Ιός και μόλυνση, κίνδυνος και καθαρότης

Αίφνης, σύρονται εκ νέου τα όριά μας. Ανατρέπονται κι αναδιατάσσονται οι κατηγοριοποιήσεις μας. Ανάμεσα στο φίλιο και το εχθρικό, το οικείο και το ξένο, το εντός και το εκτός. Το σώμα μας και ό,τι ξένο έρχεται, εισβάλλει, εγκαθίσταται να εγκατοικήσει σε αυτό, ως εχθρός εντός των πυλών. Το «ακάθαρτο» και «μιαρό» ορίζεται ως «ταξινομική ανωμαλία» στις συμβολικές ταξινομικές κατηγοριοποιήσεις μας, όπως εξήγησε, θυμούμαστε η κοινωνιολόγος – εθνολόγος Mary Douglas στο μνημειώδες της «Καθαρότητα και Κίνδυνος», το 1966. Ως τέτοια γνωστική πρόκληση, ως αντίσταση και ανωμαλία στην ταξινομική οικείωση του κόσμου, το «μιαρό και ακάθαρτο» εξοβελίζεται ως «ύλη σε λάθος μέρος», ως «εκτός τόπου» ακαθαρσία, ως προσβολή στους προστατευτικούς διαχωρισμούς που αφορούν στο φύλο, στην ανθρώπινη φύση, στην ζωϊκότητα, στην ηλικία και στην νεότητα, καθιστώντας τον κόσμο καθησυχαστικά γνώσιμο. Με την ανακάλυψη των βακτηρίων τον 19ον αιώνα η βακτηριολογία, βέβαια, πρόσθεσε την απειλή της παθογένειας και της υγιεινής στις αισθητικές διακρίσεις του καθαρού και του ακάθαρτου, αφαιρώντας τη θρησκευτική ή ηθική τελετουργική διάσταση που βλέπουν οι εθνο-κοινωνιολόγοι στις κατηγοριοποιήσεις του μολυσματικού και του μιαρού στις πρωτόγονες κοινωνίες. Ωστόσο, στην «ιερότητα» της ιατρικής επιμέλειας και σχολαστικής προσοχής τους οι σύγχρονες τελετουργίες της καθαρότητας και απολύμανσης ίσως να μην είναι και τόσο απομακρυσμένες από τις τελετουργικές ή μαγικές διακρίσεις του μιαρού και ακάθαρτου των πρωτογόνων.
Η πρόσθεση της βιοχημικής ή οργανικής αντίληψης της μόλυνσης που περιλαμβάνει την παθογένεια των αόρατων ιών ίσως να μετακίνησε, π.χ., τα πτυελοδοχεία από την κατηγορία της καθαριότητας σε αυτήν του κινδύνου μόλυνσης, αλλά επεκτείνοντας έτσι το πεδίο του μολυσματικού και εντείνοντας την «ιερουργική» σχολαστικότητα των τελετουργιών σεβασμού, ως σέβας - ή τοτέμ και ταμπού- του πεδίου του «μιαρού και ακάθαρτου». Πίσω, όμως, από αυτήν τη διάσταση της βακτηριολογικής παθογένειας, η ιδέα της «ακαθαρσίας» δεν είναι απλή και απομονωμένη: παραπέμπει σε διατεταγμένα αξιακά συστήματα που ανακαλούν την συμβολική δύναμη των παλαιών θρησκευτικών και ηθικών κατηγοριοποιήσεων. Η απειλή της παθογένειας και του αοράτου κινδύνου των ιών διαταράσσει τις δεδομένες κατηγοριοποιήσεις μετακινώντας τα γκολπόστ και διευρύνοντας τα πεδία του μιαρού και ακάθαρτου, εξηγώντας κι εντείνοντας την επικινδυνότητά του.

Αλλά, επαναξιοδοτώντας τους τρόπους των κατηγοριοποιήσεών μας, του οικείου και του εχθρικού ξένου, ποια ήθη να διδάσκει άραγε ο νέος τόπος των φοβιών, η ξένωση του ετοίμως οικείου κόσμου γύρω μας, που ήταν η τροφή και η τρυφή μας;

Με τον κορωνοϊό, επιστροφή εντός μας!

Αναδιπλωμένοι, λοιπόν, λόγω κορωνοϊού στα σπίτια μας, στις πιο προσωπικές μας ασχολίες και ιδέες, στα ξεχασμένα και αλλοτριωμένα από την πολυάσχολη τύρβη εντός μας. Τίποτα διαφορετικό για τον γράφοντα, ελλιμενισμένο στην πολυθρόνα και στα βιβλία του εδώ και χρόνια, κι όχι γιατί ονειρεύτηκε παιδιόθεν κάτι διαφορετικό. Καλώς ήρθατε, λοιπόν, στον κόσμο μου! Αυτό το ταξίδι που, «μάστιξι ελάσας», κραδαίνοντας το μαστίγιο μάς επέβαλε ο κορωνοϊός, είναι κι ένα ταξίδι προς τα μέσα. «Ένδον σκάπτε», λοιπόν, όπως συμβούλευε ο Στωικός «αυτοκράτωρ» φιλόσοφος - θυμηθείτε και τα εν σπηλαίω πενήντα χρόνια ησυχασμού του Επιμενίδου του Κρητός....

Ο ιός αποκαλύπτει και τη μοναξιά μας: αντιμετωπίζουμε σε μια πρωτόγνωρη μοναξιά ο καθένας στο χείλος του αγνώστου, ‘έρμαιο αόρατων και αναπόφευκτων δυνάμεων’, στοχάζεται ο δημοσιογράφος, με την δημοσιά όμως επιλογή κι αποστολή του. Ένα αόρατο στίγμα κρύβεται - αλλά πού, σε μας ή στον διπλανό μας; Και σ' αυτήν την «κοινή» μοίρα, μας εξομοιώνει ή μας διαφορίζει, μας ενώνει ή μας απομονώνει; Είμαστε δυνάμει θύματα ή θύτες; Μια αποκάλυψη, μια διάγνωση, θα μας «απελευθερώσει ή θα μας καταδικάσει», αλλά είναι «αλήθεια» που θα έλθει απ’έξω, από συστήματα υγείας, γιατρούς και θεράποντες, εκτεθειμένους εξ αποστολής στον κίνδυνο του καθενός μας. Μόνοι, αλλά και με επιβεβαιωμένη την εξάρτηση και συνύπαρξη, με και από τους άλλους, την εγγενή μας κοινωνικότητα, την πολιτική μας φύση, το «ζώον πολιτικόν» του Αριστοτέλη, το συνάλληλον «αλλήλοις» των χριστιανών.

Πώς βαθαίνει, αίφνης ο «στενεμένος» οίκαδε και ένδοθι κόσμος μας! Πώς η ανακλαστική καχυποψία στον άγνωστο κίνδυνο που είναι ο Άλλος, τον επιστρέφει σαν συνάλληλο, γιατρό και νοσοκόμο, πόρο από τον έμπορο θεραπευτή των αναγκών μας, για τροφή και φάρμακα και συν-παράσταση, στα «δίκτυα» διανομής που είναι η κοινωνία μας, οι τρόποι των θεσμών και νόμων. Τρίζοντας στους αρμούς της η κοινωνία μας, στους ίδιους αυτούς τριγμούς κι εντάσεις αναγνωρίζει την συνεκτική της δύναμη. Την ανάγκη να προστρέξουμε στους δρόμους και τα κανάλια των παροχών, το νέμειν του οίκου να τον πλαταίνει σε μια πλατιά, προς τα έξω κι από τα έξω 'οικονομία', οι ανασφάλειες του έξωθεν και του εκτός να διανοίγουν ακριβώς στο έξω και στους άλλους, για πληροφόρηση και κατανόηση του αγνώστου ακριβώς που απειλεί, για συνδρομή και βοήθεια, για διάλογο και συνύπαρξη.

Πόσο απλώνουν, στο ενστικτώδες τούτο στένεμα, οι ορίζοντές μας! Ο πόνος και ο φόβος τείνουν από ένστικτο της προφύλαξης να απομονώνουν, σαν το κλάμα του νεογέννητου στην πρώτη στιγμή της μοναξιάς κι ατομικότητάς του. Για να αναγνωριστεί την ίδια στιγμή η ανάγκη φυγής, καταφυγής προς τον άλλο, προς την οικογένεια, το γένος, την φυλή, την ομάδα, την κοινωνία. Με την έκφραση της ανάγκης προτείνεται και δίνεται κι η εμπιστοσύνη, στο κράτος, την Εκκλησία, τη Βουλή, τους πολιτικούς, τον Τύπο, τη Δικαιοσύνη, την Ε.Ε., τους διεθνείς οργανισμούς. Τον άνθρωπο ως ανθρωπότητα, «φύσει» έκφραση και εκδήλωση και καρπό της ανθρωπιάς του. Αυτή η τόσο φιλοσοφικά δηλωτική διπλή έννοια αγγλιστί του «humanity», ως συναθροιστική και ως ηθική, ανθρωπότητα και ανθρωπιά συνάμα.

Σε αυτές τις ώρες του άφιλου φόβου αναγνωρίζεται κι η παραμυθία της φιλίας. Η πρόκληση, η μάχη, είναι προσωπική, αλλά εγκαθιστώντας και την αναγνώριση, την ανάγκη ότι η προσπάθεια είναι κοινωνική, εθνική, διεθνής. Αναγνωρίζουμε, σαν αναγνώριση και σαν οφειλή, στην κοινωνία μας ότι διαθέτει αποθέματα υπομονής και αλληλεγγύης. Μόνοι συν εαυτοίς, αλλά σαν κοινή σε αυτό μοίρα. Στην αιφνίδια αυτή, πρωτόγνωρη για τους "hoi polloi" απομόνωση βρίσκουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε εαυτούς, να βρούμε ένδοθι ο καθένας το κουράγιο, τη δύναμη και την αγάπη που χρειάζονται για να αντέξει, να βοηθήσει άλλους. Στα «Εις Εαυτόν» του ο αυτοκράτωρ φιλόσοφος Μάρκος Αυρήλιος έσκαψε ένδον την προς άλλους, συνάλληλη ηθική του διδασκαλία. «Ένδον σκάπτε, ένδον η πηγή του αγαθού και αεί αναβλύειν δυναμένη, εάν αεί σκάπτεις». Αφού ηθική δεν είναι παρά ο τρόπος να ζούμε καλά με τους άλλους. «Άντην», στο πρόσωπο του άλλου, όπως αρχήθεν δίδαξε κι ο Όμηρος, «συν τε δύ' ερχομένω», ψάχνοντας πάντα να βρούμε τον άλλο (Ιλιάς Κ 224) να συναντηθούμε στην απέναντι όχθη, να «συνεχίσουμε» την ζωή μας, ως συνέχεια με αυτό που είμαστε, ως συνοχή με τους άλλους που συνημμένως «συνείμαστε».