66 χρόνια Κυπριακή Δημοκρατία: Η δημογραφική απώλεια είναι ήδη εδώ
Η 1η Οκτωβρίου είναι ημέρα εορτασμού και υπερηφάνειας για την Κυπριακή Δημοκρατία.
Φέτος συμπληρώνονται 66 χρόνια από την ίδρυσή της και 52 χρόνια από την τουρκική εισβολή. Πέραν του ενός τρίτου του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας εξακολουθεί να βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή.
Υπάρχει όμως σήμερα και μια άλλη απώλεια, διαφορετικής μορφής, η οποία εξελίσσεται αθόρυβα: η δημογραφική αποδυνάμωση του κυπριακού πληθυσμού στις ελεύθερες περιοχές.
Δεν πρόκειται για κάτι που θα συμβεί σε 20 ή 30 χρόνια. Συμβαίνει ήδη.
Το 2024 γεννήθηκαν στις ελεγχόμενες από την Κυπριακή Δημοκρατία περιοχές μόλις 9.766 παιδιά, έναντι 10.241 το 2023. Από τις γεννήσεις αυτές, 6.111 ήταν από μητέρες κυπριακής υπηκοότητας και 3.654 από μητέρες άλλης υπηκοότητας. Δηλαδή, σχεδόν 4 στις 10 γεννήσεις (37,4%) αφορούσαν μητέρες μη κυπριακής υπηκοότητας. Government of Cyprus
Την ίδια στιγμή, ο συνολικός δείκτης γονιμότητας βρίσκεται μόλις στο 1,4 παιδί ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το 2,1 που απαιτείται για την αναπλήρωση του πληθυσμού. Η Κύπρος βρίσκεται κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης ήδη από το 1995. Government of Cyprus
Αυτό είναι το πραγματικό δημογραφικό πρόβλημα.
Ο πληθυσμός αυξάνεται, αλλά η χώρα γερνά
Υπάρχει ένα φαινομενικό παράδοξο. Ο συνολικός πληθυσμός στις ελεγχόμενες περιοχές αυξήθηκε και στο τέλος του 2024 υπολογιζόταν στις 983.000, έναντι 966.400 το 2023. Η αύξηση αυτή, όμως, πρέπει να εξετάζεται μαζί με τη σημαντική μεταναστευτική κίνηση: το 2024 η καθαρή μετανάστευση ήταν θετική κατά 13.588 άτομα. Government of Cyprus
Με απλά λόγια, η αύξηση του συνολικού πληθυσμού δεν πρέπει να συγχέεται με την επίλυση του προβλήματος της υπογεννητικότητας. Μια χώρα μπορεί να αυξάνει τον συνολικό πληθυσμό της και την ίδια στιγμή να έχει πολύ χαμηλή γονιμότητα και να γερνά.
Και αυτό ακριβώς συμβαίνει στην Κύπρο.
Το 2000 τα παιδιά κάτω των 15 ετών αποτελούσαν το 22,3% του πληθυσμού και οι άνω των 65 ετών το 11,3%. Το 2024 τα παιδιά περιορίστηκαν στο 15,2%, ενώ οι άνω των 65 ετών έφτασαν στο 18,3%. Government of Cyprus
Μέσα σε μία γενιά φτάσαμε να έχουμε αναλογικά περισσότερους ηλικιωμένους από παιδιά.
Αυτό θα έπρεπε από μόνο του να έχει σημάνει δημογραφικό συναγερμό.
Η αλλαγή φαίνεται ήδη και στα σχολεία
Η δημογραφική μεταβολή αποτυπώνεται πλέον και στις σχολικές αίθουσες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Παιδείας για το σχολικό έτος 2025-2026, οι μαθητές που καταγράφονται ως αλλοδαποί αποτελούν 23% στα Δημοτικά και 24,7% στα Νηπιαγωγεία. Σε απόλυτους αριθμούς, το Υπουργείο καταγράφει 11.778 μαθητές με μεταναστευτική βιογραφία σε σύνολο 50.932 μαθητών Δημοτικού και 3.493 σε σύνολο 14.026 παιδιών στα Νηπιαγωγεία. Ministry of Education, Sports and Youth
Οι παγκύπριοι μέσοι όροι, βέβαια, δεν αποτυπώνουν τις πολύ μεγαλύτερες συγκεντρώσεις που παρατηρούνται σε συγκεκριμένες περιοχές και σχολικές μονάδες.
Χρειάζεται επίσης προσοχή στη διαχρονική σύγκριση αυτών των στοιχείων, καθώς οι ορισμοί και οι κατηγορίες καταγραφής μαθητών μεταναστευτικής βιογραφίας δεν αποτυπώνουν πάντοτε με τον ίδιο τρόπο την ευρύτερη δημογραφική προέλευση των παιδιών.
Αυτό δεν αναφέρεται για να στραφεί κανείς εναντίον των παιδιών ή των οικογενειών μεταναστευτικής προέλευσης. Κάθε παιδί που ζει και μεγαλώνει στην Κύπρο αξίζει σεβασμό, μόρφωση και ίσες ευκαιρίες.
Ένα κράτος, όμως, έχει παράλληλα υποχρέωση να παρακολουθεί τη δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού του και να σχεδιάζει πολιτική για τις επόμενες γενιές.
Η μετανάστευση δεν αποτελεί δημογραφική πολιτική
Η μετανάστευση μπορεί να καλύψει ανάγκες της οικονομίας και να συμβάλει στην αύξηση του συνολικού πληθυσμού.
Δεν μπορεί όμως να θεωρείται υποκατάστατο μιας πολιτικής που επιτρέπει στις οικογένειες της Κύπρου να αποκτήσουν τα παιδιά που επιθυμούν.
Και εδώ βρίσκεται η ευθύνη της Πολιτείας.
Όχι για τις προσωπικές αποφάσεις κάθε ζευγαριού. Αλλά για το οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ένα ζευγάρι καλείται να αποφασίσει εάν μπορεί να προχωρήσει από το πρώτο παιδί στο δεύτερο, από το δεύτερο στο τρίτο και από το τρίτο στο τέταρτο.
Για χρόνια αντιμετωπίζουμε το δημογραφικό κυρίως μέσα από εργαλεία κοινωνικής πρόνοιας.
Όμως άλλο κοινωνική πολιτική κατά της φτώχειας και άλλο δημογραφική πολιτική.
Η πρώτη εύλογα επικεντρώνεται περισσότερο σε όσους βρίσκονται σε οικονομική ανάγκη.
Η δεύτερη πρέπει να αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Πρέπει να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε μια εργαζόμενη οικογένεια, ακόμη και μεσαίου εισοδήματος, να μπορεί να αποκτήσει τρίτο ή τέταρτο παιδί χωρίς να αισθάνεται ότι αυτή η απόφαση θα την οδηγήσει σε οικονομική ασφυξία.
Θέλουμε περισσότερα παιδιά. Τι κάνουμε όμως για όσους ήδη τα απέκτησαν;
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της πολιτικής μας.
Για την αναπλήρωση του πληθυσμού απαιτείται δείκτης γονιμότητας περίπου 2,1. Εάν λοιπόν θέλουμε να μετακινηθούμε από το σημερινό 1,4 προς το 2,1, χρειαζόμαστε περισσότερες οικογένειες που να μπορούν να προχωρήσουν στο τρίτο παιδί, αλλά και οικογένειες που να μπορούν να μεγαλώσουν τέσσερα ή περισσότερα παιδιά. Government of Cyprus
Και όμως, το σύστημα στήριξης δεν αναγνωρίζει πάντοτε αναλογικά το πρόσθετο βάρος της μεγάλης οικογένειας.
Εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια, όρια πρόσβασης και ο τρόπος υπολογισμού των εξαρτώμενων τέκνων μπορούν να περιορίζουν την πρόσβαση στη στήριξη ακριβώς στις οικογένειες που μεγαλώνουν περισσότερα παιδιά.
Και εδώ υπάρχει ένας αριθμός που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί:
10.065 → 3.166.
Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί στο πλαίσιο κοινοβουλευτικού ελέγχου, οι Κύπριοι πολύτεκνοι δικαιούχοι Επιδόματος Τέκνου ήταν 10.065 το 2012. Το 2024 ήταν μόλις 3.166. Πρόκειται για μείωση περίπου 69% στην πρόσβαση στη συγκεκριμένη κρατική στήριξη. Δεν σημαίνει ότι μειώθηκαν κατά 69% οι πολύτεκνες οικογένειες· σημαίνει ότι χιλιάδες πολύτεκνες οικογένειες βρέθηκαν εκτός του συγκεκριμένου συστήματος στήριξης.
Όταν μια χώρα αντιμετωπίζει σοβαρό δημογραφικό πρόβλημα και ταυτόχρονα βλέπει μια τέτοια συρρίκνωση της πρόσβασης των πολύτεκνων οικογενειών σε ένα από τα βασικότερα μέτρα οικογενειακής στήριξης, δεν μπορεί να προσπερνά αυτόν τον αριθμό ως μια απλή στατιστική.
Πρώτα να διορθώσουμε τις αδικίες
Η αντιμετώπιση του δημογραφικού δεν αρχίζει με ένα ακόμη επίδομα.
Αρχίζει με κάτι απλούστερο: να μη δυσκολεύουμε τη ζωή εκείνων που ήδη μεγαλώνουν πολλά παιδιά.
Πρώτο βήμα πρέπει να είναι η αποκατάσταση των στρεβλώσεων στις υφιστάμενες πολιτικές.
Όπου υπάρχουν εισοδηματικά, περιουσιακά ή άλλα όρια, αυτά πρέπει να λαμβάνουν πραγματικά υπόψη το μέγεθος της οικογένειας. Δεν είναι το ίδιο ένα οικογενειακό εισόδημα €60.000 όταν πρέπει να καλύψει τις ανάγκες τριών ανθρώπων και το ίδιο εισόδημα όταν πρέπει να καλύψει τις ανάγκες έξι.
Δεν μπορεί όσο μεγαλώνει μια οικογένεια να μειώνεται αναλογικά η στήριξη που αντιστοιχεί σε κάθε μέλος της ή να γίνεται δυσκολότερη η πρόσβασή της σε αυτήν.
Αυτές οι στρεβλώσεις πρέπει πρώτα να διορθωθούν.
Και αφού δημιουργηθεί ένα δίκαιο πλαίσιο, τότε πρέπει να περάσουμε στο δεύτερο βήμα: στα πραγματικά δημογραφικά κίνητρα.
Στη στέγαση. Στη φορολογία. Στη μόρφωση. Στην εργασία. Στο συνταξιοδοτικό. Στο κόστος ηλεκτρισμού και νερού. Στη φροντίδα των παιδιών. Στη συμφιλίωση οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής.
Όχι για να αποκτήσει κάποιος παιδιά επειδή υπάρχει ένα επίδομα.
Αλλά για να μη σταματήσει μια οικογένεια στο ένα ή στα δύο παιδιά επειδή φοβάται ότι οικονομικά δεν μπορεί να προχωρήσει στο τρίτο ή στο τέταρτο.
66 χρόνια μετά, ας κοιτάξουμε και τα επόμενα 66
Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει περάσει μέσα από τεράστιες δοκιμασίες. Εισβολή, κατοχή, προσφυγιά, οικονομικές κρίσεις.
Και άντεξε.
Σήμερα όμως βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διαφορετική, αθόρυβη πρόκληση: τη δημογραφική της πορεία.
Δεν ευθύνεται το παιδί που γεννήθηκε στην Κύπρο από αλλοδαπούς γονείς. Δεν ευθύνεται ο άνθρωπος που ήρθε εδώ για να εργαστεί και να δημιουργήσει μια καλύτερη ζωή.
Η ευθύνη για τη δημογραφική πολιτική ανήκει στην Πολιτεία.
Στην Πολιτεία που αποφασίζει ποιες οικογένειες θα στηρίξει, πόσο θα τις στηρίξει και για πόσο.
Στην Πολιτεία που γνωρίζει εδώ και δεκαετίες ότι η γονιμότητα βρίσκεται κάτω από το επίπεδο που απαιτείται για την αναπλήρωση του πληθυσμού.
Και στην Πολιτεία που σήμερα καλείται να αποφασίσει εάν το δημογραφικό θα παραμείνει ακόμη ένα πρόβλημα που καταγράφουμε σε εκθέσεις και ομιλίες ή εάν επιτέλους θα μετατραπεί σε πραγματική εθνική προτεραιότητα.
Το ερώτημα, 66 χρόνια μετά, δεν είναι μόνο πόση Κύπρο θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
Είναι και πόσες θα είναι αυτές οι επόμενες γενιές.
*Αντιπρόεδρος Παγκύπριας Οργάνωσης Πολυτέκνων
