Κρίσιμο τρίπτυχο εξουσίας: Ηγεσία, αποφάσεις και σύμβουλοι
Η ποιότητα της ηγεσίας σ’ ένα κράτος δεν μετριέται μόνο από τις προθέσεις ή τις εξαγγελίες ή τις διακηρύξεις ενός αρχηγού κράτους, αλλά πρωτίστως από τη στιγμή και τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνει κρίσιμες αποφάσεις. Η ιστορία της πολιτικής, διεθνώς και διαχρονικά, αποδεικνύει ότι η έγκαιρη και αντικειμενική λήψη αποφάσεων αποτελεί καθοριστικό παράγοντα σταθερότητας, ασφάλειας και προόδου. Ιδίως σε περιόδους κρίσεων, κατά τις οποίες τα περιθώρια λάθους στενεύουν και το κόστος της αδράνειας διογκώνεται, ο ρόλος του αρχηγού κράτους μετατρέπεται σε καταλύτη εξελίξεων. Σ’ αυτό το πλαίσιο, εξίσου κρίσιμη αναδεικνύεται η ποιότητα των συμβούλων και στενών συνεργατών του, όπως είναι η επάρκεια, η ανεξαρτησία σκέψης και, κυρίως, η απουσία υστεροβουλιών.
Χρόνος στην πολιτική
Ο χρόνος στην πολιτική δεν λειτουργεί γραμμικά. Συχνά συμπυκνώνεται, επιταχύνεται ή εξαντλείται αιφνίδια, επιβάλλοντας αποφάσεις υπό καθεστώς πίεσης. Η έγκαιρη απόφαση δεν είναι απλώς ζήτημα ταχύτητας, αλλά ικανότητας κατανόησης της συγκυρίας πριν αυτή καταστεί μη αναστρέψιμη. Η καθυστέρηση, ακόμη και με πρόσχημα την «ωρίμανση των συνθηκών», έχει αποδειχθεί πολλές φορές καταστροφική. Πολιτικές κρίσεις, αστοχίες στη διακυβέρνηση, οικονομικές καταρρεύσεις και γεωπολιτικές αποσταθεροποιήσεις συχνά δεν προέκυψαν από λάθος κατεύθυνση, αλλά από καθυστερημένη δράση. Όταν η πολιτική ηγεσία αδυνατεί ή διστάζει να αναλάβει την ευθύνη της απόφασης, το κενό καλύπτεται από τα γεγονότα, συνήθως με δυσμενείς όρους.
Ωστόσο, η έγκαιρη απόφαση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αντικειμενικότητα. Η πολιτική εξουσία συνοδεύεται αναπόφευκτα από πιέσεις, προσδοκίες και φόβους. Ο αρχηγός κράτους καλείται να διαχειριστεί αντικρουόμενα συμφέροντα, εσωτερικά και εξωτερικά, συχνά υπό το βάρος της κοινής γνώμης και της πολιτικής επιβίωσης. Η αντικειμενική αξιολόγηση των δεδομένων προϋποθέτει την ικανότητα διάκρισης μεταξύ πραγματικότητας και επιθυμίας, μεταξύ εθνικού συμφέροντος και πρόσκαιρου πολιτικού οφέλους, μεταξύ αξιοκρατίας και ικανοποίησης υστερόβουλων απαιτήσεων και πιέσεων. Απαιτεί επίσης την ψυχραιμία να αποδεχθεί κανείς δυσάρεστες αλήθειες και την πολιτική ωριμότητα να ενεργήσει ακόμη κι όταν το κόστος είναι άμεσο και τα οφέλη μακροπρόθεσμα.
Σύμβουλοι και συνεργάτες
Σ’ αυτό το σημείο, ο ρόλος των συμβούλων και στενών συνεργατών καθίσταται κομβικός. Στη σύγχρονη διακυβέρνηση, όπου τα ζητήματα είναι πολυπαραγοντικά και τεχνικά σύνθετα, κανένας ηγέτης δεν μπορεί να λειτουργήσει ως μοναχικός γνώστης. Οι σύμβουλοι και οι στενοί συνεργάτες αποτελούν τον μηχανισμό μέσα από τον οποίο φιλτράρονται οι πληροφορίες, αναλύονται τα δεδομένα και διαμορφώνονται εναλλακτικά σενάρια. Όταν αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί ορθά, ενισχύει την ποιότητα της απόφασης. Όταν όμως υπονομεύεται από προσωπικές στρατηγικές ή πολιτικές σκοπιμότητες ή εξυπηρέτηση προσωπικών συμφερόντων, τότε μετατρέπεται σε παράγοντα στρέβλωσης της πραγματικότητας.
Ιδιαίτερα επικίνδυνο φαινόμενο για τη λειτουργία της εξουσίας αποτελεί η δημιουργία ενός κλειστού συμβουλευτικού κύκλου, όπου κυριαρχεί μεροληπτική ή υστερόβουλη επιλογή, η επιβεβαίωση των απόψεων του ηγέτη και όχι η ουσιαστική και αντικειμενική κριτική αξιολόγηση των επιλογών του. Η λεγόμενη «ομαδική σκέψη», έννοια που έχει μελετηθεί εκτενώς στη διεθνή πολιτική επιστήμη και στη μελέτη κρίσεων, οδηγεί συχνά σε λήψη αποφάσεων χωρίς πραγματικό έλεγχο βασικών παραδοχών και χωρίς σοβαρή εξέταση εναλλακτικών σεναρίων. Η ομοφωνία μετατρέπεται σε αυτοσκοπό και η διαφωνία εκλαμβάνεται ως απειλή, με αποτέλεσμα να περιορίζεται δραστικά το εύρος της σκέψης και της ανάλυσης. Σε τέτοια περιβάλλοντα, οι προειδοποιήσεις είτε αγνοούνται είτε υποβαθμίζονται, οι κίνδυνοι σχετικοποιούνται και τα δεδομένα επιλέγονται επιλεκτικά, ώστε να προσαρμοστούν στο αφήγημα που εξυπηρετεί την εκάστοτε εξουσία. Η πραγματικότητα δεν αξιολογείται όπως είναι, αλλά όπως θα ήθελε να είναι η ηγεσία. Το αποτέλεσμα είναι αποφάσεις που μπορεί να φαίνονται συνεκτικές σε επίπεδο επικοινωνίας, αλλά αποδεικνύονται εύθραυστες στην πράξη. Όταν η πολιτική ηγεσία περιβάλλεται από πρόσωπα που αποφεύγουν τη σύγκρουση ή επιδιώκουν την εύνοια, ή την προώθηση ατομικών συμφερόντων, το σύστημα διακυβέρνησης χάνει τη δυνατότητα αυτοδιόρθωσης. Και τότε, το τίμημα των λανθασμένων εκτιμήσεων μεταφέρεται αναπόφευκτα στην κοινωνία και στο κράτος συνολικά.
Η αντικειμενικότητα των συμβούλων δεν είναι αυτονόητη. Προϋποθέτει θεσμική ανεξαρτησία και προσωπική ακεραιότητα. Όταν η συμβουλευτική λειτουργία μετατρέπεται σε προθάλαμο πολιτικής καριέρας ή σε μέσο εξυπηρέτησης συμφερόντων, η ποιότητα της πληροφόρησης αλλοιώνεται. Οι σύμβουλοι που λειτουργούν με υστεροβουλία έχουν κίνητρο να παρουσιάζουν μια ωραιοποιημένη εικόνα, να αποσιωπούν δυσάρεστα στοιχεία ή να κατευθύνουν τις αποφάσεις προς επιλογές που τους εξυπηρετούν. Το αποτέλεσμα είναι αποφάσεις που μπορεί να φαίνονται λειτουργικές βραχυπρόθεσμα, στη συνέχεια αποδεικνύονται επιζήμιες σε βάθος χρόνου.
Ευθύνη του ηγέτη
Η ευθύνη, ωστόσο, δεν βαραίνει αποκλειστικά τους συμβούλους και τους στενούς συνεργάτες. Ο ίδιος ο αρχηγός κράτους, πέραν της αντικειμενικής και αξιοκρατικής επιλογής, διαμορφώνει το πλαίσιο όπου αυτοί λειτουργούν. Η ανοχή στη διαφωνία, η ενθάρρυνση του ελεύθερου διαλόγου και η θεσμική κατοχύρωση της ειλικρίνειας αποτελούν βασικά στοιχεία υγιούς διακυβέρνησης. Ηγεσίες που περιβάλλονται από «ναι» και αντιμετωπίζουν την κριτική ως απειλή, καταλήγουν συχνά εγκλωβισμένες σ’ ένα στενό κύκλο αντιλήψεων, αποκομμένες από την κοινωνία και τις διεθνείς εξελίξεις. Αντίθετα, η αποδοχή της τεκμηριωμένης διαφωνίας ενισχύει τη νομιμοποίηση και τη βιωσιμότητα των αποφάσεων.
Συμπερασματικά, η σχέση μεταξύ αρχηγού κράτους και συμβούλων-στενών συνεργατών του λειτουργεί ως καθρέφτης της ποιότητας της διακυβέρνησης. Όταν η εξουσία ασκείται με επίγνωση των ορίων της και με σεβασμό στη γνώση και στην αξιοκρατία, τότε οι αποφάσεις έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να υπηρετήσουν το δημόσιο συμφέρον. Όταν, αντίθετα, κυριαρχούν η ανασφάλεια, η αναβλητικότητα, η ιδιοτέλεια, η υστερόβουλη εξυπηρέτηση και ο φόβος του πολιτικού κόστους, οι αποφάσεις καθυστερούν ή λαμβάνονται με στρεβλό τρόπο. Και τότε, όπως δείχνει η εμπειρία, το τίμημα το πληρώνει όχι η εκάστοτε ηγεσία, αλλά η κοινωνία στο σύνολό της. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο δοκιμάζεται η ουσία της πολιτικής ευθύνης και η πραγματική αξία της ηγεσίας.
*Πρώην Πρύτανης, Καθηγητής-Ανθρωπολόγος
