Το κυβερνητικό έργο ενώπιον των πολιτών

Η πρόσφατη παρέμβαση του Προέδρου της Δημοκρατίας, με την οποία κάλεσε τους πολίτες να ενημερωθούν από την πλατφόρμα διακυβέρνησης και στη συνέχεια να κρίνουν το κυβερνητικό έργο, αποτελεί μια πολιτική δήλωση αυτοπεποίθησης, μια έμμεση απάντηση στην κριτική της αντιπολίτευσης και μια προσπάθεια επανατοποθέτησης της δημόσιας συζήτησης από τις εντυπώσεις στα μετρήσιμα αποτελέσματα. Η τοποθέτηση αυτή έρχεται σε μια περίοδο που η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη βρίσκεται στο μέσο περίπου της θητείας της και επιχειρεί να πείσει ότι η αξιολόγηση της διακυβέρνησης πρέπει να βασίζεται σε συγκεκριμένα δεδομένα και όχι αποκλειστικά σε πολιτικές αντιπαραθέσεις ή δημοσκοπικές καταγραφές.

Η δημιουργία της πλατφόρμας diakivernisi.gov.cy δεν είναι νέα πρωτοβουλία. Από την πρώτη περίοδο της διακυβέρνησης παρουσιάστηκε ως εργαλείο παρακολούθησης της υλοποίησης των κυβερνητικών δεσμεύσεων και ως στοιχείο του λεγόμενου «επιτελικού κράτους». Η βασική φιλοσοφία ήταν ότι οι πολίτες θα μπορούσαν να παρακολουθούν κεντρικά την πρόοδο έργων, μεταρρυθμίσεων και δράσεων, χωρίς να εξαρτώνται αποκλειστικά από πολιτικές ανακοινώσεις ή δημοσιογραφικές αναλύσεις.

Σε θεωρητικό επίπεδο, η προσέγγιση αυτή είναι απολύτως ορθή. Οι σύγχρονες δημοκρατίες οφείλουν να κινούνται προς μεγαλύτερη διαφάνεια, λογοδοσία και δημόσια πρόσβαση στην πληροφορία. Μια κυβέρνηση που δημοσιοποιεί στόχους, χρονοδιαγράμματα και βαθμό υλοποίησης εκτίθεται σε συνεχή έλεγχο και αποδέχεται ότι η αποτελεσματικότητά της μπορεί να μετρηθεί. Αυτό συνιστά πρόοδο σε σχέση με παλαιότερες πρακτικές όπου η αξιολόγηση του κυβερνητικού έργου γινόταν κυρίως μέσα από αποσπασματικές ανακοινώσεις υπουργείων ή πολιτικές αντιπαραθέσεις χωρίς σαφή δεδομένα.

Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει μια πλατφόρμα καταγραφής έργου. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν η ύπαρξη μιας τέτοιας πλατφόρμας αρκεί για να πείσει τους πολίτες ότι η καθημερινότητά τους βελτιώνεται. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση για την κυβέρνηση Χριστοδουλίδη. Η πολιτική εμπειρία δείχνει ότι οι πολίτες σπάνια αξιολογούν μια κυβέρνηση αποκλειστικά με βάση στατιστικούς πίνακες ή αναρτημένα έργα. Την κρίνουν κυρίως μέσα από την προσωπική τους εμπειρία. Από το κόστος ζωής, τις τιμές των ενοικίων, την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, τη λειτουργία των σχολείων, τον βαθμό εξυπηρέτησης και την αποτελεσματικότητα της δημόσιας υπηρεσίας, την κατάσταση των δρόμων, την αίσθηση ασφάλειας και τις ευκαιρίες που διαθέτουν οι ίδιοι και τα παιδιά τους. Όταν η καθημερινότητα παραμένει δύσκολη, ακόμη και ένα εντυπωσιακό σύνολο κυβερνητικών δράσεων μπορεί να μην μεταφράζεται σε πολιτική επιβράβευση. Αυτό εξηγεί και γιατί πολλές κυβερνήσεις διεθνώς αντιμετωπίζουν το παράδοξο να παρουσιάζουν θετικούς οικονομικούς δείκτες αλλά να καταγράφουν περιορισμένη κοινωνική αποδοχή. Η απόσταση ανάμεσα στη μακροοικονομική εικόνα και στη βιωμένη πραγματικότητα των πολιτών συχνά είναι μεγαλύτερη από όσο υπολογίζουν οι κυβερνήσεις.

Στην περίπτωση της Κύπρου, η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη έχει πράγματι παρουσιάσει σημαντικό αριθμό πρωτοβουλιών. Ήδη από τον πρώτο χρόνο διακυβέρνησης είχε προχωρήσει σε δημόσιο απολογισμό του έργου της, ενώ αργότερα εισήγαγε πιο συστηματικούς μηχανισμούς παρακολούθησης των κυβερνητικών δράσεων. Παράλληλα, η Προεδρία προβάλλει συχνά στοιχεία που δείχνουν ότι μεγάλο ποσοστό των προγραμματισμένων δράσεων είτε ολοκληρώθηκε είτε βρίσκεται σε πορεία υλοποίησης. Η κυβέρνηση έχει επίσης επενδύσει σημαντικά στη δημιουργία μηχανισμών συντονισμού μεταξύ υπουργείων, κάτι που αποτελούσε διαχρονική αδυναμία της κυπριακής δημόσιας διοίκησης. Η προσπάθεια για παρακολούθηση των χρονοδιαγραμμάτων και η δημοσιοποίηση συγκεκριμένων στόχων συνιστούν αναμφίβολα θεσμική καινοτομία για τα κυπριακά δεδομένα.

Παρόλα αυτά, η κυβέρνηση δεν μπορεί να αγνοήσει ότι η πολιτική κρίση αξιοπιστίας που παρατηρείται σε πολλές δυτικές δημοκρατίες επηρεάζει και την Κύπρο. Οι πολίτες εμφανίζονται ολοένα και πιο δύσπιστοι απέναντι στις επίσημες αφηγήσεις. Συχνά αντιμετωπίζουν με καχυποψία κάθε κυβερνητική παρουσίαση έργου, θεωρώντας την μέρος μιας οργανωμένης επικοινωνιακής στρατηγικής. Αυτό σημαίνει ότι η πλατφόρμα διακυβέρνησης, όσο χρήσιμη και αν είναι, δεν μπορεί από μόνη της να λειτουργήσει ως τεκμήριο επιτυχίας. Μπορεί να αποτελέσει εργαλείο ενημέρωσης, όχι όμως υποκατάστατο της πολιτικής αξιολόγησης. Η τελική κρίση παραμένει πολιτική και κοινωνική.

Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση. Η δημόσια λογοδοσία δεν αφορά μόνο όσα ολοκληρώθηκαν αλλά και όσα καθυστέρησαν, απέτυχαν ή παραμένουν σε εκκρεμότητα. Μια πραγματικά αξιόπιστη πλατφόρμα δεν πρέπει να αναδεικνύει μόνο τις επιτυχίες αλλά και τις αποκλίσεις από τους στόχους. Η αξιοπιστία ενός συστήματος διαφάνειας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσο παρουσιάζει και τις αδυναμίες του κράτους με την ίδια ειλικρίνεια που παρουσιάζει τα επιτεύγματά του. Η κυβέρνηση φαίνεται να αντιλαμβάνεται αυτό το ζήτημα, καθώς αναγνωρίστηκε ότι μέρος των δράσεων παρουσίαζε καθυστερήσεις ή αποκλίσεις από τον αρχικό προγραμματισμό.

Από πολιτικής πλευράς, η κίνηση του Προέδρου Χριστοδουλίδη εμπεριέχει και ένα σαφές μήνυμα προς την αντιπολίτευση. Ουσιαστικά λέει ότι η συζήτηση πρέπει να μεταφερθεί από τα συνθήματα στα στοιχεία και από τις γενικές καταγγελίες στα μετρήσιμα αποτελέσματα. Πρόκειται για μια στρατηγική που συναντάται συχνά σε κυβερνήσεις που θεωρούν ότι διαθέτουν απτό έργο αλλά δυσκολεύονται να το μετατρέψουν σε πολιτικό κεφάλαιο.

Το ερώτημα είναι κατά πόσο η στρατηγική αυτή θα αποδώσει μέχρι τις επόμενες εκλογικές αναμετρήσεις. Η εμπειρία δείχνει ότι οι ψηφοφόροι δεν αρκούνται πλέον σε καταλόγους έργων. Αναζητούν απαντήσεις σε ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή τους. Αν η κυβέρνηση κατορθώσει να συνδέσει τις μεταρρυθμίσεις και τα έργα της με χειροπιαστές βελτιώσεις στην καθημερινότητα, τότε η πλατφόρμα μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό εργαλείο τεκμηρίωσης. Αν όμως η κοινωνία δεν αισθανθεί αυτές τις βελτιώσεις, η ύπαρξη της πλατφόρμας δεν θα αρκεί για να ανατρέψει αρνητικές εντυπώσεις.

Συμπερασματικά, η πρωτοβουλία του Προέδρου να καλέσει τους πολίτες να ενημερωθούν και να κρίνουν είναι, από δημοκρατικής άποψης, μια θετική εξέλιξη. Υποδηλώνει διάθεση λογοδοσίας και αποδοχή της δημόσιας αξιολόγησης. Όμως η πραγματική δοκιμασία δεν βρίσκεται στην ύπαρξη ενός ψηφιακού εργαλείου παρακολούθησης του έργου. Βρίσκεται στη δυνατότητα της κυβέρνησης να πείσει ότι οι αριθμοί, οι δείκτες και οι καταγεγραμμένες δράσεις μεταφράζονται σε καλύτερη ποιότητα ζωής για τους πολίτες. Η ιστορία της πολιτικής διδάσκει ότι οι κυβερνήσεις εκλέγονται με υποσχέσεις αλλά επανεκλέγονται με αποτελέσματα. Και τα αποτελέσματα, όσο καλά και αν αποτυπώνονται σε μια ιστοσελίδα, κρίνονται τελικά στο μυαλό και στην καθημερινότητα των πολιτών. Εκεί θα δοθεί και η τελική ετυμηγορία για τη διακυβέρνηση Χριστοδουλίδη.

*Πρώην Πρύτανης, Καθηγητής-Ανθρωπολόγος