GSI: Το μεγάλο ενεργειακό στοίχημα της Κύπρου

Υπάρχουν έργα που κρίνονται με οικονομικούς όρους και έργα που αποκτούν, στην πορεία, στρατηγική σημασία. Ο Great Sea Interconnector ανήκει πλέον στη δεύτερη κατηγορία. Η ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου-Ελλάδας δεν είναι απλώς ένα υποθαλάσσιο καλώδιο. Είναι ένα έργο που αγγίζει την ενεργειακή ασφάλεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, τη συμμετοχή της στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού, την αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και, ταυτόχρονα, τις εύθραυστες γεωπολιτικές ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου.

Το γεγονός ότι ο GSI φαίνεται να ξαναμπαίνει σε τροχιά είναι ασφαλώς θετικό. Η πρόσφατη κινητικότητα, η εμπλοκή διεθνών επενδυτών, κυρίως της γαλλικής Meridian, και η προοπτική συμμετοχής του Ισραήλ δημιουργούν νέα δεδομένα. Παράλληλα, η αναζήτηση χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η διαδικασία δέουσας επιμέλειας μπορούν να προσφέρουν την αναγκαία τεχνικοοικονομική αξιοπιστία στο έργο. Όμως υπάρχει ακόμη ένας παράγοντας, που δεν μπορεί να αγνοηθεί, όσο κι αν κάποιοι θα προτιμούσαν να μην τον συζητούν: η Τουρκία.

Ένα έργο που η Κύπρος χρειάζεται

Η ανάγκη ηλεκτρικής διασύνδεσης της Κύπρου είναι πραγματική. Η χώρα παραμένει ηλεκτρικά απομονωμένη από την υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ το ενεργειακό της σύστημα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει υψηλό κόστος παραγωγής, μεγάλη εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και προβλήματα στην αξιοποίηση της αυξανόμενης παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές. Η διασύνδεση με την Ελλάδα μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά αυτήν την εικόνα. Η Κύπρος θα μπορεί να συμμετέχει στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού, να εισάγει ενέργεια όταν είναι οικονομικά συμφερότερο, να εξάγει όταν υπάρχει πλεονάζουσα παραγωγή και να αξιοποιεί αποτελεσματικότερα τις επενδύσεις στις ΑΠΕ.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν η Κύπρος χρειάζεται ηλεκτρική διασύνδεση. Την χρειάζεται. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν ο συγκεκριμένος σχεδιασμός του GSI εξασφαλίζει ότι τα οφέλη θα είναι μεγαλύτερα από τους οικονομικούς και γεωπολιτικούς κινδύνους. Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.

Το κόστος δεν μπορεί να γίνει λευκή επιταγή

Η προηγούμενη εμπειρία του GSI κατέδειξε ότι η πολιτική βούληση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζονται επικαιροποιημένες μελέτες, πραγματικά δεδομένα και σαφής κατανομή του κινδύνου.

Η προσφυγή στην ΕΤΕπ για χρηματοδότηση, με τη διενέργεια due diligence, είναι προς αυτήν την κατεύθυνση ιδιαίτερα σημαντική. Η συμμετοχή ενός ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού θεσμού δεν θα προσφέρει μόνο χρήματα. Θα προσφέρει και έναν βαθμό ανεξάρτητου ελέγχου της τεχνικής και οικονομικής βιωσιμότητας του έργου. Αυτό ακριβώς χρειάζεται η Κύπρος.

Δεν πρέπει να προσεγγίσουμε τον GSI ούτε με τη λογική «να γίνει πάση θυσία» ούτε με τη λογική «να μη γίνει επειδή είναι ακριβός». Χρειάζεται τρίτος δρόμος: να γίνει, εφόσον αποδειχθεί ότι μπορεί να γίνει με βιώσιμο κόστος και με δίκαιη κατανομή των κινδύνων. Γιατί η γεωπολιτική σημασία ενός έργου δεν καταργεί τους οικονομικούς νόμους.

Η ισραηλινή συμμετοχή αλλάζει τα δεδομένα

Η προοπτική ουσιαστικότερης συμμετοχής του Ισραήλ προσδίδει στον GSI μια πολύ ευρύτερη διάσταση. Η διασύνδεση δεν θα αποτελεί πλέον αποκλειστικά μια σύνδεση Κύπρου-Ελλάδας, αλλά θα μπορεί να ενταχθεί σε έναν ευρύτερο ενεργειακό διάδρομο Ανατολικής Μεσογείου-Ευρώπης. Ήδη Κύπρος και Ισραήλ έχουν συζητήσει το ενδεχόμενο της ηλεκτρικής διασύνδεσης των δύο χωρών, ενώ οι ρυθμιστικές Αρχές έχουν εξετάσει ζητήματα επιμερισμού του κόστους και δεδομένα για τη μελέτη κόστους-οφέλους.

Αυτό μπορεί ν’ αποδειχθεί εξαιρετικά σημαντικό για τη Λευκωσία. Μια Κύπρος που αποτελεί ενεργειακό κόμβο μεταξύ Ισραήλ, Ελλάδας και Ευρώπης αποκτά διαφορετικό γεωπολιτικό βάρος. Η γεωγραφική της θέση μετατρέπεται από μειονέκτημα σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Αλλά ακριβώς εδώ χρειάζεται προσοχή. Η συμμετοχή του Ισραήλ δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο της οικονομικής τεκμηρίωσης του έργου. Ούτε η Κύπρος πρέπει να εξαρτήσει την αναγκαία διασύνδεση με την Ελλάδα από την ταχύτητα με την οποία θα προχωρήσει η σύνδεση με το Ισραήλ.

Εντούτοις, το σκέλος Κύπρου-Ελλάδας πρέπει να μπορεί να σταθεί αυτοτελώς. Η σημασία της ισραηλινής διασύνδεσης είναι ότι μπορεί ν’ αποτελέσει μια μεγάλη στρατηγική επέκταση.

Και τώρα η Τουρκία

Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός «ελέφαντας στο δωμάτιο». Ο GSI θα αναπτυχθεί στην Ανατολική Μεσόγειο, μια περιοχή όπου οι θαλάσσιες ζώνες, οι ενεργειακές υποδομές και οι γεωπολιτικές διεκδικήσεις και αμφισβητήσεις εξακολουθούν να αλληλοσυνδέονται.

Η Τουρκία έχει εκφράσει επανειλημμένα την αντίθεσή της σε ενεργειακούς σχεδιασμούς στην Ανατολική Μεσόγειο που θεωρεί ότι αγνοούν τα δικά της συμφέροντα. Αυτό σημαίνει ότι η πόντιση και η προστασία ενός υποθαλάσσιου καλωδίου δεν είναι αποκλειστικά τεχνικό ζήτημα. Είναι και γεωπολιτικό ζήτημα.

Η πρόσφατη ευρωπαϊκή κινητικότητα δημιουργεί, βεβαίως, ένα ενδιαφέρον νέο στοιχείο. Η ΕΤΕπ έχει επανεκκινήσει τη συνεργασία της με την Τουρκία, γεγονός που δημιουργεί ένα διαφορετικό περιβάλλον σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Αυτό, όμως, δεν πρέπει να δημιουργεί ψευδαισθήσεις. Η Τουρκία δεν πρόκειται να αλλάξει τις θέσεις της επειδή υπάρχει ένα ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενο έργο. Και η Κύπρος δεν μπορεί να βασίσει τη στρατηγική της στην υπόθεση ότι η Άγκυρα θα επιλέξει αυτομάτως την ανοχή.

Ακριβώς γι’ αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει ν’ αντιληφθεί ότι ο GSI δεν είναι μια οποιαδήποτε εμπορική επένδυση. Είναι υποδομή κράτους-μέλους της Ένωσης. Και αν η Ευρώπη θέλει πραγματικά την ενεργειακή διασύνδεση της Κύπρου, οφείλει να αναλάβει και το αντίστοιχο γεωπολιτικό βάρος.

Δεν αρκεί η ευρωπαϊκή σημαία

Η ένταξη του GSI στον ευρωπαϊκό ενεργειακό σχεδιασμό είναι σημαντική. Αλλά η αναφορά στην «ευρωπαϊκή στρατηγική σημασία» δεν μπορεί να λειτουργεί ως πολιτικό άλλοθι για οποιοδήποτε κόστος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συμμετάσχει περισσότερο στη χρηματοδότηση και, κυρίως, στην κάλυψη των κινδύνων.

Αν ένα έργο εξυπηρετεί την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, τότε το κόστος του δεν μπορεί να μετακυλίεται δυσανάλογα σε έναν πληθυσμό μικρότερου κράτους-μέλους. Αυτό είναι ζήτημα ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Και η Λευκωσία πρέπει να το διεκδικήσει με σαφήνεια.

Ο GSI δεν είναι όλη η ενεργειακή στρατηγική

Υπάρχει, ωστόσο, ένας ακόμη κίνδυνος: να αντιμετωπίσουμε τον GSI ως τη λύση όλων των ενεργειακών προβλημάτων της Κύπρου. Δεν είναι. Η χώρα χρειάζεται ταυτόχρονα ανάπτυξη των ΑΠΕ, αποθήκευση ενέργειας, εκσυγχρονισμό του δικτύου, νέες μονάδες ευέλικτης παραγωγής και αξιοποίηση του φυσικού αερίου ως μεταβατικού καυσίμου.

Η πρόσφατη ανάδειξη των κοιτασμάτων της Ανατολικής Μεσογείου ως δυνητικής πηγής ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης ενισχύει τη σημασία ενός ολοκληρωμένου περιφερειακού ενεργειακού σχεδιασμού. Η Κύπρος, συνεπώς, χρειάζεται ενεργειακό σύστημα και όχι απλώς ένα καλώδιο.

Η σωστή απόφαση

Η Κύπρος πρέπει να συνεχίσει να λέει «ναι» στον GSI, αλλά όχι «ναι» χωρίς όρους. Πρέπει να απαιτήσει να ολοκληρωθεί ο υπολογισμός του επικαιροποιημένου και ανεξάρτητου κόστους, πλήρη ανάλυση κόστους-οφέλους, ανώτατο όριο στην επιβάρυνση των καταναλωτών, ουσιαστική συμμετοχή ιδιωτών επενδυτών και μεγαλύτερη ευρωπαϊκή χρηματοδοτική και πολιτική κάλυψη. Και, πάνω απ’ όλα, πρέπει να απαιτήσει σαφές ευρωπαϊκό σχέδιο για την προστασία της υποθαλάσσιας υποδομής. Γιατί η μεγαλύτερη αδυναμία της σημερινής συζήτησης είναι ότι μιλάμε πολύ για το αν το έργο είναι οικονομικά βιώσιμο και λιγότερο για το πώς θα προστατευθεί από τους γεωπολιτικούς κινδύνους.

Η ιστορική ευκαιρία

Ο GSI μπορεί ν’ αποτελέσει μιαν από τις σημαντικότερες υποδομές που θα αποκτήσει η Κυπριακή Δημοκρατία μετά την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μπορεί να τερματίσει την ηλεκτρική απομόνωση της χώρας, να ενισχύσει την ενεργειακή της ασφάλεια, να καταστήσει πιο αξιοποιήσιμες τις ΑΠΕ και να προσδώσει στην Κύπρο μεγαλύτερη γεωπολιτική αξία.

Αλλά, για να συμβούν όλα αυτά, η Κύπρος δεν πρέπει να λειτουργήσει ως ο αδύναμος κρίκος της αλυσίδας. Η είσοδος διεθνών επενδυτών, η προοπτική συμμετοχής του Ισραήλ και η ευρωπαϊκή χρηματοδοτική εμπλοκή δημιουργούν μια νέα δυναμική. Η Τουρκία, όμως, παραμένει εκεί. Και όσο η γεωπολιτική διάσταση δεν αντιμετωπίζεται με την ίδια σοβαρότητα με την οικονομική, ο GSI θα εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στην ιστορική ευκαιρία και στο στρατηγικό ρίσκο.

Συμπερασματικά, η Κύπρος πρέπει να συνεχίσει να επιδιώκει το έργο. Ναι στον GSI. Ναι στην ευρωπαϊκή διασύνδεση. Ναι στην ενεργειακή αναβάθμιση της Κύπρου. Αλλά με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, ευρωπαϊκές εγγυήσεις και πραγματική κατανομή του γεωπολιτικού κινδύνου. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι απλώς να περάσει ένα καλώδιο από τον βυθό της Μεσογείου. Το ζητούμενο είναι να περάσει η Κύπρος από την ενεργειακή απομόνωση στην ενεργειακή ασφάλεια, χωρίς να μετατραπεί σε όμηρο του κόστους ή της γεωπολιτικής. Αυτό είναι το πραγματικό μεγάλο ενεργειακό στοίχημα.

*Πανεπιστημιακός-Ανθρωπολόγος, πρώην Πρύτανης