Ο χορός των συμμαχιών στη σκακιέρα των γεωπολιτικών μετώπων

Η σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ανέδειξε τη μεταμόρφωση της Συμμαχίας σε μια περίοδο κατά την οποία τα παλιά μπλοκ δίνουν τη θέση τους σε ένα ολοένα πιο ευμετάβλητο πλέγμα εθνικών συμφερόντων. Η Τουρκία και η Ινδία αποτελούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μετάβασης: δύο μεσαίες δυνάμεις που επιδιώκουν μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, αλλά βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια αυτής της πορείας.

Είναι, όμως, παραπλανητικό να μιλούμε για την «Ευρώπη» ως ενιαία δύναμη. Δεν υπάρχει μία ευρωπαϊκή δύναμη, αλλά ένα σύνολο εθνικών δυνάμεων που συναντώνται στα τραπέζια της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, συνεργάζονται και ανταγωνίζονται με διαφορετικούς συσχετισμούς ισχύος. Η «ευρωπαϊκοποίηση» του ΝΑΤΟ είναι, επομένως, ένας κοινός όρος που καλύπτει διαφορετικά συμφέροντα.

Η αμερικανική αποδέσμευση από την Ευρώπη κάνει αυτήν την αντίφαση ακόμη πιο εμφανή. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να μειώσει τη δική της στρατιωτική δέσμευση, χωρίς να εγκαταλείψει τη στρατηγική διεύθυνση: το Πεντάγωνο έχει ανακοινώσει μείωση κατά 25% των αμερικανικών στρατευμάτων στην Ευρώπη, κατά ένα τρίτο των μαχητικών αεροσκαφών και κατά το ήμισυ των στρατηγικών βομβαρδιστικών. Διαμορφώνεται έτσι μια «NATO 3.0», όπου οι ΗΠΑ επιδιώκουν να ηγούνται από τη θέση του συνοδηγού.

Μέσα σε αυτό το μεταβαλλόμενο περιβάλλον, η Τουρκία δεν είναι πλέον απλώς μια «τουρκική κάρτα» στα χέρια της Ουάσιγκτον. Τα τελευταία 25 χρόνια η Άγκυρα έχει συσσωρεύσει σημαντικά περιθώρια αυτόνομης δράσης, αναπτύσσοντας μια πολιτική πολυευθυγράμμισης ανάμεσα στο ΝΑΤΟ, τη Ρωσία, τη Μέση Ανατολή, τον Κόλπο και την Ασία. Ακριβώς εδώ συναντάται με την Ινδία. Και οι δύο αναζητούν χώρο ελιγμών ανάμεσα σε διαφορετικά κέντρα ισχύος· όμως η Τουρκία έχει ήδη μετατρέψει την πολυευθυγράμμιση σε ενεργό εργαλείο ισχύος, ενώ η Ινδία εξακολουθεί να προσπαθεί να μετατρέψει το μέγεθός της σε αντίστοιχη στρατηγική αυτονομία.

Η διαφορά αυτή γίνεται ακόμη πιο καθαρή αν δούμε πώς τοποθετείται το Νέο Δελχί απέναντι στην Άγκυρα. Η σχετικά αντιτουρκική στάση της Ινδίας δεν είναι απλώς αποτέλεσμα μιας διμερούς αντιπαράθεσης. Παράγεται από ολόκληρη τη σκακιέρα: από τη σύγκρουση με το Πακιστάν και τη στενή σχέση Άγκυρας–Ισλαμαμπάντ, από την ενίσχυση των δεσμών της Ινδίας με το Ισραήλ, αλλά και από την αναπτυσσόμενη στρατηγική σχέση με την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία. Έτσι, ένα μέτωπο επηρεάζει το άλλο. Η Τουρκία τοποθετείται απέναντι στην Ινδία μέσα από το Πακιστάν, ενώ η Ινδία οικοδομεί δικά της στηρίγματα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Αυτό είναι το ουσιαστικό νόημα της «σκακιέρας»: οι συμμαχίες δεν είναι συμπαγή και αμετάβλητα στρατόπεδα, αλλά μεταβαλλόμενοι συνδυασμοί. Η Άγκυρα αξιοποιεί τη θέση της ανάμεσα σε Ευρώπη, Μαύρη Θάλασσα, Μέση Ανατολή και Ασία για να διευρύνει την αυτονομία της. Το Νέο Δελχί, αντίστοιχα, χρησιμοποιεί τις σχέσεις του με διαφορετικές δυνάμεις για να αντιμετωπίσει το Πακιστάν, να ενισχύσει την παρουσία του στη Μεσόγειο και να περιορίσει τις στρατηγικές του εξαρτήσεις.

Ακόμη και ένα συμβολικό επεισόδιο στη σύνοδο αποτυπώνει αυτήν τη λογική. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο Ερντογάν προσέφερε σε ηγέτες του ΝΑΤΟ επίχρυσα περίστροφα, ως συμβολικό δώρο της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας. Η κίνηση μπορεί να διαβαστεί και ως μήνυμα ισχύος: η Άγκυρα δεν εμφανίζεται μόνο ως οικοδεσπότης και διαπραγματευτής, αλλά και ως δύναμη που θέλει οι συνομιλητές της να υπολογίζουν τη στρατιωτική της ικανότητα.

Εδώ εμφανίζονται και τα όρια της ινδικής ισχύος. Το Νέο Δελχί επιδιώκει να αναγνωριστεί ως μεγάλη δύναμη, όμως ο οικονομικός και πολιτικός του μετασχηματισμός παραμένει ανολοκλήρωτος. Η Ινδία διαθέτει περίπου 370 εκατομμύρια νέους ηλικίας 15-29 ετών, ενώ ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας αναμένεται να φθάσει περίπου το ένα δισεκατομμύριο το 2030. Πρόκειται για τεράστιο δυναμικό, που όμως δεν μετατρέπεται αυτόματα σε διεθνή ισχύ. Η απασχόληση στη γεωργία αυξήθηκε από 44% το 2017-18 σε 46% το 2023-24, ενώ η φορολόγηση των συναλλαγών γης αντιστοιχεί περίπου στο 0,9% του ΑΕΠ στην Ινδία, έναντι 6% στην Κίνα.

Η αδυναμία, επομένως, δεν βρίσκεται στην έλλειψη μεγέθους, αλλά στη δυσκολία μετατροπής του οικονομικού, δημογραφικού και εδαφικού μεγέθους σε συγκεντρωμένη και αυτόνομη κρατική ισχύ. Η Ινδία επιδιώκει να κινηθεί προς την κατεύθυνση που η Τουρκία έχει ήδη ακολουθήσει: να μετατρέψει την πολυευθυγράμμιση από αμυντική ανάγκη σε εργαλείο στρατηγικής αυτονομίας. Όμως, οι εσωτερικές της αντιφάσεις περιορίζουν ακόμη αυτήν την ικανότητα.

Οι «κάρτες», τελικά, μπορούν να γίνουν παίκτες. Η Τουρκία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: από στοιχείο της ατλαντικής στρατηγικής εξελίχθηκε σε δύναμη που μπορεί να κινείται ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα συμμαχιών. Η Ινδία βρίσκεται σε αυτήν την πορεία, αλλά δεν έχει ολοκληρώσει ακόμη το εσωτερικό άλμα που απαιτείται για να μετατρέψει το δημογραφικό και οικονομικό της βάρος σε αντίστοιχη γεωπολιτική ισχύ.

Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της σημερινής σκακιέρας: όχι σταθερά μπλοκ, αλλά ένας συνεχής χορός συμμαχιών. Κάθε μέτωπο μεταβάλλει τα υπόλοιπα, κάθε συμμαχία δημιουργεί νέες αντιφάσεις και κάθε δύναμη προσπαθεί να μετακινήσει τα κομμάτια προς όφελός της. Η κρίση της παγκόσμιας τάξης δεν καταργεί τις συμμαχίες· τις καθιστά πιο ευμετάβλητες, πιο αντιφατικές και, ακριβώς γι’ αυτό, πιο αποφασιστικές.

*Γεωπολιτικός Αναλυτής