Τι είδους κοινωνία παράγει η τεχνολογία;

Στον σύγχρονο κοινωνικό κόσμο εμπεδώνεται μια παράξενη αντίφαση που διαπερνά τον χωροχρόνο. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία του πλανήτη ο άνθρωπος είχε τη δυνατότητα να βρίσκεται παντού σχεδόν παράλληλα. Για παράδειγμα, ένα ηλεκτρονικό μήνυμα διασχίζει τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη σε κλάσματα δευτερολέπτου, ένα βιντεοκλίπ γίνεται παγκόσμιο θέαμα προτού ακόμη προλάβουμε να εννοήσουμε το θέμα που προβάλλει. Τομείς όπως η αγορά εργασίας, το εμπόριο και το μάρκετινγκ, τα πολιτικά και οικονομικά δεδομένα, αποσυνδέονται σταδιακά από τον φυσικό τόπο εξαιτίας μιας διενεργούμενης ψηφιακής «εξαΰλωσης», η οποία συνοδεύει τον τεχνοπολιτισμό (https://shorturl.at/QTmRh). Κι εδώ ακριβώς, είναι το σημείο όπου εγκαθίσταται και η τεχνόπολη, ως φυσικό επακόλουθο κατάλυσης των μεγεθών της απόστασης. Παρά ταύτα, όσο πιο πολύ οι άνθρωποι φαίνεται να διαφεντεύουμε συλλογικά τον χώρο, άλλο τόσο φαίνεται πως δυσκολευόμαστε να συγκατοικήσουμε στον χρόνο. Ή μήπως τα πράγματα είναι διαφορετικά;

Ο Χάρολντ Ίνις (Καναδός πολιτικός οικονομολόγος και επικοινωνιολόγος, 1894-1952) είχε διαβλέψει τούτη την αντίφαση πολύ πριν από την εμφάνιση του διαδικτύου. Στο έργο του «Η προκατάληψη της επικοινωνίας» (The communication bias - 1951), προσεγγίζοντας τις αρχαίες αυτοκρατορίες ή βασίλεια και κατά προέκταση την τεχνική εξέλιξη των μέσων επικοινωνίας, τα διέκρινε ανάμεσα σε εκείνα που «πρόσκεινται» στον χρόνο και σε εκείνα που «πρόσκεινται» στον χώρο. Σε πρώτη φάση, η κατεργασμένη πέτρα σε συνδυασμό με το κονίαμα παρουσιάζουν ανθεκτικότητα στον χρόνο, ενώ η μετακίνησή τους από μια τοποθεσία σε άλλη, είναι εξαιρετικά δυσχερής. Μπορούν όμως να μεταφέρουν μηνύματα που έχουν καταγραφεί πάνω σε τούτα τα κτίσματα και μάλιστα διαδοχικά από γενιά σε γενιά. Συνδέονται έτσι με την ανθρωπογεωγραφία, τη συλλογική μνήμη, τη λαϊκή παράδοση, την κοινωνική συνοχή και συνέχεια. Με τη σειρά τους, ο πάπυρος και αργότερα το χαρτί παρουσιάζουν εντελώς διαφορετικές προδιαγραφές. Είναι ελαφρύτερα ως υλικά, μεταφέρονται εύκολα και συνδράμουν ένα διοικητικό σύστημα ώστε να επικοινωνεί σε μακρινές αποστάσεις. Κατά συνέπεια, ευνοούν τη γεωπολιτική επέκταση, τη διεύρυνση του εμπορίου, την πολύπλοκη γραφειοκρατία, τη διαχείριση εκτεταμένων γεωγραφικών περιοχών.

Ο Χάρολντ Ίνις όμως προχώρησε πέρα από μια απλή κατηγοριοποίηση των μέσων επικοινωνίας. Στα γραφόμενά του έθεσε ένα πολύ ουσιώδες ερώτημα και συγκεκριμένα τι είδους κοινωνία παράγει η τεχνολογία, μέσω της οποίας ένα κοινωνικό σύνολο επικοινωνεί συλλογικά ή μεμονωμένα; Εδώ ακριβώς η σκέψη του καθίσταται εκπληκτικά επίκαιρη σε συνάρτηση με τη σύγχρονη εποχή. Αν θεωρήσουμε ότι υπήρξε ποτέ τεχνολογία καθολικά προσανατολισμένη στον χώρο, τούτη είναι αναμφίβολα η ψηφιακή. Το διαδίκτυο πλέον εκμηδενίζει τις συντεταγμένες, τα κινητά τηλέφωνα συρρικνώνουν τον κοινωνικό κόσμο σε μια οθόνη, το υπολογιστικό νέφος (cloud computing) αποσυνδέει την πληροφορία από έναν συγκεκριμένο τόπο, οι ψηφιακές πλατφόρμες και εφαρμογές διαμορφώνουν πολλαπλές δημόσιες σφαίρες που υπερβαίνουν τα φυσικά όρια του έθνους-κράτους ως πολιτικής κοινότητας, η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει γεωμετρικά την (ανα)παραγωγή και διάχυση πληροφοριών, γνώσεων και επιστημοσύνης, ενώ οι διάφορες ή νέες μορφές ψηφιακού χρήματος (π.χ. κρυπτοσυνάλλαγμα, ψηφιακό ευρώ) δύνανται να μεταβάλουν ακόμη και τον τρόπο συσχέτισης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτεία.

Τούτη είναι αδρομερώς η τεχνόπολη που συναντούμε στις απαρχές του 21ου αιώνα. Μια οργανωμένη συλλογικότητα «ιλιγγιωδών» δικτύων επικοινωνίας, όπου τα απτά όρια χάνουν εξολοκλήρου την παλαιά σημασία τους. Πρόκειται για υπέρβαση των περιορισμών όσον αφορά τις ανθρώπινες δυνατότητες και τους (υπο)δομικούς φραγμούς. Ο Ίνις όμως θα μας καλούσε μάλλον να κοιτάξουμε και την άλλη πλευρά της εξίσωσης. Κάθε τεχνολογία που αλώνει οτιδήποτε με τους αλγόριθμους, την ίδια στιγμή ίσως και να υπονομεύει κάτι άλλο. Η ψηφιακή τεχνολογία σαφώς έχει αλώσει τον χώρο. Τι συμβαίνει όμως με τον χρόνο; Η πληροφορία σήμερα, ως θεμελιακό πολιτισμικό στοιχείο, διαθέτει τεράστια εμβέλεια αλλά συχνά εξαιρετικά μικρή διάρκεια. Στην γραμμική συνέχεια του χρόνου, το «μέλλον» γίνεται αυτομάτως «παρόν» και «παρελθόν». Οι δημόσιες συζητήσεις οργανώνονται ολοένα και περισσότερο γύρω από το περιεχόμενο (content), την ειδοποίηση (notification), το «ρέον» (trending) θέμα, την ακατάπαυστη ανανέωση. Αποθηκεύουμε ίσως περισσότερα «δεδομένα» από οποιονδήποτε προηγούμενο πολιτισμό, αλλά εδώ εντοπίζεται μεταξύ άλλων η παραδοξότητα της τεχνόπολης, εφόσον η συσσώρευση δεδομένων απέχει από την διατήρηση της συλλογικής μνήμης. Διότι χρειάζεται να αποτελεί προϊόν κοινωνικής επιλογής και αφήγησης, να υποστηρίζεται από κοινωνικούς θεσμούς και να διέπεται από το χαρακτηριστικό της διάρκειας.

Η διάκριση του Ίνις αποκτά έτσι κεντρική πολιτική σημασία, εφόσον η δημόσια σφαίρα, εκτός από περιβάλλον όπου διακινούνται ετερόκλητες πληροφορίες, συνιστά εξίσου τόπο όπου μια πολιτική κοινότητα με εθνικά ή άλλα κοινωνικά χαρακτηριστικά, πραγματεύεται τη συλλογική μνήμη της, το συλλογικό πρόσωπό της, συζητά συμφωνώντας ή διαφωνώντας, επιλέγει, αποφασίζει και διαμορφώνει το κοινό της μέλλον. Όταν όμως η έννοια της ταχύτητας απολήγει να γίνεται κατ’ εξοχήν σημαντικότερη από την διάρκεια, όταν η προσοχή μεταβάλλεται σε οικονομικό προϊόν, όταν ο πολίτης κινδυνεύει να καταστεί από συμμετέχον υποκείμενο σε απλό χρήστη, καταναλωτή και «αναμηρυκαστικό» παραγωγό δεδομένων, τότε η δημόσια σφαίρα μετασχηματίζεται σταδιακά σε δημόσια ροή. Κατά συνέπεια, εδώ αναφύεται ακόμη ένα ουσιώδες ερώτημα, όσον αφορά το ποιος διαμορφώνει την τεχνόπολη και τις (υπο)δομές μέσα στις οποίες ασκούμε πλέον την ελευθερία μας. Από την γραφειοκρατία και τις ψηφιακές πλατφόρμες μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη και τις νέες μορφές χρήματος, η τεχνολογία υπερβαίνει τις προδιαγραφές ενός απλού συνόλου ουδέτερων εργαλείων. Δημιουργεί δυνατότητες, αλλά συγχρόνως διαμορφώνει στεγανά, εξαρτήσεις και νέες εστιάσεις ολοκληρωτικής πολιτικής δύναμης και ίσως εξουσίας. Επομένως, η συζήτηση για την τεχνολογία συνιστά και αντίστοιχο ζήτημα για την ανθρώπινη ελευθερία.

Η συλλογιστική του Ίνις λοιπόν, παρά να προσφέρει μια νοσταλγία για έναν κόσμο πριν από την τεχνολογία, παρέχει τα εχέγγυα για την αναζήτηση μιας ισορροπίας ανάμεσα στον χώρο και τον χρόνο. Μια κοινωνία χρειάζεται μέσα που της επιτρέπουν να διαστέλλεται, να επικοινωνεί και να καινοτομεί, αλλά την ίδια στιγμή χρειάζεται κοινωνικούς θεσμούς που διατηρούν την συλλογική μνήμη, την συνοχή, την συνέχεια και αίσθηση κοινότητας. Ίσως το σημαντικότερο στοιχείο αναζήτησης για τις τεχνοπόλεις όπου οι άνθρωποι πλέον συγκατοικούμε «στην άκρη του καιρού», να βρίσκεται πέρα από το πόσο ταχεία θα γίνει η επόμενη τεχνολογία, πόσα δεδομένα θα επεξεργάζεται ή πόσα ακόμη μεγέθη θα καταργήσει και να αφορά πρωτίστως τι είδους άνθρωπο και τι είδους κοινωνία δημιουργεί. Σαφώς η τεχνολογία μας εξόπλισε με μια πρωτοφανή δυνατότητα για το ταξίδι μιας προηγμένης «Ιθάκης», εφόσον «χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσαμε να επιβληθούμε στον χώρο», για να παραφράσουμε κάπως τον ποιητή. Το πραγματικό στοίχημα όμως, είναι στο εφεξής να διαμορφώσουμε την τεχνόπολη διαφυλάσσοντας τον χρόνο. Δηλαδή τη συλλογική μνήμη, τη συνοχή, τη συνέχεια και ιδίως την αίσθηση κοινότητας.

Κοινωνιολόγος