρέπει να ειπωθεί είναι ότι οι κτηνοτρόφοι δεν έχουν μόνο υποχρεώσεις συμμόρφωσης. Έχουν και αξιώσεις αποζημίωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι υπάρχει ενωσιακή συγχρηματοδότηση για μέρος του κόστους που αναλαμβάνει το κράτος μέλος όταν αποζημιώνει για την αξία των ζώων που θανατώθηκαν, καθώς και για άλλες επιλέξιμες δαπάνες όπως καθαρισμοί, απολυμάνσεις και εργαστηριακές εξετάσεις. Η ίδια Επιτροπή εξηγεί ότι η συγχρηματοδότηση είναι συνήθως 20% των επιλέξιμων δαπανών, μπορεί να φτάσει 30% σε ορισμένα κράτη μέλη, ενώ οι δόσεις εμβολίων από την ευρωπαϊκή τράπεζα αντιγόνων καλύπτονται 100% από την ΕΕ. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2021/690 αναφέρει επίσης ρητώς ως επιλέξιμες τις δαπάνες αποζημίωσης των ιδιοκτητών για την αξία των ζώων που θανατώθηκαν ή σφαγιάστηκαν. Με απλά λόγια η κυβέρνηση δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν να κινείται χωρίς νομική και χρηματοδοτική βάση. Η βάση υπάρχει. Το ερώτημα είναι αν υπήρξε σοβαρότητα ή απλώς συνηθισμένη προχειρότητα.

Το τρίτο είναι ακόμη πιο ενοχλητικό για την Κυβέρνηση, γιατί εδώ τελειώνουν οι δικαιολογίες. Στις 24 Μαρτίου 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι έχει ήδη παράσχει στην Κύπρο πάνω από 1 εκατομμύριο δόσεις εμβολίου για όλο το νησί, τρεις αποστολές της EU Veterinary Emergency Team, εργαστηριακή και επιχειρησιακή στήριξη μέσω rescEU, και ότι η ΕΕ θα συμβάλει και στη χρηματοδοτική αποζημίωση των πληγέντων παραγωγών και operators. Παράλληλα, η ίδια η κυβέρνηση ανακοίνωσε στις 5 Μαρτίου προκαταβολές έως €50.000 ανά μονάδα και στις 16 Μαρτίου πακέτο στήριξης περίπου €28 εκατ., με αποζημιώσεις, 12μηνη στήριξη εισοδήματος και μέτρα επανεκκίνησης της παραγωγής. Άρα, αν ο κτηνοτρόφος ακόμη δεν ξέρει με σαφήνεια τι δικαιούται, πότε θα πληρωθεί, με ποιο κριτήριο και πώς θα ξαναστήσει τη μονάδα του, δεν φταίει η “πολυπλοκότητα της κρίσης”. Φταίει η αδυναμία της κυβέρνησης να μετατρέψει τις ανακοινώσεις σε έντιμη διοίκηση.

Η ουσία είναι ότι η Κυβέρνηση όφειλε ήδη να έχει κάνει τουλάχιστον τρία πράγματα και δεν έχει πείσει ότι τα έκανε με την αναγκαία σοβαρότητα. Όφειλε, πρώτον, να έχει εκδώσει σαφές δημόσιο πρωτόκολλο για θανάτωση, προληπτική θανάτωση, αποζημιώσεις, ενστάσεις και επαναλειτουργία μονάδων. Όφειλε, δεύτερον, να έχει κοινοποιήσει έγγραφες και εξατομικευμένες αποφάσεις στους επηρεαζόμενους παραγωγούς, με πλήρη αιτιολογία και νομική βάση. Όφειλε, τρίτον, να έχει ήδη παρουσιάσει διαφανές χρονοδιάγραμμα πληρωμών και επανεκκίνησης, αφού η ίδια διαφημίζει οικονομικό πακέτο και ενώ η ΕΕ έχει ήδη κινητοποιήσει εμβόλια, κτηνιατρικές αποστολές και υλική υποστήριξη. Όταν αυτά δεν φαίνονται καθαρά στον πληγέντα παραγωγό, η λέξη δεν είναι “επικοινωνιακό πρόβλημα”. Η λέξη είναι επιπόλαιη διαχείριση.

Οι κτηνοτρόφοι, λοιπόν, δεν έχουν λόγο να στέκονται σαν επαίτες απέναντι στην εξουσία. Έχουν δικαίωμα να ζητούν γραπτώς κάθε απόφαση που τους αφορά, τη νομική βάση της και την αιτιολογία της. Έχουν δικαίωμα να απαιτούν πλήρη καταγραφή των ζώων, των προϊόντων, των ζωοτροφών και της ζημιάς τους. Έχουν δικαίωμα να αξιώνουν σαφές πλαίσιο αποζημίωσης και συγκεκριμένο σχέδιο επαναλειτουργίας. Και όταν η διοίκηση ενεργεί παράνομα, αόριστα, άνισα ή καθυστερεί αδικαιολόγητα, έχουν και θεσμικά μέσα. Το Άρθρο 146 του Συντάγματος παρέχει δικαίωμα προσφυγής κατά διοικητικών πράξεων, με προθεσμία 75 ημερών από τη δημοσίευση, Δηλ. μπορούν να κινηθούν νομικά κοινοποίηση ή γνώση της πράξης. Η Επίτροπος Διοικήσεως δέχεται ατομικά παράπονα για κακοδιοίκηση, κακή συμπεριφορά και παραβιάσεις δικαιωμάτων από κρατικές αρχές. Δεν είναι πανάκεια, αλλά είναι θεσμικά όπλα. Εισηγούμαι όλοι οι επΚι αυτά υπάρχουν ακριβώς επειδή οι κυβερνώντες, όσο κι αν το ξεχνά, δεν είναι αφεντικό των πολιτών. Είναι δεσμευμένος διαχειριστής της νομιμότητας.

Χωρίς οικονομική επιβάρυνση οι επηρεαζομενοι κτηνοτροφοι μπορούν λοιπόν, να παραπονεθουν στην Επίτροπο Διοικήσεων . Την απόφασή της θα μπορούσαν να την προσθεσουν σε αγωγη εναντιον της Κυβέρνησης για αποζημιώσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πληγείς κτηνοτρόφος έχει αυτόματα έτοιμη δικαστική νίκη στην τσέπη. Σημαίνει όμως ότι, όταν υπάρχει λανθασμένος χειρισμός, αδικαιολόγητη θανάτωση πέρα από την επιβεβαιωμένη εστία χωρίς σαφή αιτιολογία, αδιαφανής καθυστέρηση αποζημίωσης ή άνιση μεταχείριση, υπάρχει βάση για θεσμική και νομική αμφισβήτηση. Και εκεί η κυβέρνηση είναι εκτεθειμένη. Γιατί δεν αρκεί να λέει ότι “ακολουθεί τα ευρωπαϊκά πρωτόκολλα”. Πρέπει να αποδεικνύει ότι τα ακολουθεί σωστά, ισότιμα και με πλήρη λογοδοσία. Το να κρύβεται πίσω από την Ευρώπη όταν την βολεύει, ενώ δεν μεταφράζει τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις σε καθαρή προστασία των παραγωγών, είναι η γνωστή συμπεριφορα των κυβερνώντων στην μεταφοράς ευθύνης. Μόνο που εδώ το κόστος δεν είναι πολιτικό μόνο. Είναι ζώα, κόποι, εισόδημα και το μέλλον ολόκληρων οικογενειών.

Το συμπέρασμα είναι απλό και οξύ. Οι κτηνοτρόφοι δεν χρειάζονται παρηγοριά. Χρειάζονται νόμους, έγγραφα, χρονοδιάγραμματα και άμεσες αποζημιώσεις. Αν η κυβέρνηση είχε κινηθεί με τη σοβαρότητα που απαιτούσε η κρίση, σήμερα δεν θα κυριαρχούσε η δυσπιστία, η οργή και η αίσθηση εγκατάλειψης. Θα υπήρχε σαφές πρωτόκολλο, καθαρές αποφάσεις, οργανωμένη αποζημίωση και πειστικό σχέδιο επανεκκίνησης. Εφόσον αυτά δεν έχουν φανεί με την απαιτούμενη σαφήνεια, η κριτική δεν είναι υπερβολή. Είναι η ελάχιστη περιγραφή μιας διοίκησης που μοιάζει να τρέχει πίσω από την κρίση, ενώ όφειλε από την πρώτη μέρα να τρέχει μπροστά από αυτήν.

*Απόφοιτος Πολιτικών Επιστημών, Ψυχολογίας και Κοινωνιολογίας από τη Γερμανία