€707 εκατ. απευθείας ανάθεση από το παράθυρο

Από το 2024 μέχρι τα μέσα Αυγούστου του 2026, δημόσιες συμβάσεις συνολικής αξίας €707,2 εκατ. κατακυρώθηκαν στην Κύπρο με διαπραγμάτευση, χωρίς προηγούμενη δημοσίευση ανοικτού διαγωνισμού. Πρόκειται για 1.337 αναθέσεις, που αντιστοιχούν στο 15,7% της συνολικής αξίας των συμβάσεων της ίδιας περιόδου.

Η διαδικασία προβλέπεται από τη νομοθεσία για συγκεκριμένες περιπτώσεις: όταν υπάρχει ένας διαθέσιμος προμηθευτής, αποκλειστικά δικαιώματα, τεχνικοί περιορισμοί, κατεπείγουσα ανάγκη ή όταν προηγούμενος διαγωνισμός δεν έφερε κατάλληλες προσφορές. Στην πράξη, η αναθέτουσα Αρχή προχωρεί χωρίς δημόσια πρόσκληση προς ολόκληρη την αγορά και διαπραγματεύεται απευθείας με έναν ή περισσότερους οικονομικούς φορείς.

Τα στοιχεία της περιόδου δείχνουν πού συγκεντρώθηκαν τα μεγαλύτερα ποσά. Η Υγεία απορροφά τη μερίδα του λέοντος, κυρίως μέσω προμηθειών ακριβών φαρμάκων. Ακολουθούν πληροφοριακά συστήματα, τεχνική υποστήριξη και εξειδικευμένες υπηρεσίες του Δημοσίου.

Τι σημαίνει στην πράξη

Σε έναν ανοικτό διαγωνισμό, η αναθέτουσα Αρχή δημοσιεύει την ανάγκη της και καλεί την αγορά να υποβάλει προσφορές. Στη διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, η διαδικασία ακολουθεί διαφορετική διαδρομή. Η Αρχή μπορεί να απευθυνθεί απευθείας σε συγκεκριμένο οικονομικό φορέα, εφόσον τεκμηριώνει κάποιες από τις εξαιρέσεις που προβλέπει η νομοθεσία.

Η περίπτωση ενός πατενταρισμένου φαρμάκου δίνει το πιο απλό παράδειγμα. Όταν ένα σκεύασμα διατίθεται από συγκεκριμένο κάτοχο δικαιωμάτων ή εξουσιοδοτημένο προμηθευτή, μια ανοικτή διαδικασία δύσκολα δημιουργεί πραγματικό ανταγωνισμό.

Παρόμοιο ζήτημα προκύπτει και στην πληροφορική. Ένα σύστημα που αναπτύχθηκε από συγκεκριμένο προμηθευτή μπορεί να χρειάζεται συντήρηση ή επέκταση που απαιτεί πρόσβαση σε κώδικα, άδειες ή τεχνική γνώση του αρχικού αναδόχου.

Γι’ αυτό και οι 1.337 κατακυρώσεις δεν χωρούν όλες στην ίδια κατηγορία. Άλλες αφορούν φάρμακα, άλλες τεχνολογία, υπηρεσίες ή ανάγκες που συνδέονται με ήδη εγκατεστημένες υποδομές.

Στο σύνολο των δημοσίων συμβάσεων της περιόδου, η ανοικτή διαδικασία κάλυψε το 55,6% της αξίας των κατακυρώσεων και οι συνοπτικές διαδικασίες το 26,2%. Η διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση ακολούθησε με 15,7%, ενώ οι υπόλοιπες διαδικασίες κάλυψαν το μικρό υπόλοιπο.

Το 15,7% αφορά την αξία των κατακυρώσεων και όχι το πλήθος τους. Από τα €4,502 δισ. που κατακυρώθηκαν συνολικά την περίοδο, τα €707,2 εκατ. πέρασαν από τη συγκεκριμένη διαδικασία. Αυτό δεν σημαίνει ότι περίπου μία στις έξι συμβάσεις, ως αριθμός, ακολούθησε τον ίδιο δρόμο. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή λίγες πολύ μεγάλες αναθέσεις μπορούν να μετακινήσουν αισθητά το ποσοστό της αξίας. Στην προκειμένη περίπτωση, οι μεγάλες φαρμακευτικές προμήθειες και η σύμβαση στενογραφίας του Ανωτάτου επηρεάζουν σημαντικά τη συνολική εικόνα.

Η Υγεία παίρνει τη μερίδα του λέοντος

Το Υπουργείο Υγείας συγκεντρώνει περίπου €440,5 εκατ. από το σύνολο των €707,2 εκατ., ποσοστό 62,3%. Μαζί με τις αντίστοιχες συμβάσεις του ΟΚΥπΥ, ο τομέας της Υγείας φτάνει περίπου στα δύο τρίτα της συνολικής αξίας.

Η εξήγηση βρίσκεται κυρίως στις φαρμακευτικές αγορές. Στην κορυφή της λίστας εμφανίζονται ορισμένα από τα ακριβότερα σκευάσματα που προμηθεύεται το κράτος.

Μεταξύ των μεγαλύτερων συμβάσεων της περιόδου περιλαμβάνονται προμήθεια του Amvuttra ύψους €24 εκατ., του Keytruda με €18,6 εκατ., δύο συμβάσεις για Darzalex των €12,8 εκατ. η καθεμία και προμήθεια Vyndaqel ύψους €12,2 εκατ.

Λίγες τέτοιες συμβάσεις αρκούν για να ανεβάσουν αισθητά τη συνολική αξία της κατηγορίας. Στα συγκεκριμένα φάρμακα ο αριθμός των διαθέσιμων προμηθευτών περιορίζεται από πατέντες, δικαιώματα διάθεσης και εμπορικές αντιπροσωπίες, πριν ακόμη ξεκινήσει η κρατική αγορά.

Μια σύμβαση €34,8 εκατ. στο Ανώτατο

Η μεγαλύτερη μεμονωμένη κατακύρωση της περιόδου αφορά υπηρεσίες στενογραφίας για το Ανώτατο Δικαστήριο, συνολικής αξίας €34,8 εκατ.

Η συγκεκριμένη σύμβαση βρίσκεται πάνω από τις μεγάλες φαρμακευτικές προμήθειες και δείχνει το εύρος των αναθέσεων που περνούν από αυτήν τη διαδικασία. Στα στοιχεία εμφανίζονται ακόμη υπηρεσίες πληροφορικής, υποστήριξη υφιστάμενων συστημάτων, άδειες λογισμικού και τεχνικές εργασίες σε υποδομές που βρίσκονται ήδη σε λειτουργία.

€65,7 εκατ. στην Πληροφορική

Μετά την Υγεία, σημαντική παρουσία καταγράφει το Τμήμα Υπηρεσιών Πληροφορικής, με συμβάσεις αξίας €65,7 εκατ. μέσω της ίδιας διαδικασίας. Οι περισσότερες συνδέονται με αναβαθμίσεις και υποστήριξη υφιστάμενων συστημάτων.

Στον συγκεκριμένο τομέα εμφανίζεται συχνά η τεχνική εξάρτηση από τον αρχικό προμηθευτή. Ένα σύστημα που σχεδιάστηκε και εγκαταστάθηκε από μία εταιρεία μπορεί να απαιτεί αναβάθμιση, συντήρηση ή επέκταση από τον ίδιο πάροχο, ιδιαίτερα όταν εμπλέκονται ιδιοκτησιακά δικαιώματα, άδειες ή ειδικές τεχνικές προδιαγραφές.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις, τέτοιες αναθέσεις όταν η αλλαγή προμηθευτή προκαλεί ασυμβατότητα ή δυσανάλογες τεχνικές δυσκολίες. Η αιτιολόγηση, συνεπώς, συνδέεται τόσο με τη συγκεκριμένη ανάγκη όσο και με τον τρόπο που σχεδιάστηκε εξαρχής το σύστημα.

Οι ίδιοι προμηθευτές επιστρέφουν

Η επανάληψη των ίδιων ονομάτων φαίνεται κυρίως στις φαρμακευτικές προμήθειες. Το μοτίβο συνδέεται σε αρκετές περιπτώσεις με τη δομή της αγοράς: ένα σκεύασμα με συγκεκριμένο κάτοχο δικαιωμάτων ή εξουσιοδοτημένο αντιπρόσωπο περιορίζει εξαρχής τις επιλογές του κράτους.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Genesis Pharma (Cyprus) Ltd. Η εταιρεία εμφανίζεται στο eProcurement στην προμήθεια του Amvuttra, αξίας €24 εκατ., ενώ ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων την καταγράφει ως τοπικό εκπρόσωπο του συγκεκριμένου φαρμάκου στην Κύπρο.

Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζει η Varnavas Hadjipanayis Ltd. Στις κατακυρώσεις της περιόδου καταγράφονται δύο συμβάσεις για Darzalex, αξίας €12,8 εκατ. η καθεμία. Η εταιρεία καταγράφεται επίσης ως τοπικός αντιπρόσωπος του Darzalex στην κυπριακή αγορά. Σε επίσημες γνωστοποιήσεις για φαρμακευτικές αναθέσεις προς την εταιρεία εμφανίζεται ως αιτιολογία η δυνατότητα ανάθεσης σε συγκεκριμένο οικονομικό φορέα λόγω απουσίας ανταγωνισμού για τεχνικούς λόγους.

Η επανεμφάνιση του ίδιου προμηθευτή χρειάζεται, λοιπόν, να διαβάζεται μαζί με το προϊόν. Στα φάρμακα, το ίδιο σκεύασμα μπορεί να οδηγεί ξανά στον ίδιο διαθέσιμο αντιπρόσωπο. Σε άλλες κατηγορίες, η επαναλαμβανόμενη σχέση με έναν ανάδοχο εξετάζεται μαζί με τους τεχνικούς ή άλλους λόγους που καταγράφονται στην κάθε ανάθεση.

Η αιτιολόγηση στο επίκεντρο

Ο κυπριακός Οδηγός Δημοσίων Συμβάσεων περιγράφει τη διαπραγμάτευση χωρίς προηγούμενη δημοσίευση ως εξαιρετική διαδικασία. Η χρήση της συνδέεται με συγκεκριμένες περιπτώσεις που προβλέπει η νομοθεσία.

Κάθε αναθέτουσα Αρχή καταγράφει τον λόγο για τον οποίο προχωρεί χωρίς ανοικτή διαδικασία. Μπορεί να πρόκειται για αποκλειστικά δικαιώματα, τεχνικούς λόγους, κατεπείγουσα ανάγκη ή άλλη εξαίρεση του σχετικού πλαισίου.

Έτσι, το συνολικό ποσό δεν αρκεί για την αξιολόγηση μιας επιμέρους σύμβασης. Χρειάζονται το αντικείμενο, οι διαθέσιμες επιλογές στην αγορά και η αιτιολογία που συνοδεύει την ανάθεση. Διαφορετική ανάγνωση απαιτεί μια προμήθεια φαρμάκου με έναν διαθέσιμο αντιπρόσωπο και διαφορετική μια υπηρεσία που επιστρέφει επί χρόνια στον ίδιο πάροχο.

Από 13,7% σε 20,7%

Η χρήση της διαδικασίας μεταβάλλεται αισθητά από χρονιά σε χρονιά. Το 2024 αντιστοιχούσε στο 16,3% της αξίας των συνολικών κατακυρώσεων και το 2025 περιορίστηκε στο 13,7%.

Για το 2026, με στοιχεία μέχρι τα μέσα Αυγούστου, το ποσοστό ανεβαίνει στο 20,7%. Η φετινή καταγραφή παραμένει προσωρινή, καθώς καλύπτει μόνο μέρος της χρονιάς. Για σύγκριση, το 2022 είχε φτάσει στο 34,7%, αρκετά υψηλότερα από τα επίπεδα της τελευταίας τριετίας.