Τα παράδοξα της κάλπης: Όταν οι σταυροί δεν βγάζουν βουλευτή

Οι βουλευτικές εκλογές άφησαν πίσω τους ένα γνώριμο αλλά κάθε φορά πιο έντονο ερώτημα: Γιατί υποψήφιοι με λίγες εκατοντάδες σταυρούς εκλέγονται, ενώ άλλοι με χιλιάδες προσωπικές ψήφους μένουν εκτός Βουλής; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποιο λάθος της κάλπης, αλλά στον τρόπο με τον οποίο είναι χτισμένο το εκλογικό σύστημα. Στην Κύπρο, ο σταυρός προτίμησης δεν είναι αυτόνομο εισιτήριο εκλογής. Προηγείται το κόμμα, ακολουθεί η επαρχία, παρεμβάλλονται οι κατανομές των εδρών και στο τέλος οι υποψήφιοι κρίνονται μέσα στον δικό τους συνδυασμό.

Ο σταυρός που δεν φτάνει πάντα

Στην Πάφο, ο Δημήτρης Μπάρος της Άμεσης Δημοκρατίας εξελέγη βουλευτής με 280 σταυρούς. Στη Λευκωσία, η Αναστασία Ανθούση του ΔΗΣΥ έμεινε εκτός Βουλής με 7.606. Αν δει κανείς τους αριθμούς χωρίς το εκλογικό σύστημα από πίσω, το αποτέλεσμα μοιάζει παράδοξο. Αν όμως ακολουθήσει τη διαδρομή της ψήφου μέχρι να γίνει έδρα, η εικόνα αλλάζει: η Βουλή δεν σχηματίζεται με ενιαία κατάταξη όλων των υποψηφίων από τον πρώτο μέχρι τον τελευταίο. Σχηματίζεται πρώτα με βάση την κομματική δύναμη και την επαρχιακή κατανομή.

Εκεί κρύβεται το μυστικό. Ο πολίτης σταυρώνει πρόσωπο, αλλά η ψήφος του μετρά πρώτα υπέρ του κόμματος. Ο σταυρός δεν συγκρίνεται παγκύπρια με όλους τους άλλους σταυρούς. Δεν μπαίνει σε έναν ενιαίο πίνακα, όπου οι 56 πρώτοι εκλέγονται. Λειτουργεί μέσα σε στενό πλαίσιο: στον ίδιο συνδυασμό, στην ίδια εκλογική περιφέρεια, αφού πρώτα το κόμμα έχει εξασφαλίσει έδρα.

Πρώτα το κόμμα, μετά ο υποψήφιος

Το εκλογικό σύστημα της Βουλής ξεκινά από τις έδρες κάθε επαρχίας και από τις ψήφους που έλαβαν οι συνδυασμοί. Στην πρώτη κατανομή μετρά κάθε εκλογική περιφέρεια χωριστά. Τα έγκυρα ψηφοδέλτια της επαρχίας διαιρούνται με τις έδρες που της αναλογούν και έτσι προκύπτει το εκλογικό μέτρο. Όσες φορές ένα κόμμα πιάνει αυτό το μέτρο, τόσες έδρες παίρνει στην περιφέρεια.

Οι αδιάθετες έδρες δεν χάνονται. Τα αχρησιμοποίητα υπόλοιπα μεταφέρονται στη δεύτερη κατανομή, όπου η εικόνα γίνεται παγκύπρια για τα κόμματα που δικαιούνται να συμμετάσχουν. Αν παραμείνουν έδρες, ακολουθεί τρίτη κατανομή, με βάση τα μεγαλύτερα υπόλοιπα. Μόνο ύστερα από αυτήν τη διαδικασία έρχεται η σειρά του υποψηφίου. Αν το κόμμα του πήρε έδρα στην επαρχία, τότε εκλέγεται εκείνος που προηγείται σε σταυρούς μέσα στο ίδιο ψηφοδέλτιο. Αν δεν πήρε, η προσωπική επίδοση μένει μεν πολιτικά ισχυρή, αλλά κοινοβουλευτικά άκαρπη.

Γι’ αυτό η σύγκριση των 280 με τους 7.606 σταυρούς είναι πολιτικά εντυπωσιακή, αλλά έχει απόλυτα λογική εξήγηση. Οι δύο υποψηφιότητες δεν διαγωνίζονταν στο ίδιο εσωτερικό γήπεδο. Ανήκαν σε διαφορετικά κόμματα, διαφορετικές περιφέρειες και διαφορετική κατανομή εδρών.

Η Πάφος των 280 σταυρών

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήρθε από την Πάφο. Η «Άμεση Δημοκρατία» εξασφάλισε έδρα στην επαρχία και ο Δημήτρης Μπάρος την κατέλαβε με 280 σταυρούς. Ο δεύτερος του ίδιου συνδυασμού, Νίκος Παλιός, είχε 275. Πέντε σταυροί χώρισαν την εκλογή από την απώλεια της έδρας.

Στην ίδια επαρχία, όμως, καταγράφηκαν πολύ υψηλότερες προσωπικές επιδόσεις. Ο Βαλεντίνος Φακοντής του ΑΚΕΛ εξελέγη με 3.943 σταυρούς, ενώ η Μαριέλλα Θεοφάνους, επίσης του ΑΚΕΛ, έμεινε εκτός με 2.439. Το πρόβλημα για τη δεύτερη δεν ήταν ότι δεν είχε προσωπική απήχηση. Ήταν ότι το ΑΚΕΛ είχε μία έδρα στην Πάφο. Από τη στιγμή που την πήρε ο πρώτος του συνδυασμού, οι υπόλοιποι σταυροί δεν μπορούσαν να ανοίξουν δεύτερη πόρτα.

Αυτή είναι η ψυχρή λογική του νόμου. Δεν εξετάζει αν ένας υποψήφιος πήρε περισσότερους σταυρούς από υποψηφίους άλλων κομμάτων. Εξετάζει αν το κόμμα του δικαιούται έδρα και, στη συνέχεια, ποιος προηγείται μέσα στο συγκεκριμένο ψηφοδέλτιο.

Οι χιλιάδες σταυροί που έμειναν έξω

Στη Λευκωσία, η Αναστασία Ανθούση συγκέντρωσε 7.606 σταυρούς με τον ΔΗΣΥ, αριθμός που υπερβαίνει την επίδοση αρκετών εκλεγέντων σε άλλες περιφέρειες. Δεν εξελέγη, διότι οι έδρες του κόμματος στη Λευκωσία καλύφθηκαν από υποψηφίους που προηγούνταν στον ίδιο συνδυασμό. Αντίστοιχα, ο Χάρης Πολυκάρπου του ΑΚΕΛ έλαβε 5.557 σταυρούς και έμεινε εκτός.

Στην Κερύνεια, οι αριθμοί είναι μικρότεροι, αλλά το φαινόμενο εξίσου καθαρό. Το ΑΚΕΛ εξέλεξε την Αναστασία Χάσικου με 2.240 σταυρούς, αφήνοντας εκτός τον Αβραάμ Λουκά με 1.522. Ο ΔΗΣΥ εξέλεξε τον Δήμο Γεωργιάδη με 1.935, ενώ η Ρίτα Σούπερμαν έμεινε εκτός με 1.696. Το ΔΗΚΟ πήρε την έδρα με τον Αδάμο Άσπρη, ο οποίος είχε 776 σταυρούς. Σε μια μικρή περιφέρεια, λίγες εκατοντάδες ψήφοι και η σειρά των κατανομών αρκούν για να αλλάξουν πολιτικές διαδρομές.

Νόμιμο αποτέλεσμα, δύσκολη εξήγηση

Υπάρχει και μια δεύτερη ανάγνωση, λιγότερο θεαματική, αλλά εξίσου ουσιαστική. Δεν αλλάζει μόνο η αξία του σταυρού από υποψήφιο σε υποψήφιο. Αλλάζει και η πραγματική απόδοση της κομματικής ψήφου, ανάλογα με το πού συγκεντρώνονται οι ψήφοι, ποια υπόλοιπα μεταφέρονται και σε ποια επαρχία καταλήγει η έδρα. Ένα κόμμα μπορεί να έχει ισχυρή παρουσία σε μία περιφέρεια αλλά να μην κερδίσει πρόσθετη έδρα, ενώ άλλο να αξιοποιήσει καλύτερα τα υπόλοιπά του σε άλλη επαρχία. Έτσι, το αποτέλεσμα δεν διαβάζεται μόνο με τον απλό πίνακα των σταυρών. Διαβάζεται μέσα από μια αλυσίδα υπολογισμών, που για τους τεχνικούς της εκλογικής διαδικασίας είναι αυτονόητη, αλλά για τον μέσο ψηφοφόρο μοιάζει με κλειστό σύστημα.

Το ισχύον πλαίσιο δεν εμφανίστηκε τυχαία. Η Βουλή εκλέγεται στη βάση συνταγματικών διατάξεων και ειδικής εκλογικής νομοθεσίας, που ρυθμίζει περιφέρειες, συνδυασμούς, εκλογικά μέτρα, κατανομές, όρια συμμετοχής και σταυρούς προτίμησης. Από τα στοιχεία δεν προκύπτει ζήτημα νομιμότητας. Προκύπτει, όμως, ζήτημα πολιτικής κατανόησης και εμπιστοσύνης.

Οι υπερασπιστές του σημερινού συστήματος έχουν επιχείρημα. Χωρίς κομματική και επαρχιακή κατανομή, η Βουλή θα μπορούσε να μετατραπεί σε αρένα προσωπικής αναγνωρισιμότητας. Οι μεγάλες επαρχίες, τα ισχυρά κόμματα και τα ήδη προβεβλημένα πρόσωπα θα αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερο πλεονέκτημα. Η αναλογικότητα και η τοπική εκπροσώπηση θα πιέζονταν.

Από την άλλη, η εικόνα που παράγεται μετά την κάλπη δεν είναι εύκολο να περάσει στον πολίτη ως αυτονόητα δίκαιη. Όταν βλέπει έναν βουλευτή να εκλέγεται με 280 σταυρούς και άλλον υποψήφιο να μένει εκτός με 7.606, δεν του αρκεί η απάντηση ότι «έτσι είναι ο νόμος». Θέλει να ξέρει αν ο νόμος αποτυπώνει ακόμη με καθαρό τρόπο τη λαϊκή εντολή ή αν έχει γίνει τόσο τεχνικός, ώστε να απομακρύνει τον ψηφοφόρο από το αποτέλεσμα της δικής του επιλογής.

Αλλαγές χωρίς εύκολες συνταγές

Η συζήτηση για αλλαγές δεν είναι απλή, γιατί κάθε διόρθωση μετακινεί το βάρος αλλού. Αν ενισχυθεί ο σταυρός, μπορεί να τραυματιστεί η αναλογική εκπροσώπηση των κομμάτων. Αν ενισχυθεί η επαρχία, μπορεί να παραμείνουν οι μεγάλες αποκλίσεις στην προσωπική ψήφο. Αν ενισχυθεί η παγκύπρια κατανομή, μικρές περιφέρειες θα φοβηθούν ότι χάνουν πολιτικό βάρος.

Η πιο ριζική ιδέα θα ήταν η ενιαία παγκύπρια περιφέρεια. Θα περιόριζε τις επαρχιακές αποκλίσεις και θα έκανε πιο καθαρή τη σύγκριση υποψηφίων και κομμάτων. Θα είχε όμως κόστος για τις μικρές επαρχίες και θα ενίσχυε την πολιτική μάχη της αναγνωρισιμότητας. Μια πιο μετρημένη λύση θα ήταν η διατήρηση των επαρχιών με πιο διορθωτική τελική κατανομή, ώστε να περιορίζονται ακραίες αποκλίσεις. Ο κίνδυνος είναι να γίνει το σύστημα ακόμη πιο σύνθετο, την ώρα που ήδη δυσκολεύεται να εξηγηθεί.

Υπάρχει και η συζήτηση για μεγαλύτερη βαρύτητα στον σταυρό. Να μπορεί, για παράδειγμα, μια πολύ υψηλή προσωπική επίδοση να μετρά περισσότερο. Όμως εκεί ανοίγει άλλο πρόβλημα: μέχρι πού μπορεί να ενισχυθεί το πρόσωπο χωρίς να ακυρωθεί η κομματική και επαρχιακή αναλογικότητα;

Η κάλπη έδωσε τους 56 βουλευτές. Ταυτόχρονα, άφησε πίσω της μια θεσμική εκκρεμότητα, που δεν λύνεται με συνθήματα. Το σύστημα μπορεί να στέκεται νομικά. Πολιτικά, όμως, δοκιμάζεται κάθε φορά που ο ψηφοφόρος χρειάζεται κατανομές, υπόλοιπα και εκλογικά μέτρα για να καταλάβει γιατί ο σταυρός προτίμησής του δεν έφτασε.

Συγκρίσεις με Ευρώπη

Η Κύπρος δεν είναι μοναδική στο ότι ο σταυρός λειτουργεί μέσα σε κομματική λογική. Σε πολλά αναλογικά συστήματα οι έδρες κατανέμονται πρώτα σε κόμματα και μετά σε υποψηφίους.

Στη Φινλανδία, όμως, το σύστημα είναι πιο προσωποκεντρικό: οι ψηφοφόροι ψηφίζουν έναν συγκεκριμένο υποψήφιο, οι ψήφοι των υποψηφίων αθροίζονται υπέρ του κόμματος, και οι έδρες κατανέμονται με d’Hondt χωρίς νόμιμο παγκύπριο/εθνικό όριο. Αυτό διατηρεί την αναλογική λογική, αλλά δίνει πολύ ισχυρότερη ατομική βαρύτητα στην προσωπική ψήφο.

Στην Ολλανδία, το σύστημα είναι αναλογικό με ανοικτές λίστες και προτιμησιακή ψήφο, με πολύ χαμηλό εκλογικό κατώφλι περίπου 0,67%. Η χώρα λειτουργεί ως ενιαία ισχυρά αναλογική περίπτωση, άρα οι μεγάλες επαρχιακές στρεβλώσεις τύπου Κύπρου είναι μικρότερες.

Στην Ελλάδα, οι βουλευτές εκλέγονται σε περιφέρειες και οι έδρες συνδέονται με την κομματική δύναμη, ενώ το εκλογικό πλαίσιο έχει τροποποιηθεί επανειλημμένα. Το ελληνικό παράδειγμα δείχνει ότι οι περιφέρειες, οι κατανομές και ο κομματικός μηχανισμός μπορούν επίσης να υπερισχύουν της απλής λογικής «όποιος πήρε τους περισσότερους σταυρούς εκλέγεται».

Πώς γίνεται η ψήφος έδρα

Στις βουλευτικές εκλογές ο ψηφοφόρος δίνει πρώτα δύναμη σε συνδυασμό και μετά προτίμηση σε πρόσωπο. Η έδρα δεν κρίνεται από το αν ένας υποψήφιος έχει περισσότερους σταυρούς από έναν άλλο υποψήφιο άλλου κόμματος ή άλλης επαρχίας. Κρίνεται πρώτα από το αν το κόμμα του εξασφαλίζει έδρα στην περιφέρεια, μέσα από το εκλογικό μέτρο και τις κατανομές. Οι σταυροί προτίμησης λειτουργούν αφού ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία. Τότε καθορίζουν ποιος από τους υποψηφίους του ίδιου ψηφοδελτίου θα πάρει την έδρα. Έτσι εξηγείται γιατί οι 280 σταυροί στην Πάφο μπορούσαν να οδηγήσουν σε εκλογή, ενώ οι 7.606 στη Λευκωσία δεν αρκούσαν: δεν συγκρίνονταν δύο πρόσωπα στην ίδια κούρσα, αλλά δύο διαφορετικές περιπτώσεις μέσα σε διαφορετικά κομματικά και επαρχιακά πλαίσια.