Tα τύμπανα του πολέμου: Η μάχιμη μουσική στην ιστορία

Από τον κανόνα του ρυθμού στην ζωή και πράξη του ανθρώπου ώς τον διακανονισμό και συντονισμό της ομοιογένειας της ομαδικής κίνησης, από το μέτρο και ορισμό της τάξης κι οργάνωσης ώς την ενίσχυση και παρώθηση της αποφασιστικότητας κι ορμής στα παράτολμα ενεργήματα, τα μουσικά όργανα έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στον στρατό πολλών πολιτισμών, από την αυγή της ιστορίας. Από την δυσοίωνη ηχώ των τυμπάνων στην «καρδιά του σκότους», στην αδιαπέραστη ζούγκλα, ώς τις σάλπιγγες που ρίχνουν τα τείχη της Ιεριχούς, τα μεταλλικά πνευστά μαζί με τον ρυθμικό ήχο των κρουστών τυμπάνων δημιουργούν τον φόβο του απειλούμενου κινδύνου στους αντιπάλους, ενώ ξεσηκώνουν τον ενθουσιασμό και το φρόνημα των φίλιων δυνάμεων.

Είναι, άλλωστε, για τούτη την ενθάρρυνση και έγερση του αγωνιστικού φρονήματος των ακροατών και σύσφιγξη των δεσμών ενότητας κι αλληλεγγύης του λαού, σε κάθε εθνική και πολλές κοινωνικές εκδηλώσεις, επιτακτική ως αναντικατάστατη η παρουσία κι ο ήχος των τυμπάνων και τρομπετών από τις συντεταγμένες μπάντες.

Στον ρυθμό των τυμπάνων

Στην ευρω-αμερικανική κουλτούρα, τα τύμπανα «διατάσσουν», δηλαδή οργανώνουν ως ηχητικό παράγγελμα της τάξης την καθημερινή ζωή των στρατιωτών, παρέχοντας ρυθμούς πορείας και σήματα για μάχη, καθώς και σηματοδοτώντας δραστηριότητες ρουτίνας, όπως ώρα γευμάτων και ύπνου. Το τύμπανο που συνδέθηκε περισσότερο με τον στρατό ήταν ένα «snare drum», ταμπούρο. Γνωστό ως πλευρικό τύμπανο επειδή κρέμεται με έναν ιμάντα στο πλευρό του παίκτη, το κυλινδρικό όργανο που έχει δύο κεφαλές δέρματος: την πάνω μεμβράνη (batter head ) την οποία ο τυμπανιστής χτυπά με δύο μπαγκέτες και την σούστα τα μεταλλικά κάτω ελάσματα), που τοποθετημένα απέναντι στην πάνω μεμβράνη δίνουν στο όργανο τις ψηλές συχνότητες, τον χαρακτηριστικό «βομβικό» ήχο του.

Το πλευρικό τύμπανο είναι για πρώτη φορά γνωστό ότι υπήρχε στην Ελβετία, ίσως ήδη από τον 14ον αιώνα, και βρέθηκε σύντομα σε όλη την Ευρώπη. Στην τέχνη, το πλευρικό τύμπανο απεικονίζεται συχνά με άλλο στρατιωτικό εξοπλισμό, ως σύμβολο του πολέμου.

Το πλευρικό τύμπανο μπορεί να παιχτεί μόνο του ή με ένα μικρό πνευστό, το μικρό φλάουτο «fife», που παρείχε μελωδικές μελωδίες που συνοδεύουν τα ρυθμικά σήματα και ρυθμούς του τυμπάνου. Το «fife» ήταν συνήθως κατασκευασμένο από ένα κομμάτι ξύλου, με έξι τρύπες δακτύλων που θα μπορούσαν να παρέχουν διατονική κλίμακα. Το παραδοσιακό ζεύγος του μεγάλου τυμπάνου, της γκρανκάσας και του μικρού φλάουτου fife αναπτύχθηκε από την μεσαιωνική πρακτική ενός παίκτη που παίζει σε «ταμπούρο» («tabor», μικρό τύμπανο) και σωλήνα για να συνοδεύει τους χορούς.

ΠΑΙΑΝΑΣ ΣΠΑΡΤΙΑΤΩΝ: Τα πολεμικά εμβατήρια των αρχαίων μαχητών

Βαδίζοντας προς την μάχη, οι Σπαρτιάτες πολεμιστές έψαλλαν τον παιάνα, με συνοδεία αυλού:

Άγετ', ώ Σπάρτας ευάνδρω
κώροι πατέρων πολιατάν
λαιά μέν ίτυν προβάλεσθε,
δόρυ δ' ευτόλμως άνχεσθε,
μή φειδομένοι τάς ζωάς.
Ου γάρ πάτριον τά Σπάρτα!

Εμπρός, ώ της ευάνδρου Σπάρτης
τέκνα πατέρων πολιτών,
διά της αριστεράς χειρός την ασπίδαν προβάλετε,
διά δε της δεξιάς με τόλμη το
δόρυ υψώσατε,
μη φειδόμενοι τις ζωές
γιατί αυτό δεν είναι πατροπαράδοτον
στην Σπάρτη!

Ο παιάνας, επικά παιήων, αιολικό πάων και στην αττική διάλεκτο παιών, είναι συνώνυμος με το σύγχρονο εμβατήριο. Κατά την αρχαιότητα, και πολύ πριν αποτελέσει αρχαίο ελληνικό μουσικό είδος, αποδιδόταν με τη σημασία του… θεράποντος ιατρού.

Ειδικότερα επί Ομήρου με το όνομα «γιοι του Παιήωνος» αποκαλούνταν οι γιατροί της τότε εποχής. Μετά τον Όμηρο η λέξη αυτή σήμαινε θεραπεία, που αποδιδόταν ως έργο στον Απόλλωνα, τον οποίον επικαλούνταν οι έχοντες την ανάγκη της βοήθειάς του με την επίκληση «Παιάν!». Η επωνυμία όμως αυτή αποδιδόταν και σε άλλους Ολύμπιους Θεούς, όπως προς τον Δία στη Ρόδο, στον Διόνυσο, στον Πάνα, στον Ασκληπιό, αλλά και στην Αθηνά καλούμενη Παιανία, εξ ου και ο Δήμος Παιανίας (Αθηνάς) της αρχαίας Αθήνας («υπένερθεν και καθύπερθεν Παιανία»).

Γενικά ο παιάνας αποτελούσε θριαμβικό τραγούδι μετά από κάποιον επιτυχή αγώνα ή εξέλιξη. Όπως όμως περιγράφει και ο Αισχύλος, παιάνες τραγουδούσαν και οι στρατιώτες οι επελαύνοντες σε μάχη, δηλαδή ως σύγχρονο εμβατήριο, και μάλιστα με τη φράση «εξάρχειν τον παιάνα», ή «εξάρχεσθαι τον παιάνα» κατά συνομολογία του Ξενοφώντος. Τους παιάνες τους τραγουδούσαν αφενός πριν από την έναρξη επιχειρήσεων ως «καλό οιωνό» επιτυχίας, ή ακόμα σε γάμους (αντίστοιχο με σύγχρονο γαμήλιο εμβατήριο), ή και σε συμπόσια (αντίστοιχα με αυτά των σύγχρονων επί των στρατιωτικών παρατάξεων), αλλά ακόμη, και όχι σπάνια, και σε θανάτους (ως πένθιμα εμβατήρια). Σπουδαιότεροι όμως εξ όλων αυτών ήταν οι πολεμικοί παιάνες.

Στην αρχαιότητα οι παιάνες αποδίδονταν μουσικά με λύρα, κιθάρα και αυλούς με χορούς που τους συγκροτούσαν μόνο άνδρες, με εξαίρεση στην Δήλο, όπου μετείχαν μόνο ιέρειες γυναίκες.

Συγγράφονταν σε στροφές και αντιστροφές ή είχαν ελεύθερη σύνθεση. Ως κύριο μέτρο μουσικό αυτών ήταν ο «πεντάχρονος ρυθμός», τον οποίο εισήγαγε στον αρχαίο ελλαδικό ηπειρωτικό χώρο ο Θαλήτας από την Κρήτη. Λέτε, ο αρχαίος πεντοζάλης;

Οι φιλαρμονικές: Μουσική στρατιωτικού… και όχι μόνο πεδίου

Ο συνδυασμός του μικρού φλάουτου, fife, και της γκρανκάσας, του μεγάλου τυμπάνου, έγινε γνωστός ως στρατιωτική μουσική πεδίου. Τα ευρωπαϊκά στρατιωτικά όργανα μεταφέρθηκαν στον Νέο Κόσμο και χρησιμοποιήθηκαν με τον ίδιο τρόπο όπως και στις μητρικές χώρες. Κάθε λόχος είχε τους δικούς του μουσικούς, έναν φλογερίστα και έναν τυμπανιστή, για να παρέχει τα καθημερινά μηνύματα που δίνουν σήμα στους στρατιώτες να ξυπνήσουν, να φάνε και να πάνε για ύπνο. Οι τυμπανιστές και τα πνευστά φλάουτα ενός συντάγματος συγκεντρώνονταν για να δημιουργήσουν το μεγαλύτερο σώμα τυμπάνων και φλογερών fife, το οποίο παρείχε τους ρυθμούς και τα σήματα για πιο επίσημες περιστάσεις.

Καθώς οι πολιτοφυλακές σχηματίστηκαν στις πόλεις και τα χωριά της αποικιακής Αμερικής, οι τυμπανιστές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην κλήση ανδρών από αγροτικές περιοχές να πάρουν όπλα. Οι τυμπανιστές και οι φλαουτίστες χρησιμοποιήθηκαν στη μάχη για να δίνουν σήμα στους στρατιώτες να πυροβολήσουν. Στην μουντή ομίχλη της μάχης, η οπτική εντολή ήταν αδύνατη και τα μουσικά όργανα ήταν ο μόνος τρόπος για να μεταδώσουν παραγγελίες στα στρατεύματα.. Ένα τρίτο μουσικό όργανο εισήχθη στην στρατιωτική μουσική πεδίου τον 19ον αιώνα, η στρατιωτική σάλπιγγα, που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά περίπου το 1800 στην Αγγλία. Oι σάλπιγγες είναι ορείχαλκα όργανα που χαρακτηρίζονται από κωνική σωλήνωση, συνήθως τυλιγμένη μια φορά, και φαρδύ χωνί-καμπάνα. Οι μονάδες ιππικού στις Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν την σάλπιγγα για τα σήματα πεδίου τους. Αργότερα τον αιώνα, η σάλπιγγα άρχισε να αντικαθιστά τους πιο παραδοσιακούς τυμπανιστές και στο πεζικό.

Στρατιωτικά και όχι μόνο συγκροτήματα

Εκτός από την μουσική πεδίου, στον στρατό το τύμπανο δίνει μαζί με τα μεταλλικά πνευστά τον ξεχωριστό ανατατικό και ρυθμικό ήχο σε φιλαρμονικές που χρησιμοποιούνται για τελετουργικούς σκοπούς και για να αυξήσουν το ηθικό των στρατιωτών. Αυτές οι μπάντες, γνωστές ως Harmoniemusik, χρησιμοποιούσαν αρχικά όργανα ξύλου, κυρίως όμποε, κέρατα και μπάσο. Στην Ευρώπη, ήταν μια τρέλα για την τουρκική μουσική στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα που εισήγαγε τα «μεμβρανούχα», το μπάσο τύμπανο, και το κύμβαλο σε αυτά τα σύνολα. «Αινείτε τον Κύριον εν χορώ και κυμβάλοις», επιτάσσει και η Βίβλος.

Εν κατακλείδι, πέρα από την στρατιωτικές φιλαρμονικές, τα τύμπανα ρυθμού, οι γκρανκάσες, τα μεγάλα τύμπανα, δίνουν και κρατούν, μαζί με τους δίσκους, τον ρυθμό και τον τόνο, σε όλη την διάρκεια της εκδήλωσης, όχι μόνο σε στρατιωτικές φιλαρμονικές αλλά και σε φιλαρμονικές διαφόρων κοινωνικών συνόλων ή δήμων σε κοινωνικές εκδηλώσεις, επετείους ή φιλανθρωπικές εκδηλώσεις. Ας σημειωθεί η μεγάλη παράδοση των φιλαρμονικών κρουστών και μεταλλικών πνευστών σε χώρες όπως η Αγγλία, η Μάλτα, η Γερμανία, που ξεχωρίζουν για την μεγάλη παράδοση φιλαρμονικών των δήμων και οργανώσεων. Προσέξτε οι τουρίστες ή μετανάστες στις χώρες αυτές τα «περίπτερα», ξύλινα κουβούκλια στα πάρκα, όπου φιλαρμονικές των δήμων δίνουν τα Σαββατοκύριακα ή στις μέρες της σχόλης συναυλίες ψυχαγωγικού σκοπού για τους εκδραμόντες στα πάρκα.

Πρόκειται για μουσικές παραστάσεις με φιλαρμονικές όχι εγχόρδων, δηλαδή μουσική δωματίου, αλλά με κρουστά και μεταλλικά πνευστά, για τον υψηλό αλλά και ανατατικό, εορταστικό ή «ξεσηκωτικό», δημόσιο ήχο και ρυθμό τους. Δημόσιος χαρακτήρας των ορχηστρών «του δήμου» και πνεύμα μιας εορταστικής σύμπνοιας και ψυχικής ευφορίας κι ανάτασης που καλόν είναι να έχουν υπ’ όψιν τους και να ανακαλούν από την εφεδρεία οι δήμοι μας, εντάσσοντας π.χ. τους εφέδρους των στρατιωτικών φιλαρμονικών ή μπαντών σε μουσικές παραστάσεις σε δημόσιους χώρους συνάντησης των ανθρώπων της πόλης, πλατείες και πάρκα, δίνοντας σε αυτές τις «εξόδους στην δημοσιά» έναν εορταστικόν τόνο συνάντησης και χαρούμενης αναβάπτισης του κοινού αισθήματος, των σκοπών και αξιών της κοινότητας. «Την Κυριακή θα ακούσουμε την μπάντα», ανακαλεί αυτήν την εορταστική περιοδικότητα των εξόδων προς το κοινόν των ανθρώπων της πόλης κι ο ποιητής της Πρεβέζης, ο Καρυωτάκης. Υπηρετεί υψηλούς σκοπούς και βαθιές ανθρώπινες ανάγκες εκείνο το εορταστικό «ταρατατζούμ» των κυμβάλων και τυμπάνων.

Σημ.: Ευχαριστίες στον τυμπανιστή της οικογενείας, Τζόναθαν Μπετίτο, για διορθώσεις και πληροφορίες στην τεχνική πλευρά του άρθρου.

*Φιλόσοφος, συγγραφέας