Ρωσία - Ευρώπη στη «γκρίζα ζώνη» και η δοκιμή του ΝΑΤΟ

«Οι κυβερνώντες κύκλοι και οι ελίτ των περισσότερων Δυτικών χωρών προωθούν τον μύθο μιας απειλής που προέρχεται από τη Ρωσία, ενώ προετοιμάζονται ενεργά για πόλεμο εναντίον της χώρας μας». Με αυτήν τη φράση ο Σεργκέι Λαβρόφ έστειλε αυτήν την εβδομάδα από τη Μόσχα μήνυμα προς την Ευρώπη, σε μια περίοδο κατά την οποία η αντιπαράθεση Ρωσίας–Δύσης φαίνεται να μετακινείται όλο και περισσότερο πέρα από τα όρια του ουκρανικού μετώπου.

Ο Ρώσος Υπουργός Εξωτερικών, μιλώντας στις 17 Σεπτεμβρίου στο συνέδριο του International Russophile Movement, υποστήριξε ότι η Μόσχα διαθέτει τα μέσα για να απαντήσει στις απειλές κατά της ασφάλειάς της. Ταυτόχρονα έκανε σαφή διάκριση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρώπης. Σύμφωνα με τον ίδιο, η Ουάσιγκτον, παρά τις θεμελιώδεις διαφορές με τη Μόσχα, εξακολουθεί να είναι διατεθειμένη να συνομιλεί, σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές ηγεσίες.

Ουσιαστικά η Μόσχα κατηγορεί την Ευρώπη ότι εξοπλίζεται για έναν μελλοντικό πόλεμο με τη Ρωσία. Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και το ΝΑΤΟ, αντίθετα, υποστηρίζουν ότι η ενίσχυση της άμυνάς τους αποτελεί απάντηση στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και σε ένα αυξανόμενο φάσμα υβριδικών απειλών.

Από τη ρητορική στην προειδοποίηση

Μόλις μία ημέρα νωρίτερα, ο Λαβρόφ είχε ανεβάσει ακόμη περισσότερο τους τόνους. Δήλωσε ότι η Ρωσία δεν σκοπεύει να επιτεθεί στην Ευρώπη, αλλά προειδοποίησε ότι, εάν οι Ευρωπαίοι επιτεθούν στη Ρωσική Ομοσπονδία, θα πρόκειται για «έναν εντελώς διαφορετικό πόλεμο» και «πολύ σύντομο».

Η Μόσχα συνδέει αυτήν τη θέση με την αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών, την ενίσχυση της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ και τη συζήτηση για πιθανή παρουσία ευρωπαϊκών στρατιωτικών δυνάμεων στην Ουκρανία στο πλαίσιο μελλοντικών εγγυήσεων ασφαλείας.

Ο Λαβρόφ έχει προειδοποιήσει ότι ανάπτυξη Δυτικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Ουκρανία θα εκλαμβανόταν από τη Μόσχα ως μετάβαση από τον «υβριδικό» σε άμεσο πόλεμο με την Ευρώπη.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι η Ευρώπη εξοπλίζεται. Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί. Το ρωσικό αφήγημα παρουσιάζει αυτή την κινητοποίηση ως προετοιμασία σύγκρουσης. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις την περιγράφουν ως προσπάθεια αποτροπής μιας σύγκρουσης.

Η Ευρώπη φοβάται πλέον τον πόλεμο

Το ευρωπαϊκό στρατηγικό περιβάλλον έχει αλλάξει δραματικά. Η πίεση της κυβέρνησης Τραμπ προς τους συμμάχους για μεγαλύτερη ανάληψη του κόστους της άμυνάς τους έχει επιταχύνει την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών και την προσπάθεια οικοδόμησης μεγαλύτερης ευρωπαϊκής αυτονομίας.

Παράλληλα, εξακολουθούν να υπάρχουν αμφιβολίες σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για τη μακροπρόθεσμη έκταση της αμερικανικής στρατιωτικής δέσμευσης. Η Ευρώπη, επομένως, δεν προετοιμάζεται μόνο για το ενδεχόμενο συνέχισης της ρωσικής απειλής, αλλά και για ένα περιβάλλον στο οποίο ενδέχεται να χρειαστεί να αναλάβει μεγαλύτερο μέρος της δικής της άμυνας.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν πρότεινε αυτήν την εβδομάδα ακόμη και τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας, μαζί με έναν μηχανισμό αντιμετώπισης υβριδικών επιθέσεων. Η πρόταση αφορά περιστατικά που αγγίζουν το κατώφλι του συμβατικού πολέμου: σαμποτάζ, εμπρησμούς, κυβερνοεπιθέσεις και παραβιάσεις με drones. Την ίδια ώρα εκταμίευσε νέα χρηματοδότηση ύψους 3,3 δισ. ευρώ για τις αμυντικές προμήθειες στην Ουκρανία, στο πλαίσιο του Δανείου Στήριξης της Ουκρανίας ύψους 90 δισ. ευρώ.

Σήμερα Ευρώπη και Ρωσία δεν βρίσκονται σε συμβατικό πόλεμο μεταξύ τους, αλλά ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της σύγκρουσης διεξάγεται σε μια «γκρίζα ζώνη», όπου είναι δύσκολο να καθοριστεί πότε μια εχθρική ενέργεια αποτελεί κατασκοπία, σαμποτάζ ή πράξη πολέμου.

Drones πάνω από το ΝΑΤΟ

Οι τελευταίες εβδομάδες έχουν ενισχύσει αυτήν την ανησυχία. Ο Πρόεδρος της Λιθουανίας, Γκιτάνας Ναουσέντα, δήλωσε στις 16 Σεπτεμβρίου ότι η Ρωσία ενδέχεται να επιτρέπει σκόπιμα σε drones να αποκλίνουν από την πορεία τους και να εισέρχονται στον εναέριο χώρο χωρών του ΝΑΤΟ, προκειμένου να διατηρεί τις κοινωνίες της Βαλτικής σε κατάσταση αβεβαιότητας.

Το Institute for the Study of War (ISW) ερμηνεύει τέτοια περιστατικά ως μέρος μιας ρωσικής εκστρατείας «Phase Zero», η οποία, κατά την εκτίμησή του, επιχειρεί να δημιουργήσει τις πληροφοριακές και ψυχολογικές συνθήκες για πιθανές μελλοντικές προκλήσεις εναντίον του ΝΑΤΟ. Στα εργαλεία που εξετάζει περιλαμβάνονται σαμποτάζ, ηλεκτρονικές παρεμβολές, υπερπτήσεις και επιχειρήσεις παραπλάνησης.

Την ίδια στιγμή, ο Πολωνός Πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ προειδοποίησε, επικαλούμενος πληροφορίες που διαθέτουν η Πολωνία, το ΝΑΤΟ και η Ουκρανία, για κίνδυνο ρωσικών υβριδικών επιθέσεων με drones ή πυραύλους εναντίον χωρών που στηρίζουν το Κίεβο.

Η συσσώρευση τέτοιων περιστατικών έχει οδηγήσει και το ΝΑΤΟ στην αναθεώρηση της αεράμυνάς του, με μεγαλύτερη έμφαση σε πολυεπίπεδη προστασία απέναντι σε drones και πυραύλους και όχι μόνο στις παραδοσιακές αποστολές επιτήρησης του εναέριου χώρου.

NATO και το παράθυρο ρωσικής επίθεσης

Το Institute for the Study of War (ISW) εκτιμά ότι το ΝΑΤΟ δεν πρέπει να σχεδιάζει την άμυνά του με την παραδοχή ότι η Ρωσία δεν θα μπορούσε να αποτελέσει συμβατική απειλή πριν από το 2029 ή το 2030. Στην ανάλυσή του υποστηρίζει ότι ένα περιορισμένο ρωσικό πλήγμα -με drones, πυραύλους, αεροπορικές επιθέσεις ή ακόμη και μικρής κλίμακας χερσαία εισβολή, ιδιαίτερα σε κράτος της Βαλτικής- θα μπορούσε να έχει ως στόχο όχι την κατάκτηση μεγάλων εδαφών, αλλά τη δοκιμή της συνοχής του ΝΑΤΟ και της βούλησής του να ενεργοποιήσει το Άρθρο 5. Το ISW σημειώνει ότι ορισμένες ευρωπαϊκές στρατιωτικές εκτιμήσεις τοποθετούν το πιθανό «παράθυρο ευπάθειας» ακόμη και πριν από το 2028-2029 και καλεί τη Συμμαχία να επιταχύνει τον επανεξοπλισμό, να ενσωματώσει τα διδάγματα του πολέμου στην Ουκρανία και να προετοιμαστεί για σενάρια στα οποία τα κράτη της ανατολικής πτέρυγας ίσως χρειαστεί αρχικά να αντιμετωπίσουν μια περιορισμένη επίθεση χωρίς άμεση αξιοποίηση όλων των συμμαχικών δυνατοτήτων.

Δύο αφηγήματα, ένας επικίνδυνος μηχανισμός

Το πρόβλημα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια μεγαλώνει καθώς έχει δημιουργηθεί ένας μηχανισμός αμοιβαίας καχυποψίας.

Η Ευρώπη βλέπει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τις παραβιάσεις εναέριου χώρου και τις καταγγελίες για σαμποτάζ και κυβερνοεπιθέσεις και καταλήγει ότι χρειάζεται περισσότερη στρατιωτική ισχύ. Η Μόσχα βλέπει τις αυξανόμενες ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες, την ενίσχυση του ΝΑΤΟ στα ανατολικά και τη στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία και τα παρουσιάζει ως απόδειξη ότι η Δύση προετοιμάζεται για σύγκρουση.

Κάθε κίνηση που η μία πλευρά χαρακτηρίζει «αποτροπή», η άλλη μπορεί να την ερμηνεύσει ως «προετοιμασία επίθεσης».

Δεν έχει διατυπωθεί δημόσια ότι η Ευρώπη έχει αποφασίσει να εξαπολύσει πόλεμο εναντίον της Ρωσίας, όπως υποστηρίζει ο Λαβρόφ. Υπάρχουν όμως πλέον σαφείς και επιταχυνόμενες προετοιμασίες για το ενδεχόμενο μιας σοβαρότερης στρατιωτικής αντιπαράθεσης στην Ευρώπη.

Η απόσταση ανάμεσα στα δύο είναι μεγάλη. Σε ένα περιβάλλον όμως γεμάτο drones, σαμποτάζ, κυβερνοεπιθέσεις, στρατιωτικές ασκήσεις και ολοένα σκληρότερες προειδοποιήσεις, το περιθώριο για λάθος υπολογισμό γίνεται επικίνδυνα μικρότερο.

Economist: Το αδιέξοδο Πούτιν

Αυτή η εικόνα συμπληρώνεται από ανάλυση του Economist, σύμφωνα με την οποία ο Βλαντίμιρ Πούτιν, αισθανόμενος ότι βρίσκεται σε αδιέξοδο μετά σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου, εξετάζει κλιμάκωση. Οι λόγοι δεν είναι μόνο γεωπολιτικοί. Η δημόσια υποστήριξη στη Ρωσία έχει εξασθενήσει, οι ελίτ ανησυχούν για το κόστος και την αποτυχία επίτευξης των ελάχιστων στόχων (όπως ο πλήρης έλεγχος του Ντονμπάς), ενώ ο ίδιος ο Πούτιν φέρεται να έχει εκφράσει φόβους για την προσωπική του τύχη σε περίπτωση αποτυχίας. Η κλιμάκωση που εξετάζεται περιλαμβάνει εντατικοποίηση των υβριδικών επιθέσεων κατά των συμμάχων της Ουκρανίας και των γραμμών ανεφοδιασμού τους, μαζικότερες επιθέσεις με drones και πυραύλους στην ουκρανική ενεργειακή υποδομή, καθώς και στρατολόγηση επιπλέον 300.000-400.000 ανδρών. Άμεσα πλήγματα σε εργοστάσια όπλων στην Ευρώπη δεν αποκλείονται ως σενάριο, αν και η άμεση σύγκρουση με το ΝΑΤΟ θεωρείται ακόμη απίθανη.

Νέα περιφερειακή πρωτοβουλία και κάλπες στη Ρωσία

Την ώρα που η αντιπαράθεση Ρωσίας–Δύσης εντείνεται, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε τη δημιουργία της περιφερειακής πρωτοβουλίας «Carpathian Eight», με τη συμμετοχή Ρουμανίας, Σερβίας, Πολωνίας, Σλοβακίας, Τσεχίας, Αυστρίας, Ουγγαρίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης και με επίκεντρο τη συνεργασία σε εμπόριο, ενέργεια, μεταφορές και ασφάλεια. Παράλληλα, στη Ρωσία άρχισαν οι τριήμερες βουλευτικές εκλογές για τις 450 έδρες της Κρατικής Δούμας, με την Ενωμένη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν να επιδιώκει τη διατήρηση της κυρίαρχης θέσης της, σε ένα πολιτικό περιβάλλον περιορισμένου ανταγωνισμού. Η ψηφοφορία διεξάγεται ενώ οι επιπτώσεις του πολέμου γίνονται περισσότερο αισθητές στο εσωτερικό της χώρας, με ουκρανικές επιθέσεις με drones, οικονομικές πιέσεις και ανησυχίες για ενδεχόμενη νέα επιστράτευση.