Στρώνουν το τραπέζι σε κινούμενη άμμο: Η κάθοδος Γκουτέρες, η τουρκική αδιαλλαξία και τα πιθανά σενάρια

Η κάθοδος του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο συμπίπτει με μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για το Κυπριακό. Οι προσδοκίες για επανεκκίνηση των συνομιλιών συνυπάρχουν με τον έντονο σκεπτικισμό για το κατά πόσον το υφιστάμενο διαπραγματευτικό πλαίσιο μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο, ενώ η διπλωματική κινητικότητα βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων ετών.

Ο Γενικός Γραμματέας φθάνει στο νησί συνοδευόμενος από ανώτατα στελέχη των Ηνωμένων Εθνών, με πρόγραμμα που περιλαμβάνει χωριστές συναντήσεις, αλλά και κοινό δείπνο με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Νίκο Χριστοδουλίδη και τον κατοχικό ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν.

Τις τελευταίες εβδομάδες στο επίκεντρο του δημόσιου ενδιαφέροντος βρίσκονται πληροφορίες και σενάρια γύρω από τις πραγματικές προθέσεις των Ηνωμένων Εθνών. Το βασικό ερώτημα παραμένει εάν ο Αντόνιο Γκουτέρες μεταβαίνει στην Κύπρο έχοντας στις αποσκευές του μια συγκεκριμένη πρόταση ή εάν στόχος του είναι να διαπιστώσει κατά πόσον εξακολουθούν να υπάρχουν οι προϋποθέσεις για την επιστροφή των δύο πλευρών στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Οι φήμες για σχέδιο λύσης

Η έντονη δραστηριότητα της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα έδωσε τροφή σε σειρά δημοσιευμάτων που κάνουν λόγο για ένα νέο σχέδιο λύσης. Οι αναφορές αυτές δημιούργησαν την εντύπωση ότι τα Ηνωμένα Έθνη επεξεργάζονται μια ολοκληρωμένη πρόταση, αντίστοιχη εκείνων που σημάδεψαν προηγούμενες δεκαετίες το Κυπριακό.

Οι συζητήσεις ενισχύθηκαν και από ξένα δημοσιεύματα, τα οποία απέδιδαν στην προσωπική απεσταλμένη ιδέες για μια νέα αρχιτεκτονική του κυπριακού κράτους, με διαφορετική κατανομή αρμοδιοτήτων και εξουσιών. Αναπόφευκτα, οι πληροφορίες αυτές προκάλεσαν αντιδράσεις, καθώς θα μπορούσαν να παραπέμπουν σε μοντέλο χαλαρής ομοσπονδίας, συνομοσπονδιακές ρυθμίσεις ή ακόμη και σε σχήμα που θα πλησίαζε περισσότερο στις τουρκικές αξιώσεις περί χωριστής κυριαρχίας.

Μέχρι στιγμής, ωστόσο, τίποτε δεν επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός ολοκληρωμένου σχεδίου που έχει εγκριθεί από τη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών. Αντίθετα, οι περισσότερες πληροφορίες συγκλίνουν ότι ο ΟΗΕ επιδιώκει, σε αυτήν τη φάση, να διαμορφώσει έναν οδικό χάρτη που θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να οδηγήσει αργότερα σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Η ίδια η φύση της αποστολής της προσωπικής απεσταλμένης, η οποία είχε εντολή να διερευνήσει κατά πόσον υπάρχει κοινό έδαφος, συνηγορεί περισσότερο στην ύπαρξη εισηγήσεων και πιθανών σημείων σύγκλισης παρά ενός πλήρους σχεδίου διευθέτησης.

Ο σχεδιασμός αυτός προβλέπει σταδιακή προσέγγιση, με έμφαση στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο πλευρών. Περιλαμβάνει την προώθηση Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, την επανενεργοποίηση των τεχνικών επιτροπών, την ενίσχυση της συνεργασίας σε ζητήματα καθημερινότητας και, εφόσον δημιουργηθεί το κατάλληλο πολιτικό κλίμα, τη σύγκληση νέας άτυπης πολυμερούς διάσκεψης ως προπαρασκευαστικού σταδίου για μια νέα διαπραγματευτική διαδικασία.

Ωστόσο, η έμφαση στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης ενδέχεται να οδηγήσει σε μια διαδικασία διαχείρισης του υφιστάμενου στάτους κβο, χωρίς ουσιαστική προοπτική συνολικής διευθέτησης. Εάν τα μέτρα αυτά δεν συνδεθούν με έναν σαφή πολιτικό ορίζοντα, υπάρχει ο κίνδυνος να λειτουργήσουν ως υποκατάστατο των συνομιλιών αντί ως «γέφυρα» προς αυτές, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η τουρκική πλευρά επιδιώκει να κατοχυρώσει στοιχεία που παραπέμπουν σε χωριστή οντότητα ή κυριαρχική ισότητα.

Το Κραν Μοντανά και η τουρκική αδιαλλαξία

Η σημερινή συγκυρία δεν μπορεί ν’ αναλυθεί χωρίς αναφορά στο καλοκαίρι του 2017. Το Κραν Μοντανά εξακολουθεί ν’ αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς, καθώς εκεί καταγράφηκε η τελευταία σοβαρή προσπάθεια για συνολική διευθέτηση του Κυπριακού.

Εννέα χρόνια μετά, οι δύο πλευρές εξακολουθούν να διαφωνούν όχι μόνο για το ποιος φέρει την ευθύνη της αποτυχίας της διάσκεψης, αλλά και για το περιεχόμενο του Πλαισίου Γκουτέρες και το κατά πόσον είχε επιτευχθεί ουσιαστική σύγκλιση προς μια στρατηγική συμφωνία. Η απουσία κοινής ανάγνωσης των γεγονότων του 2017 εξακολουθεί να δυσχεραίνει κάθε προσπάθεια επανεκκίνησης των συνομιλιών από το σημείο όπου διακόπηκαν.

Στο μεταξύ, τα δεδομένα έχουν αλλάξει σημαντικά, καθώς η Άγκυρα υιοθέτησε επίσημα τη λύση των δύο κρατών, ενώ στο πεδίο δημιουργήθηκαν νέα τετελεσμένα, κυρίως στην περίκλειστη περιοχή της Αμμοχώστου. Η τουρκική πλευρά εξακολουθεί να θέτει ως προϋπόθεση για οποιαδήποτε νέα διαδικασία την αποδοχή της λεγόμενης κυριαρχικής ισότητας και του ίσου διεθνούς καθεστώτος των Τουρκοκυπρίων. Στην ουσία προϋποθέτει την αναγνώριση δύο χωριστών κυρίαρχων οντοτήτων, οι οποίες στη συνέχεια θα μπορούσαν ν’ αποφασίσουν αν και με ποιον τρόπο θα συνεργαστούν.

Αντίθετα, η Κυβέρνηση επιμένει ότι βάση επίλυσης του Κυπριακού παραμένει η διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, όπως προβλέπεται από τα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η θεμελιώδης αυτή απόκλιση εξακολουθεί ν’ αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο για οποιαδήποτε ουσιαστική πρόοδο.

Παρά τις δυσκολίες, όμως, η ελληνοκυπριακή πλευρά αντιμετωπίζει θετικά την προσωπική εμπλοκή του Γενικού Γραμματέα. Στη Λευκωσία εκτιμούν ότι η απόφασή του να μεταβεί ο ίδιος στην Κύπρο καταδεικνύει πως τα Ηνωμένα Έθνη δεν έχουν εγκαταλείψει την προσπάθεια.

Η Κυβέρνηση επιδιώκει ν’ αξιοποιήσει την επίσκεψη, ώστε ν’ αναδείξει τη δική της ετοιμότητα για επανέναρξη των διαπραγματεύσεων και να μεταφέρει την πίεση προς την τουρκική πλευρά. Η θέση που προβάλλεται είναι ότι η Λευκωσία αποδέχεται την επιστροφή στο τραπέζι από το σημείο όπου διακόπηκαν οι συνομιλίες, ενώ η Άγκυρα είναι εκείνη που επιδιώκει αλλαγή της βάσης λύσης.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στον ενισχυμένο ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς η Λευκωσία θεωρεί ότι η ευρωπαϊκή διάσταση μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως παράγοντας πίεσης όσο και ως πηγή κινήτρων στις σχέσεις ΕΕ - Τουρκίας.

Η πολιτική των ίσων αποστάσεων και το στοίχημα Γκουτέρες

Την ίδια ώρα, δεν λείπουν οι προβληματισμοί για τον τρόπο με τον οποίο ο ΟΗΕ διαχειρίζεται τη νέα προσπάθεια. Η επιδίωξη διατήρησης ίσων αποστάσεων μεταξύ των δύο πλευρών ενδέχεται να δημιουργεί την εντύπωση εξίσωσης διαφορετικών θέσεων, παρά το γεγονός ότι το πλαίσιο του Κυπριακού καθορίζεται από συγκεκριμένα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Για τα Ηνωμένα Έθνη, η ουδετερότητα αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για να διατηρούνται ανοικτοί οι δίαυλοι επικοινωνίας. Για την ελληνοκυπριακή πλευρά, ωστόσο, δεν μπορεί να σημαίνει εξίσωση της Κυπριακής Δημοκρατίας με το αποσχιστικό καθεστώς.

Σε αυτό το πλαίσιο, η παρούσα πρωτοβουλία εκτιμάται ότι ίσως αποτελέσει την τελευταία μεγάλη προσπάθεια του Αντόνιο Γκουτέρες να αφήσει ουσιαστικό αποτύπωμα στο Κυπριακό πριν από την ολοκλήρωση της θητείας του. Ο Γενικός Γραμματέας συνδέθηκε όσο κανείς άλλος με το Κραν Μοντανά και γνωρίζει από πρώτο χέρι τόσο τα εμπόδια όσο και τα περιορισμένα περιθώρια που εξακολουθούν να υπάρχουν.

Εάν η νέα διαδικασία καταρρεύσει σε σύντομο χρονικό διάστημα, τότε θα ναυαγήσει η προοπτική της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας και θα προσφέρει στην τουρκική πλευρά πρόσθετα επιχειρήματα υπέρ της παγίωσης της διχοτόμησης.

Γι' αυτό και η επιμονή του Γκουτέρες συνοδεύεται από σημαντικό πολιτικό ρίσκο. Αν εκτιμήσει ότι δεν υπάρχουν οι ελάχιστες προϋποθέσεις σύγκλισης, δύσκολα θ’ αναλάβει το κόστος μιας διαδικασίας με προδιαγεγραμμένη αποτυχία. Αν, αντίθετα, διακρίνει έστω και ένα περιορισμένο παράθυρο ευκαιρίας, αναμένεται να επιχειρήσει να το αξιοποιήσει, γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να πρόκειται για την τελευταία ουσιαστική ευκαιρία πριν από τη λήξη της θητείας του.

Τα πιθανά σενάρια

Η επίσκεψη μπορεί να οδηγήσει σε τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις. Το πρώτο σενάριο είναι να υπάρξει συμφωνία σε μια δέσμη μέτρων, να καθοριστούν τα επόμενα βήματα και να ανοίξει ο δρόμος για νέα άτυπη πενταμερή. Σε αυτήν την περίπτωση, η κάθοδος του Γκουτέρες θ’ αποτελέσει την αφετηρία μιας σταδιακής αλλά οργανωμένης επιστροφής στη διαπραγματευτική διαδικασία.

Το δεύτερο σενάριο είναι να συμφωνηθεί απλώς η συνέχιση των επαφών της προσωπικής απεσταλμένης, χωρίς χρονοδιάγραμμα και χωρίς σαφή δέσμευση για νέα πολυμερή συνάντηση. Αυτό θα διατηρούσε ζωντανή τη διαδικασία, αλλά θα μετέθετε τις δύσκολες αποφάσεις σε μεταγενέστερο χρόνο.

Το τρίτο σενάριο είναι να επιβεβαιωθεί ότι οι δύο πλευρές παραμένουν εγκλωβισμένες στις ίδιες εκ διαμέτρου αντίθετες αφετηρίες. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο Γενικός Γραμματέας θα μπορούσε να περιοριστεί σε έκκληση για αυτοσυγκράτηση, συνεργασία στα ζητήματα της καθημερινότητας και αποφυγή ενεργειών που επιδεινώνουν το κλίμα, χωρίς όμως να ανακοινώσει νέο πολιτικό βήμα.

Συνεπώς, η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες αναμένεται να λειτουργήσει κυρίως ως τεστ πολιτικών προθέσεων. Αν διαπιστωθεί ότι υπάρχει κοινό έδαφος, θα μπορούσε να ανοίξει ο δρόμος για νέα άτυπη πενταμερή και στη συνέχεια για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Αν όχι, η διεθνής κοινότητα θα βρεθεί αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο μιας ακόμη αποτυχημένης προσπάθειας, γεγονός που θα ενισχύσει περαιτέρω την αβεβαιότητα γύρω από το μέλλον του Κυπριακού.