Ένα στα δύο παιδιά 15 ετών χωρίς τις βασικές δεξιότητες

Προχωρούν από τάξη σε τάξη, όμως στα 15 τους σχεδόν οι μισοί μαθητές στην Κύπρο δεν έχουν φτάσει στο βασικό επίπεδο σε τρία κρίσιμα πεδία: κατανόηση κειμένου, Μαθηματικά και Φυσικές Επιστήμες. Η νέα έρευνα PISA καταγράφει ποσοστό 43,5% κάτω από το όριο και στα τρία μαζί, όταν ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ είναι 19,7%. Ο αριθμός προκαλεί ανησυχία για όσα συμβαίνουν πριν από την εξέταση: σε ποια τάξη φαίνονται τα πρώτα κενά, ποιος τα αναγνωρίζει και πώς βοηθείται το παιδί να τα καλύψει; Γιατί, όταν η δυσκολία εντοπίζεται στα 15, έχουν προηγηθεί χρόνια μαθημάτων, εργασιών και αξιολογήσεων. Η συζήτηση για το PISA αφορά, τελικά, την καθημερινή δουλειά του σχολείου πολύ περισσότερο από τη θέση της Κύπρου σε μια κατάταξη.

Τι ακριβώς έδειξε η έρευνα

Το 43,5% αφορά τους 15χρονους που βρέθηκαν κάτω από το επίπεδο 2, το βασικό όριο επάρκειας του PISA, και στα τρία εξεταζόμενα πεδία. Δεν πρόκειται για παιδιά που «δεν ξέρουν να διαβάζουν», ούτε για ποσοστό αποτυχίας σε σχολικές εξετάσεις. Το πρόγραμμα του ΟΟΣΑ εξετάζει αν οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν όσα έμαθαν για να κατανοήσουν πληροφορίες, να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα και να αξιολογήσουν δεδομένα.

Η ταυτόχρονη χαμηλή επίδοση έχει μεγαλύτερο βάρος από μιαν αδυναμία σε ένα μόνο μάθημα. Δείχνει ότι, για σημαντικό τμήμα των μαθητών, η προσπάθεια να αξιοποιήσουν τη γνώση συναντά εμπόδια σε διαφορετικά αντικείμενα. Το PISA μετρά την επίδοση δείγματος 15χρονων και δίνει εικόνα για το εκπαιδευτικό σύστημα· δεν αποτελεί διάγνωση για κάθε παιδί, ούτε εξηγεί από μόνο του γιατί προέκυψαν τα κενά.

Στο άλλο άκρο, μόλις 4,6% των μαθητών στην Κύπρο πέτυχαν υψηλή επίδοση έστω σε ένα από τα τρία πεδία. Στον ΟΟΣΑ το ποσοστό φτάνει το 11,9%. Οι μέσες βαθμολογίες της Κύπρου ήταν 411 μονάδες στις Φυσικές Επιστήμες, 379 στην κατανόηση κειμένου και 412 στα Μαθηματικά, έναντι 482, 461 και 463 αντίστοιχα στον ΟΟΣΑ.

Χαμηλά και στον επόμενο κύκλο

Σε σχέση με την αξιολόγηση του 2022, η Κύπρος διατήρησε την ίδια βαθμολογία στις Φυσικές Επιστήμες. Στην κατανόηση κειμένου η διαφορά ήταν μείον δύο μονάδες και στα Μαθηματικά μείον επτά. Οι αριθμοί αυτοί δεν περιγράφουν γενικευμένη νέα κατάρρευση. Περιγράφουν ένα σύστημα που παρέμεινε χαμηλά, παρά το πέρασμα τριών ετών. Για τα παιδιά που βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο, η σταθερότητα αυτή δεν αρκεί.

Οι προειδοποιήσεις είχαν προηγηθεί. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην έκθεσή της για την κυπριακή εκπαίδευση, κατέγραψε ότι το 2022 το 53,2% των μαθητών είχαν χαμηλή επίδοση στα Μαθηματικά, έναντι 29,5% στην ΕΕ. Πρόκειται για ποσοστό που αφορά ένα μόνο μάθημα και διαφορετική χρονιά· δεν συγκρίνεται απευθείας με το 43,5% του PISA 2025, το οποίο καλύπτει και τα τρία πεδία. Επιβεβαιώνει, ωστόσο, ότι οι δυσκολίες είχαν ήδη αποτυπωθεί στις μετρήσεις.

Η ίδια έκθεση δείχνει ποιοι μαθητές κινδύνευαν περισσότερο να μείνουν πίσω. Το 2022, το 69,8% όσων ανήκαν στο χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό τέταρτο δεν έφτασαν στο ελάχιστο επίπεδο στα Μαθηματικά. Ο αντίστοιχος μέσος όρος της ΕΕ ήταν 48%. Η προέλευση ενός παιδιού δεν καθορίζει την πορεία του. Τα στοιχεία, όμως, ζητούν μια σαφή απάντηση: πώς φτάνει η πρόσθετη βοήθεια σε όποιον τη χρειάζεται, ανεξάρτητα από τις δυνατότητες της οικογένειάς του;

Γρήγορες και λανθασμένες απαντήσεις

Στους αναλυτικούς πίνακες του PISA υπάρχει ένα ακόμη εύρημα για την Κύπρο. Το 24,9% των απαντήσεων σε ερωτήσεις κατανόησης κειμένου δόθηκαν γρήγορα και ήταν λανθασμένες. Στον ΟΟΣΑ, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 8,9%. Η μέτρηση αφορά απαντήσεις, όχι μαθητές. Δεν μας λέει γιατί κάποιος απάντησε βιαστικά: μπορεί να μην κατανόησε το κείμενο, να έχασε την προσοχή του ή να συνέβη κάτι άλλο. Θα ήταν αυθαίρετο να χρεωθεί το εύρημα, χωρίς πρόσθετα στοιχεία, στα κινητά ή στις οθόνες.

Αξίζει, πάντως, να εξεταστεί μαζί με τη χαμηλή βαθμολογία στην ανάγνωση. Ένας μαθητής χρειάζεται να καταλάβει την εκφώνηση και να ξεχωρίσει τις χρήσιμες πληροφορίες ακόμη κι όταν λύνει πρόβλημα Μαθηματικών ή εξετάζει ένα επιστημονικό ερώτημα. Πόσος χρόνος αφιερώνεται στο σχολείο στην προσεκτική ανάγνωση και στην εξήγηση μιας απάντησης, πέρα από την απομνημόνευση της ύλης;

Η απάντηση αρχίζει πριν από τα 15

Η Υπουργός Παιδείας Αθηνά Μιχαηλίδου αναγνώρισε, μετά τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων, την ανάγκη σοβαρών μεταρρυθμίσεων. Επικαλέστηκε ως θετικό στοιχείο την αύξηση των μαθητών από χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα που πετυχαίνουν υψηλές επιδόσεις. Αναφέρθηκε επίσης σε τοπικές αξιολογήσεις στη Δημοτική και τη Μέση Εκπαίδευση, καθώς και σε συνεργασία με εμπειρογνώμονες του PISA. Αυτά τα στοιχεία αξίζουν προσοχής. Δεν μικραίνουν, όμως, την ομάδα των παιδιών που δεν έφτασε στο βασικό όριο.

Το επόμενο βήμα χρειάζεται μετρήσιμες απαντήσεις. Σε ποια τάξη εντοπίζονται οι δυσκολίες στην κατανόηση κειμένου; Πόσοι μαθητές δέχονται οργανωμένη ενίσχυση, πόσο διαρκεί και πώς ελέγχεται αν απέδωσε; Οι τοπικές αξιολογήσεις μπορούν να βοηθήσουν, εφόσον τα ευρήματά τους οδηγούν σε έγκαιρη στήριξη μέσα στο σχολείο.

Η επόμενη διεθνής αξιολόγηση θα δείξει αν άλλαξε η συνολική εικόνα. Το παιδί που δυσκολεύεται σήμερα χρειάζεται απάντηση νωρίτερα: να αναγνωριστεί το κενό του, να λάβει βοήθεια και να διαπιστωθεί αν προχωρεί. Εκεί κρίνεται τι θα σημαίνει στην πράξη η ανησυχία που προκάλεσε το 43,5%.