«Νενίκηκά σε… Μουσταφά Κεμάλ»

Όσα και όποια λόγια κι αν χρησιμοποιηθούν, με όποια σειρά κι αν γίνει η σύνταξη των λέξεων, όπως κι αν συνθέσει, διανθίσει ή απλοποιήσει τις λέξεις και τις προτάσεις κανείς, η περιγραφή δεν αποτυπώνεται. Ίσως αυτές τις γραμμές μπορεί κανείς να τις κατανοήσει μόνον αν έχει σταθεί απέναντι από την Αγία Σοφία, αν, με πλήρη συνείδηση, έχει εισέλθει στον Ναό. Αν έχει αντικρίσει τα ψηφιδωτά, την αρχιτεκτονική της. Αν έχει ψηλαφήσει τα χαραγμένα γράμματα των κατακτητών στις κατασκευές που οδηγούσαν, άλλοτε, στον γυναικωνίτη.

Δέος! Σίγουρα η λέξη αυτή είναι βγαλμένη από το συναίσθημα που προκαλεί στον παρατηρητή η Αγία Σοφία. Ελάχιστα είναι τα μνημεία, σε ολόκληρο τον κόσμο, που προκαλούν δέος και συγκίνηση ταυτόχρονα. Δεν χρειάζεται να είσαι χριστιανός ορθόδοξος για να αντιληφθείς την αξία του μνημείου. Ούτε για να νιώσεις τη θλίψη της ένθρονης Παναγίας της βρεφοκρατούσας, που κοσμεί το κέντρο του δυτικού ημιθόλιου του Ναού, σαν κάτι να καρτερά…σαν να ακούς έναν λυγμό…

Κι απέξω ένα κομμάτι ουρανού αιωρείται και κοσμεί τον Ναό, χάρη στα παράθυρα που τον κοσμούν στον περίγυρο.

Αν δεν τον έχεις επισκεφθεί, σίγουρα, όλα αυτά, σου μοιάζουν υπερβολές… Αν πάλι έχεις επισκεφθεί τον Ναό που είναι αφιερωμένος στη Σοφία του Θεού, τότε τα λόγια μου σου μοιάζουν φτωχά και ανήμπορα να περιγράψουν την πραγματικότητα.

Θλίψη και Δέος…Μια στιγμιαία σκέψη, κοιτώντας τις φωτογραφίες από την επίσκεψή μου, αναμοχλεύοντας τις μνήμες, είναι πως ίσως ο νεοσουλτάνος, ως η προσωποποίηση του νεο-οθωμανισμού, επιδιώκει – μα δεν θα καταφέρει – να αλλοιώσει την ιστορία, με σκοπό να διαγράψει από τον χάρτη και την ιστορία της Αγίας Σοφίας, του συμβολισμού της, ώστε να πάψει η ύπαρξή της να θυμίζει σε όλους πως η Πόλη ολάκερη είναι τρόπαιο κλοπής ενός σύγχρονου λαού που αναζητούσε πατρίδα.

Ο συμβολισμός του μνημειώδους Ναού

Ήταν Μάιος του 2004 όταν επισκέφθηκα την Κωνσταντινούπολη. Οδικώς. Φοιτήτρια τότε, θα εκπροσωπούσα το Πανεπιστήμιο στο οποίο φοιτούσα, στο Πανβαλκανικό Συνέδριο που διεξαγόταν σε Τουρκία και Ελλάδα. Φτάσαμε στο αεροδρόμιο της Αλεξανδρούπολης και από εκεί οδικώς στις Καστανιές του Έβρου. Η διέλευση των λεωφορείων απαγορεύτηκε και έπρεπε να διασχίσουμε τα σύνορα οδικώς. Αυτό δεν συνέβαινε τότε συχνά. Ανάμεσα στις δύο σημαίες, η απόσταση ήταν αγωνιώδης. Περπατούσα με κομμένη την ανάσα κρατώντας στα ιδρωμένα χέρια μου το διαβατήριό μου. Πολίτις της Κυπριακής Δημοκρατίας, κόρη Ελληνοκύπριου πρόσφυγα από την Τύμπου και Ελλαδίτισσας μητέρας από την Πελοπόννησο. Ήξερα πως τα ελληνικά διαβατήρια τα σφράγιζαν. Ήθελα να μπω στην Πόλη ως Ελληνοκύπρια. Δεν ήθελα τη στάμπα. Χρειάστηκαν 3 ώρες αναμονής, 10 ευρώ και η παρέμβαση του ελληνικού προξενείου για να συνεχίσω με την αποστολή. Μπήκαμε στα τουρκικά λεωφορεία και μόλις διανύσαμε την απόσταση και μπήκαμε στην Πόλη, την αντίκρισα για πρώτη φορά. Στέκει αγέρωχη, αν και πληγωμένη. Η Αγία Σοφία είναι το πρώτο κτίσμα που χτυπάει στα μάτια του επισκέπτη, καθώς εισέρχεται από την Προποντίδα.

Την προσπεράσαμε και φτάσαμε στο Πατριαρχείο. Μας υποδέχτηκε ο Πατριάρχης, ακολούθως επισκεφθήκαμε τη Μεγάλη του Γένους Σχολή… «Κόκκινο Σχολείο» την ονομάζουν οι Τούρκοι. Μετά, επιστρέψαμε για να τη δούμε. Δεν θυμάμαι πόσο μας κόστισε το εισιτήριο. Θυμάμαι, όμως, πως μια ομάδα 12 φοιτητών παραμέναμε αμίλητοι, αντικρίζοντας τον μνημειώδη Ναό. Δεν ήμασταν κομματικοποιημένοι, ούτε καν πολιτικοποιημένοι… Το δέος που αισθανθήκαμε ήταν αυθεντικό, γνήσιο, πηγαίο.

Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν… Ίσως για πρώτη φορά κατανοήσαμε την καρκινική επιγραφή, την οποία σαφώς και είχαμε διδαχθεί στις σχολικές αίθουσες μερικά χρόνια πριν. Πλύνε τις αμαρτίες, όχι μόνο το πρόσωπο.

Ο μνημειώδης Ναός ήταν για αιώνες το λίκνο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Ορθοδοξίας. Σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα υπέστη ζημιές και φθορές και το 1453, όταν ο Μωάμεθ ο Πορθητής κατέκτησε την Πόλη, μετατράπηκε σε τέμενος. Η Αγία Σοφία έγινε μουσείο το 1934 με απόφαση του Μουσταφά Κεμάλ. Στη συνείδηση των χριστιανών, παραμένει ένα θεμελιώδες σύμβολο της Ορθοδοξίας, όμως είναι και σύμβολο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Η δεύτερη άλωσή του, από τον Ταγίπ Ερντογάν αυτήν τη φορά, δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτα άλλο, παρά μόνο με τις καταστροφές των τζιχαντιστών στην Αρχαία Παλμύρα, επίσης μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Με τη διαφορά πως οι τζιχαντιστές του λεγόμενου Ισλαμικού Χαλιφάτου το έπραξαν με απροκάλυπτη βαρβαρότητα.

Η προ-ιστορία*

Στο σημείο που το 330 μ.Χ. θεμελιώθηκε ο πρώτος ναός της Αγίας Σοφίας, από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, υπήρξαν αιώνες πριν οι ναοί των ειδωλολατρών. Η ανέγερση του πρώτου ναού ολοκληρώθηκε από τον γιο του Κωνστάντιο και τα εγκαίνια έγιναν στις 15 Φεβρουαρίου του 360.

Κατά την εποχή του Αρκαδίου, το 404, η πρώτη Αγία Σοφία καταστράφηκε, αφού πυρπολήθηκε και κτίστηκε εκ νέου από τον Θεοδόσιο Β'.

Τα εγκαίνια έγιναν στις 10 Οκτωβρίου του 415, όμως ο ναός καταστράφηκε εκ νέου μετά από πυρπόληση και πάλι το 532, κατά τη Στάση του Νίκα. Έτσι, ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α' αποφάσισε να κατασκευάσει την εκκλησία από την αρχή, στον ίδιο χώρο, αλλά πολύ πιο επιβλητική, για να δεσπόζει στη Βασιλεύουσα. Τα θεμέλια αυτού του μεγαλοπρεπούς ναού μπήκαν στις 23 Φεβρουαρίου του 532, με σχέδια που εκπόνησαν οι αρχιτέκτονες Ανθέμιος Τραλλιανός και Ισίδωρος ο Μιλήσιος.

Για την ολοκλήρωση του κολοσσιαίου έργου δούλεψαν αδιάκοπα επί έξι χρόνια 10.000 τεχνίτες, ενώ ξοδεύτηκαν 320.000 λίρες (υπολογίζεται πως σήμερα το κόστος του θα άγγιζε τα 120.000.000 ευρώ). Από κάθε σημείο όπου υπήρχε Ελληνισμός, έγινε προσφορά: Τα πράσινα μάρμαρα από τη Μάνη και την Κάρυστο, τα τριανταφυλλιά από τη Φρυγία και τα κόκκινα από την Αίγυπτο. Από τον υπόλοιπο κόσμο προσφέρθηκαν τα πολύτιμα πετράδια, ο χρυσός, το ασήμι και το ελεφαντόδοντο, για τη διακόσμηση του εσωτερικού.

Τα εγκαίνια έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου του 537 από τον Ιουστινιανό.

Για χίλια και πλέον χρόνια μέχρι το 1453, η Αγία Σοφία θα αποτελέσει το κέντρο της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού. Εκεί, ο λαός θα γιορτάσει τους θριάμβους, θα θρηνήσει τις συμφορές και θα αποθεώσει τους νέους Αυτοκράτορες.

Η τελευταία λειτουργία τελέστηκε στις 29 Μαΐου του 1453. Ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ Παλαιολόγος, αφού προσευχήθηκε μαζί με τον λαό και ζήτησε συγγνώμη για λάθη που πιθανόν έκανε, έφυγε για τα τείχη, όπου έπεσε μαχόμενος. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, η Αγία Σοφία έγινε τζαμί από τον Μωάμεθ Β’ τον Πορθητή και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την επικράτηση του Κεμάλ Ατατούρκ, του ιδρυτή του σύγχρονου τουρκικού κράτους, μετατράπηκε σε μουσείο, με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου που ελήφθη στις 24 Νοεμβρίου 1934.

Η Αγία Σοφία ως μουσείο άνοιξε τις πύλες της την 1η Φεβρουαρίου 1935 και, στις 6 Δεκεμβρίου 1985, ανακηρύχθηκε από την UNESCO, Μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

*Πληροφορίες από Wikipedia και δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου.

Η σημειολογία και το ζοφερό μέλλον

Στις 10 Ιουλίου 2020, ο Πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπέγραψε διάταγμα, με το οποίο η Αγία Σοφία θα μετατραπεί και πάλι σε τζαμί, το οποίο θα είναι ανοιχτό σε όλους τους μουσουλμάνους, τους χριστιανούς και τους ξένους, όπως δήλωσε. Το «πράσινο φως» είχε δώσει νωρίτερα με απόφασή του το Συμβούλιο της Επικρατείας, το κορυφαίο διοικητικό δικαστήριο της Τουρκίας, ακυρώνοντας το προεδρικό διάταγμα του Μουσταφά Κεμάλ. Η πρώτη μουσουλμανική προσευχή έχει προγραμματιστεί για τις 24 Ιουλίου. Διόλου τυχαία ημερομηνία. Στις 24 Ιουλίου 1923 υπεγράφη η Συνθήκη της Λωζάνης, που καθορίζει τα ελληνοτουρκικά σύνορα: Στη στεριά, ο μέσος ρους του ποταμού Έβρου. Στη θάλασσα, αποδίδεται στην Ελλάδα κάθε νησί, νησίδα και βραχονησίδα, που βρίσκεται πέραν από τα τρία μίλια από τις μικρασιατικές ακτές, εκτός από την Ίμβρο και την Τένεδο.

Σε σχέση με την Αγία Σοφία, το άρθρο 42, αναφέρει πως «Η Τουρκική Κυβέρνησις υποχρεούται να παρέχη πάσαν προστασίαν εις τας εκκλησίας, συναγωγάς, νεκροταφεία και λοιπά θρησκευτικά καθιδρύματα των ειρημένων μειονοτήτων. Εις τα ευαγή καθιδρύματα ως και τα θρησκευτικά και φιλανθρωπικά καταστήματα των αυτών μειονοτήτων, των ήδη ευρισκομένων εν Τουρκία, θα παρέχηται πάσα ευκολία και άδεια, η δε Τουρκική Κυβέρνησις, προκειμένου περί ιδρύσεως νέων θρησκευτικών και φιλανθρωπικών καθιδρυμάτων, ουδεμίαν θέλει αρνηθή εκ των αναγκαίων ευκολιών, αίτινες έχουσιν εξασφαλισθή εις τα λοιπά ιδιωτικά καθιδρύματα ομοίας φύσεως».

Ο Τούρκος Πρόεδρος δεν κρύβει πως θέλει να γραφτεί στην ιστορία ως ο νέος πατέρας των Τούρκων (Ατατούρκ). Ακολουθώντας αντίστροφη πορεία.

Ο Μουσταφά Κεμάλ πέρασε στην ιστορία ως ο κοσμικός ηγέτης της Τουρκίας. Ο Ερντογάν ακολουθεί την πορεία του Αγιοταλάχ Αλί Χομεϊνί. Δεν κρύβει πως επιθυμεί να διοικήσει μια νέα τύπου οθωμανική ισλαμική δημοκρατία, που δεν χωράει στα σύνορα της σημερινής Τουρκίας.

Εδώ και χρόνια αμφισβητεί λεκτικά την εγκυρότητα της συνθήκης που υπέγραψε ο Κεμάλ. Φέτος, ανήμερα της επετείου της υπογραφής της Συνθήκης, θα διαπράξει την πρώτη έμπρακτη αμφισβήτηση, στέλνοντας μήνυμα σε ολόκληρη την υφήλιο.

Η Συνθήκη της Λωζάνης ήταν συνθήκη ειρήνης που έθεσε τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας.

Με αυτήν, που εκ των πραγμάτων ήταν οδυνηρή και για την Ελλάδα, αφού την πλήρωσε με παραχώρηση εδαφών για να επεκταθεί το τουρκικό κράτος, η Τουρκία παραιτήθηκε από όλες τις άλλες διεκδικήσεις για τις παλιές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εκτός των συνόρων της και εγγυήθηκε τα δικαιώματα των μειονοτήτων στην Τουρκία.

Για την ιστορία, να πούμε πως ο Ερντογάν δεν είναι ο πρώτος επικεφαλής του τουρκικού κράτους που παραβιάζει τη Συνθήκη. Παραβίαση αποτέλεσε και η τροποποίηση του σχετικού άρθρου, στη συμφωνία Ζυρίχης - Λονδίνου, με την οποίαν αναγνωρίστηκε η τουρκική μειονότητα και, κατ’ επέκταση, έδωσε επιχείρημα για την τουρκική εισβολή, μεταξύ άλλων εγκλημάτων που διαπράχθηκαν από τον Αττίλα, το 1974.

Σύμφωνα με το άρθρο 20 της Συνθήκης της Λωζάνης, με όλα τα δεινά που η Συνθήκη αυτή επισώρευσε στον Μικρασιατικό Ελληνισμό, η Τουρκία απεμπόλησε πλήρως τις επιδιώξεις της επί της Κύπρου, ενώ υποδεικνυόταν πως, όλοι οι διαμένοντες στη νήσο Τούρκοι «δέον να εγκαταλείψωσι την Κύπρον εντός δώδεκα μηνών, αφ’ ης ημέρας ασκήσωσι το δικαίωμα της επιλογής» να μην απαρνηθούν την τουρκική υπηκοότητα και να μην γίνουν Βρετανοί υπήκοοι. Αποτελεί ερώτημα, λοιπόν, και το πώς βρέθηκε στην Κύπρο η ύπαρξη της τουρκικής μειονότητας…

Επιπρόσθετα, σύμφωνα με το άρθρο 22 «υπό την επιφύλαξιν των γενικών διατάξεων του άρθρου 27, η Τουρκία δηλοί ότι αναγνωρίζει την οριστικήν κατάργησιν παντός δικαιώματος ή προνομίου πάσης φύσεως, ων απήλαυεν εν Λιβύη, δυνάμει της Συνθήκης της Λωζάννης της 18ης Οκτωβρίου 1912 και των συναφών Πράξεων». Τι πράττει, όμως, σήμερα η Τουρκία στη Λιβύη;

Είναι η πρώτη πράξη, μιας άλλου τύπου ιρανικής/ισλαμικής επανάστασης, που όλως παραδόξως δεν τρομάζει αρκετά τη διεθνή κοινότητα, ίσως μέχρι να είναι πολύ αργά.

Ίσως κάποιοι θα έπρεπε να αναλογιστούν τον κίνδυνο της επόμενης αμφισβήτησης από την Τουρκία, η οποία, πέραν από τα 17 ελληνικά νησιά που ευθαρσώς διεκδικεί, πέραν από την Κύπρο, ίσως να περιλαμβάνει και τις αναφορές του άρθρου 26 της Συνθήκης, σύμφωνα με το οποίο «η Τουρκία δηλοί από τούδε ότι αναγνωρίζει και αποδέχεται τα σύνορα της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Βουλγαρίας, της Ελλάδος, της Ουγγαρίας, της
Πολωνίας, της Ρουμανίας, του Σερβο-Κροατο-Σλοβενικού και του Τσεχοσλοβακικού Κράτους, ως ταύτα καθορίζονται ή θέλουσι καθορισθή υπό των
προβλεπομένων εν άρθρω 25 Συνθηκών ή υπό πάσης συμπληρωματικής συμβάσεως».

Εκκωφαντική η σιωπή των θρησκευτικών ηγετών. Εκκωφαντική η βοή των πολιτικών ηγετών της διεθνούς κοινότητας.