«Προτάσεις εκ Μελίτης»

Η Ρομπέρτα Μετσόλα [Roberta Metsola], με καταγωγή από τη Μάλτα, στην πρώτη της ομιλία ως νέα Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (18 Ιανουαρίου 2022) αναφέρθηκε στα προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση και στην ανάγκη για προάσπιση των αξιών που πρεσβεύει: «[Η Ένωση] αφορά στην εκ μέρους όλων μας προάσπιση των αξιών των μητέρων και των πατέρων μας που την ίδρυσαν, οι οποίοι μας οδήγησαν από τις στάχτες του πολέμου και τα ολοκαυτώματα, στην ειρήνη, την ελπίδα και την ευημερία». Αναφέρθηκε στα δικαιώματα των μειονοτήτων και των προσφύγων, στην ισότητα των γυναικών, στην τρομοκρατία, στη διαφορετικότητα και στην κλιματική αλλαγή. Παράλληλα επικεντρώθηκε στις επιθέσεις που δέχεται η ΕΕ, εστιάζοντας στην περίπτωση της Ουκρανίας, της Λευκορωσίας και της Κύπρου: «Η Ευρώπη φέρει κληρονομιά πολέμων αλλά και επούλωσης πληγών. Μπορούμε όλοι να αξιοποιήσουμε αυτές τις εμπειρίες προκειμένου να συνδράμουμε στον τερματισμό του διαχωρισμού στην τελευταία μοιρασμένη χώρα της ΕΕ -την Κύπρο- υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να είμαστε πραγματικά ενωμένοι όσο η Κύπρος παραμένει διαιρεμένη…».

Η τοποθέτηση της Μαλτέζας πολιτικού μάς έφερε στον νου τις «προτάσεις εκ Μελίτης» που διατυπώθηκαν πριν από έναν περίπου αιώνα από τον ομοεθνή της δημοσιογράφο Αντόνιο Μουσκάτ [Antonio Muscat]* προς τον βουλευτή Πασχάλη Κωνσταντινίδη. Οι προτάσεις του Μουσκάτ δημοσιεύθηκαν στον Τύπο τον Φεβρουάριο του 1914, λίγους μήνες πριν από το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε κλίμα και πλαίσιο εντελώς διαφορετικό από το σημερινό, λίγο πριν η ανθρωπότητα τεθεί στη μεγαλύτερη (μέχρι τότε) δοκιμασία της, κατά την οποία δοκιμάστηκαν ο ανθρωπισμός και η ελευθερία, ο Μουσκάτ εισηγείτο κοινή δράση άλλου είδους: Τη συνεργασία Μάλτας – Κύπρου – Μαυρικίου για κοινή εξέγερση κατά των Βρετανών. Με τον όρο «εξέγερσις», ο Μαλτέζος δημοσιογράφος εννοούσε μάλλον πολιτική κινητοποίηση, όπως γίνεται κατανοητό από το περιεχόμενο της επιστολής του. Η εφημερίδα «Ηχώ της Κύπρου», που αναδημοσίευσε την επιστολή προς τον Κωνσταντινίδη, σχολίαζε ότι επρόκειτο για ζήτημα με «μεγίστην σημασία» και καλούσε σε κοινή σύσκεψη βουλευτών, εκκλησιαστικών και πολιτικών παραγόντων. Ωστόσο, το ίδιο έντυπο επεσήμαινε τις διαφορές μεταξύ της Κύπρου και των άλλων δύο περιοχών: Η Κύπρος δεν αποτελούσε (ακόμα) αποικία του Στέμματος. Επιπλέον, η Μάλτα βρισκόταν σε κεντρική θέση στη Μεσόγειο και χρησίμευε ως σημαντικός ναυτικός σταθμός για τους Βρετανούς. Αντιθέτως, θεωρήθηκε ότι η Κύπρος δεν προσέδιδε καμία στρατηγική αξία στη βρετανική πολιτική (ιδίως μετά την κατοχή της Αιγύπτου).

Ο συντάκτης της «Ηχούς της Κύπρου», μετά τη σύντομη ανάλυσή του και κρίνοντας ότι οι Μαλτέζοι επεδίωκαν απλώς την εξασφάλιση πολιτικών προνομίων (αντίθετα από τους Έλληνες της Κύπρου, που στόχευαν σε πλήρη αλλαγή του καθεστώτος), κατέληγε: «Εκ τούτων συνάγεται, ότι δεν συμφέρει εις τας εθνικάς ημών βλέψεις να ταυτίσωμεν την τύχην ημών μετά της Μελίτης […] Η Κύπρος οφείλει να επιδιώξη διά παντός μέσου την συσχέτισιν του εθνικού αυτής ζητήματος μετά των λοιπών Ελληνικών νήσων, προς τας οποίας προ πολλού ωφείλομεν να ευρισκόμεθα εν συνεννοήσει, ίνα διεξαγάγωμεν από κοινού αγώνα φέροντα θάττον ή βραδίον εις την πραγμάτωσιν των εθνικών ημών σκοπών. […] Ενώ λοιπόν κατ’ επίφασιν ευρισκόμεθα μετά της Μελίτης υπό τας αυτάς πολιτικάς συνθήκας, κατ’ ουσίαν ευρισκόμεθα εν τοιαύτη διαφορά, ώστε μετά λύπης ημών να καταλήξωμεν εις το πόρισμα, ότι η προτεινόμενη συνεργασία δεν δύναται ούτε να συντελεσθή, ούτε ν’ αποβή επωφελής δι’ αμφοτέρας τας νήσους».

Παρά την αρνητική διάθεση έναντι των «προτάσεων εκ Μελίτης» για κοινή εξέγερση, ο αρθρογράφος του εντύπου της Λάρνακας προειδοποιούσε τους Βρετανούς: Η Κύπρος μπορεί να ήταν μικρή σε μέγεθος και σε θέση άνευ σημασίας από άποψη στρατηγικής, ωστόσο υπό τις κατάλληλες συνθήκες και με τις πρέπουσες συνεργασίες μπορούσε να προκαλέσει προβλήματα στη μεγάλη αυτοκρατορία της εποχής. Στην ίδια λογική καλείται σήμερα η Κύπρος να αξιοποιήσει τις συμμαχίες της (σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο - κυρίως όμως την [χωρίς τη Βρετανία πλέον] ΕΕ), ώστε να μπορέσει να υπερβεί τις αντικειμενικές δυσκολίες που προκύπτουν από το μέγεθος και τη θέση της, και να υλοποιήσει τους εθνικούς της στόχους. Σε κάθε περίπτωση, η προσπάθεια αυτή πρέπει να είναι αμφίδρομη, στοιχείο που προϋποθέτει ότι οι σύγχρονες «προτάσεις εκ Μελίτης» της νέας Προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου θα μετουσιωθούν σε ολοκληρωμένη πολιτική. Μόνο έτσι η κοινή «εξέγερσις» των μελών της ΕΕ θα αποβεί «κατ’ επίφασιν» αλλά και «κατ’ ουσίαν» συμφέρουσα.

* Στην «Ηχώ της Κύπρου» της 14ης Φεβρουαρίου 1914 καταγράφεται ως Andre Muscat, διευθυντής του «Κήρυκος της Μελίτης». Από έρευνα στο διαδίκτυο εντοπίστηκε ότι ο διευθυντής της εφημερίδας «Il Habbar Malti» ονομαζόταν Antonio Muscat Fenech. Υιοθετούμε το συγκεκριμένο όνομα με επιφύλαξη.