Γεφύρι της Άρτας οι φυλακές ανηλίκων

Χρειάστηκαν πέντε χρόνια, δύο κυβερνήσεις, τέσσερεις υπουργικές θητείες, αλλεπάλληλες αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου, επαναλαμβανόμενες παρατάσεις από τη Βουλή και μια αλυσίδα αλλαγών στον σχεδιασμό, για να παραμείνει η ειδική δομή κράτησης ανηλίκων… μια κρατική υπόσχεση χωρίς αντίκρισμα. Στο μεταξύ, παιδιά συνέχισαν να κρατούνται στις Κεντρικές Φυλακές, σε έναν χώρο που το ίδιο το Συμβούλιο της Ευρώπης χαρακτηρίζει ακατάλληλο για ανηλίκους.

Η εικόνα που κατέγραψε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) κατά την επίσκεψή της στις Κεντρικές Φυλακές τον Απρίλιο του 2025 δεν αποτελεί απλώς μια δυσμενή αξιολόγηση. Είναι η αποτύπωση των συνεπειών μιας κρατικής αποτυχίας. Μουχλιασμένα κελιά. Στρώματα στο πάτωμα. Έλλειψη ουσιαστικής εκπαίδευσης και δημιουργικής απασχόλησης. Ανήλικοι που δήλωσαν στους Ευρωπαίους επιθεωρητές ότι κρύωναν, πεινούσαν και περνούσαν τις ημέρες τους χωρίς σκοπό.

Η έρευνα της «Σημερινής», μέσα από επίσημες εκθέσεις, αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου, πρακτικά της Βουλής και δημόσιες τοποθετήσεις των αρμόδιων Αρχών, αποτυπώνει βήμα προς βήμα πώς ένα έργο που παρουσιάστηκε ως βασικός πυλώνας της μεταρρύθμισης της παιδικής δικαιοσύνης εγκλωβίστηκε σε διαδοχικές αλλαγές σχεδιασμού, διοικητικές εμπλοκές και μεταθέσεις ευθύνης. Από τον αρχικό σχεδιασμό και το μοντέλο λειτουργίας, στην επιλογή της Μεννόγειας, στην εξάρτηση από το έργο των «Λιμνών», στις αμφιβολίες για την καταλληλότητα του χώρου και, τελικά, στις καθυστερήσεις που αποδίδονται πλέον στα Δημόσια Έργα.

Το αποτέλεσμα είναι ότι, πέντε χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου, η Κυπριακή Δημοκρατία εξακολουθεί να αναζητεί τον τρόπο εφαρμογής μιας μεταρρύθμισης που η ίδια νομοθέτησε.

Το εύρημα που εκθέτει την Κύπρο

Η επίσκεψη του CPT στις Κεντρικές Φυλακές πραγματοποιήθηκε από την 1η έως τις 4 Απριλίου 2025. Την ημέρα της επιθεώρησης κρατούνταν επτά παιδιά, όλα αγόρια, εκ των οποίων τα τρία ήταν υπόδικα. Δεν πρόκειται για έναν μεγάλο αριθμό κρατουμένων. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η απουσία κατάλληλης δομής καθίσταται ακόμη πιο δύσκολα εξηγήσιμη.

Η έκθεση περιγράφει συνθήκες που απέχουν σημαντικά απ’ όσα προβλέπουν τόσο ο κυπριακός νόμος όσο και τα διεθνή πρότυπα για την παιδική δικαιοσύνη. Παιδιά και νεαροί ενήλικες κρατούνταν στον ίδιο χώρο, χωρίς ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα και χωρίς ουσιαστικές δραστηριότητες επανένταξης. Σε ορισμένα κελιά υπήρχαν στρώματα στο πάτωμα, ενώ οι επιθεωρητές κατέγραψαν υγρασία, μούχλα και εμφανείς φθορές.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικές είναι οι ίδιες οι μαρτυρίες των παιδιών προς τους Ευρωπαίους επιθεωρητές. Όπως σημειώνεται στην έκθεση, αρκετοί ανήλικοι ανέφεραν ότι κρύωναν, πεινούσαν και περνούσαν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας χωρίς ουσιαστική απασχόληση ή εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

Το CPT δεν περιορίστηκε σε τεχνικές παρατηρήσεις για τη βελτίωση των εγκαταστάσεων. Διατύπωσε μια ξεκάθαρη θέση: οι Κεντρικές Φυλακές δεν αποτελούν κατάλληλο χώρο για κράτηση παιδιών και οι κυπριακές Αρχές οφείλουν να μεταφέρουν τους ανηλίκους σε ειδική δομή το συντομότερο δυνατό.

Το εύρημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν τοποθετηθεί δίπλα στη νομοθεσία. Οι συνθήκες αυτές δεν καταγράφηκαν πριν η Πολιτεία αναγνωρίσει το πρόβλημα. Καταγράφηκαν τέσσερα χρόνια αφότου η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία ψήφισε νόμο που προέβλεπε χωριστή δομή κράτησης, παιδοκεντρική προσέγγιση και κράτηση μόνο ως έσχατο μέτρο.

Με άλλα λόγια, η διεθνής έκθεση δεν αποτυπώνει απλώς μια προβληματική εικόνα. Καταγράφει το αποτέλεσμα της μη εφαρμογής ενός νόμου που είχε ήδη τεθεί σε ισχύ.

Πέντε χρόνια χωρίς αποτέλεσμα

Ο φάκελος των φυλακών ανηλίκων παρουσιάζει ένα παράδοξο που δύσκολα συναντάται σε άλλη μεγάλη κρατική μεταρρύθμιση. Σχεδόν όλα όσα απαιτούνταν σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων λήφθηκαν. Αυτό που δεν ακολούθησε ποτέ ήταν η εφαρμογή τους.

Το 2021 η Βουλή ψήφισε τον περί Παιδιών σε Σύγκρουση με τον Νόμο, Νόμο, εισάγοντας για πρώτη φορά ένα ολοκληρωμένο σύστημα παιδικής δικαιοσύνης, προσαρμοσμένο στις διεθνείς συμβάσεις και στις ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές. Βασική φιλοσοφία του ήταν ότι η στέρηση της ελευθερίας ενός παιδιού πρέπει να αποτελεί το έσχατο μέτρο και να συνοδεύεται από εκπαίδευση, ψυχοκοινωνική υποστήριξη και ουσιαστική προετοιμασία για επανένταξη.

Την ίδια χρονιά, το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε τη δημιουργία της ειδικής δομής. Έναν χρόνο αργότερα ενέκρινε και το λειτουργικό της μοντέλο, καθώς και τις αναγκαίες πιστώσεις, υπολογίζοντας ότι η ετήσια λειτουργία της θα κόστιζε σχεδόν ένα εκατομμύριο ευρώ.

Το κράτος, δηλαδή, είχε αναγνωρίσει θεσμικά την ανάγκη, είχε εγκρίνει τον σχεδιασμό και είχε προβλέψει ακόμη και το κόστος λειτουργίας.

Κι όμως, ενώ οι πολιτικές αποφάσεις προχωρούσαν, η υλοποίηση έμενε πίσω.

Χαρακτηριστικό είναι ότι οι αναλυτικοί Κανονισμοί λειτουργίας της δομής εγκρίθηκαν από το Υπουργικό Συμβούλιο μόλις το 2024, τρία χρόνια μετά την ψήφιση του βασικού νόμου. Πολύτιμος χρόνος χάθηκε μέχρι να οριστικοποιηθεί ακόμη και το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα λειτουργούσε η δομή.

Την ίδια περίοδο, οι διεθνείς Οργανισμοί συνέχιζαν να υπενθυμίζουν στην Κυπριακή Δημοκρατία τις υποχρεώσεις της. Η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού κάλεσε τη χώρα να εφαρμόσει πλήρως τη νέα νομοθεσία, να εξασφαλίσει τους αναγκαίους πόρους και να αποφεύγει τη συνύπαρξη παιδιών με ενήλικους κρατουμένους.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν ήταν η έλλειψη γνώσης, ούτε η απουσία νομοθεσίας. Το πρόβλημα ήταν ότι, ενώ όλοι αναγνώριζαν τι έπρεπε να γίνει, το έργο δεν έβγαινε ποτέ από το στάδιο του σχεδιασμού.

Ένα έργο που άλλαζε συνεχώς πορεία

Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα που προκύπτει ξεκάθαρα από τον φάκελο, είναι ότι οι καθυστερήσεις δεν μπορούν να αποδοθούν σε έναν μόνο λόγο.

Το έργο άλλαζε συνεχώς κατεύθυνση.

Αρχικά, η δημιουργία και λειτουργία της δομής προβλεπόταν να ανατεθεί σε ιδιώτη ανάδοχο, ενώ ιδιωτική εταιρεία ασφάλειας θα αναλάμβανε τη φύλαξη, τις μεταγωγές και τους ελέγχους πρόσβασης.

Στην πορεία, το μοντέλο αυτό εγκαταλείφθηκε και αντικαταστάθηκε από υβριδικό σύστημα, όπου η καθημερινή λειτουργία θα μπορούσε ν’ ανατεθεί σε ιδιώτη, αλλά η ευθύνη της ασφάλειας θα παρέμενε στο Τμήμα Φυλακών.

Η αλλαγή δεν ήταν η μοναδική. Ακολούθησε η επιλογή της Μεννόγειας ως χώρου εγκατάστασης της δομής, μια λύση που παρουσιάστηκε ως ταχύτερη, αφού αξιοποιούσε υφιστάμενες εγκαταστάσεις αντί της ανέγερσης νέου κτηρίου.

Στην πράξη, όμως, η επιλογή αυτή συνέδεσε την τύχη των φυλακών ανηλίκων με ένα εντελώς διαφορετικό έργο: το νέο προαναχωρησιακό κέντρο μεταναστών στις «Λίμνες». Μέχρι να ολοκληρωθεί εκείνο το έργο και να μεταφερθούν οι κρατούμενοι από τη Μεννόγεια, δεν μπορούσαν ν’ αρχίσουν οι εργασίες μετατροπής της νέας δομής ανηλίκων.

Έτσι, ένα έργο παιδικής δικαιοσύνης βρέθηκε να εξαρτάται από την πορεία ενός έργου μεταναστευτικής πολιτικής - μια επιλογή που αποδείχθηκε καθοριστική για την εξέλιξη του χρονοδιαγράμματος.

Κάθε χρόνο και νέα εξήγηση

Αν κάτι χαρακτηρίζει την πενταετή πορεία του έργου, δεν είναι μόνο οι διαδοχικές καθυστερήσεις. Είναι ότι σχεδόν κάθε φορά άλλαζε και η αιτιολογία τους.

Αρχικά, η συζήτηση επικεντρώθηκε στο μοντέλο λειτουργίας και στην επιλογή του κατάλληλου φορέα διαχείρισης. Στη συνέχεια, το βάρος μεταφέρθηκε στην ολοκλήρωση των Κανονισμών, οι οποίοι εγκρίθηκαν τρία χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου. Ακολούθησε η επιλογή της Μεννόγειας, η οποία συνδέθηκε με την ολοκλήρωση του νέου προαναχωρησιακού κέντρου μεταναστών στις «Λίμνες».

Όταν καθυστέρησαν οι «Λίμνες», καθυστέρησε και η δημιουργία της δομής ανηλίκων.

Στις αρχές του 2026 προέκυψε νέα ανατροπή. Δημοσιεύματα και δημόσιες τοποθετήσεις έδειχναν ότι η Μεννόγεια εγκαταλείπεται ως επιλογή και ότι εξεταζόταν μικρότερη εγκατάσταση κοντά στις Κεντρικές Φυλακές. Το επιχείρημα ήταν πως δεν είχε νόημα να δεσμευθεί ένας μεγάλος χώρος για έναν μικρό αριθμό ανηλίκων.

Λίγους μήνες αργότερα, η ίδια η Μεννόγεια επανήλθε στον κυβερνητικό σχεδιασμό.

Η μεταβολή αυτή προκάλεσε εύλογα ερωτήματα. Πότε εγκαταλείφθηκε επισήμως ο αρχικός σχεδιασμός; Με ποιαν απόφαση επανήλθε; Υπήρξε νέα μελέτη που να απαντά στις επιφυλάξεις που είχαν ήδη διατυπωθεί από ανεξάρτητους θεσμούς για την καταλληλότητα του χώρου; Μέχρι σήμερα, δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια ένα ολοκληρωμένο έγγραφο που να εξηγεί αυτήν τη διαδρομή.

Το τελευταίο κεφάλαιο άνοιξε τον Ιούνιο του 2026, όταν ο Υπουργός Δικαιοσύνης, Κώστας Φυτιρής, ενώπιον της Επιτροπής Νομικών της Βουλής, δήλωσε ότι οι φυλακές ανηλίκων θα δημιουργηθούν τελικά στη Μεννόγεια, αλλά απέφυγε να δεσμευθεί ότι το έργο θα ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του έτους. Ως βασικό εμπόδιο υπέδειξε την αδυναμία του Τμήματος Δημοσίων Έργων ν’ ανταποκριθεί στον όγκο των κρατικών έργων.

Η τοποθέτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Βουλή είχε εγκρίνει μόλις λίγους μήνες νωρίτερα νέα παράταση, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2026, με την προσδοκία ότι αυτός θα ήταν ο τελευταίος χρόνος που θα απαιτείτο για την ολοκλήρωση της δομής.

Πριν ακόμη εκπνεύσει η νέα προθεσμία, ο ίδιος ο αρμόδιος Υπουργός προειδοποιούσε ότι δεν μπορούσε να εγγυηθεί την τήρησή της.

Το συμπέρασμα είναι αναπόφευκτο. Καμία από τις επιμέρους αιτίες που προέβαλε κατά καιρούς η Πολιτεία δεν ήταν από μόνη της παράλογη. Όλες μαζί, όμως, συνθέτουν μια εικόνα διοικητικής ασυνέχειας, όπου κάθε νέο εμπόδιο διαδεχόταν το προηγούμενο, χωρίς ποτέ να οδηγεί σε ολοκλήρωση του έργου.

Η ευθύνη χωρίς αποδέκτη

Ο φάκελος των φυλακών ανηλίκων εκτείνεται σε δύο κυβερνήσεις, τέσσερεις υπουργικές θητείες, δεκάδες υπηρεσιακές αποφάσεις και επανειλημμένες συζητήσεις στη Βουλή.

Το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε τη δημιουργία της δομής. Η Βουλή ψήφισε τη σχετική νομοθεσία και αργότερα αναγκάστηκε να εγκρίνει διαδοχικές παρατάσεις, επειδή η δομή δεν ήταν έτοιμη. Η Επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις για την επιλογή της Μεννόγειας. Η Επίτροπος Διοικήσεως υπογράμμισε ότι η κράτηση παιδιών σε φυλακή ενηλίκων πρέπει να αποτελεί εξαίρεση και μόνο σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο. Η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού ζήτησε την πλήρη εφαρμογή του νέου πλαισίου. Το CPT κατέγραψε τις πραγματικές συνθήκες κράτησης.

Με άλλα λόγια, η Πολιτεία δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι αγνοούσε το πρόβλημα.

Το γνώριζαν οι αρμόδιες υπηρεσίες. Το γνώριζαν οι ανεξάρτητοι θεσμοί. Το γνώριζαν οι διεθνείς Οργανισμοί. Το γνώριζε και η Βουλή, η οποία κλήθηκε περισσότερες από μία φορές να δώσει επιπλέον χρόνο στην εκτελεστική εξουσία.

Εκείνο που εξακολουθεί να μην είναι σαφές είναι ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την πενταετή καθυστέρηση.

Ποια υπηρεσία είχε την ευθύνη συντονισμού του έργου; Ποιος αξιολόγησε ότι η Μεννόγεια αποτελούσε την ενδεδειγμένη λύση; Ποιος αποφάσισε την αλλαγή κατεύθυνσης και την εκ νέου επιστροφή στον ίδιο σχεδιασμό; Ποιος εισηγήθηκε στη Βουλή ότι μία ακόμη παράταση θα αρκούσε για να ολοκληρωθεί το έργο;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, διότι δεν αφορούν απλώς μια κατασκευαστική καθυστέρηση. Αφορούν την εφαρμογή ενός νόμου που η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία παρουσίασε ως εμβληματική μεταρρύθμιση της παιδικής δικαιοσύνης.

Η κρατική αποτυχία δεν αποτυπώνεται μόνο στις ημερομηνίες που μετατέθηκαν ή στα χρονοδιαγράμματα που αναθεωρήθηκαν. Αποτυπώνεται στο γεγονός ότι παιδιά συνέχισαν να κρατούνται σε φυλακή ενηλίκων, ενώ η Πολιτεία αναζητούσε ακόμη τον τρόπο να εφαρμόσει μια μεταρρύθμιση που είχε ήδη νομοθετήσει.

Οι οκτώ σταθμοί μιας πενταετούς καθυστέρησης

2021

Ψηφίζεται ο περί Παιδιών σε Σύγκρουση με τον Νόμο, Νόμος και αποφασίζεται η δημιουργία ειδικής δομής κράτησης ανηλίκων.

2022

Το Υπουργικό Συμβούλιο εγκρίνει το λειτουργικό μοντέλο και προβλέπει τις πρώτες πιστώσεις και το κόστος λειτουργίας.

2023

Συνεχίζεται η επεξεργασία του μοντέλου λειτουργίας και η αναζήτηση κατάλληλης λύσης για τη στελέχωση και διαχείριση της δομής.

2024

Εγκρίνονται οι Κανονισμοί λειτουργίας και επιλέγεται η Μεννόγεια ως χώρος φιλοξενίας της δομής, με προϋπόθεση την ολοκλήρωση του έργου στις «Λίμνες».

Απρίλιος 2025

Το CPT επισκέπτεται τις Κεντρικές Φυλακές και καταγράφει παιδιά σε συνθήκες που χαρακτηρίζει ακατάλληλες για ανηλίκους.

Δεκέμβριος 2025

Η Βουλή εγκρίνει νέα παράταση μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2026, επειδή η δομή δεν είναι έτοιμη.

Φεβρουάριος 2026

Η Μεννόγεια εμφανίζεται να εγκαταλείπεται ως επιλογή και εξετάζεται εναλλακτικός χώρος.

Ιούνιος 2026

Η Μεννόγεια επανέρχεται στον σχεδιασμό, αλλά ο Υπουργός Δικαιοσύνης δηλώνει ότι δεν μπορεί να εγγυηθεί ολοκλήρωση του έργου μέχρι το τέλος του 2026.

Υπάρχουν δημόσια έργα που καθυστερούν. Υπάρχουν μεταρρυθμίσεις που απαιτούν περισσότερο χρόνο από τον αρχικό σχεδιασμό. Η υπόθεση των φυλακών ανηλίκων, όμως, ξεπερνά τα όρια μιας συνηθισμένης διοικητικής καθυστέρησης.

Εδώ, η Πολιτεία δεν απέτυχε μόνο να παραδώσει μια νέα υποδομή. Απέτυχε να εφαρμόσει έναν νόμο που η ίδια ψήφισε, παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις ανεξάρτητων θεσμών και διεθνών Οργανισμών.

Το μεγαλύτερο εύρημα του φακέλου δεν είναι ότι οι φυλακές ανηλίκων καθυστέρησαν. Είναι ότι, πέντε χρόνια μετά την ψήφιση του νόμου, η Κυπριακή Δημοκρατία εξακολουθεί να απαντά στο ίδιο ερώτημα με διαφορετικές εξηγήσεις, ενώ τα παιδιά συνεχίζουν να κρατούνται στον χώρο που το ίδιο το Συμβούλιο της Ευρώπης χαρακτηρίζει ακατάλληλο.

Αυτό είναι το πραγματικό μέγεθος της κρατικής αποτυχίας.