Οι προδοσίες του σύγχρονου φεμινισμού

Στα χαρτιά, η Αγιάν Χίρσι Άλι θα έπρεπε να είναι φεμινίστρια. Πέρασε ολόκληρη την ενήλικη ζωή της παλεύοντας για τα δικαιώματα των γυναικών, ιδίως των γυναικών και των κοριτσιών στον μουσουλμανικό κόσμο. Αυτή η δουλειά στοίχισε τη ζωή στον φίλο της Τέο βαν Γκογκ και είναι ο λόγος που η ίδια ζει ακόμη υπό απειλή. Η ζωή που κάνει σήμερα έγινε δυνατή επειδή κατάφερε να φύγει από τον μουσουλμανικό κόσμο και να εγκατασταθεί σε μια κοινωνία που εγγυάται στις γυναίκες τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες. Οφείλει πολλά στις κατακτήσεις του Δυτικού φεμινισμού. Κανονικά, θα έπρεπε να είναι από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του.

Δεν είναι όμως. Αναγνωρίζει τα ιστορικά επιτεύγματα του κινήματος, αλλά δηλώνει ότι ελάχιστα βρίσκει στον σημερινό επικρατούντα φεμινισμό, με τα οποία μπορεί να ταυτιστεί. Αν το να είσαι φεμινιστής σήμαινε απλώς να πιστεύεις στην ηθική και νομική ισότητα γυναικών και ανδρών, λέει, θα υπέγραφε αμέσως. Αλλά αυτή η λογική και ευρέως αποδεκτή ιδέα δεν περιγράφει πλέον το κίνημα.

Οι μεγάλες μάχες του παρελθόντος, παρατηρεί, έχουν σε γενικές γραμμές κερδηθεί. Σε κάθε Δυτική χώρα η γυναίκα στέκεται ίση με τον άνδρα απέναντι στον νόμο. Ψηφίζει, έχει περιουσία, παίρνει δάνειο, ασκεί όποιο επάγγελμα θέλει, φτάνει στα ανώτατα αξιώματα, παντρεύεται και χωρίζει ελεύθερα. Στα πανεπιστήμια της Δύσης οι γυναίκες ξεπερνούν αριθμητικά τους άνδρες. Ο φεμινισμός, καταλήγει, υπήρξε ένα από τα πιο επιτυχημένα πολιτικά κινήματα της νεότερης Ιστορίας.

Ίσως εξαιτίας αυτής της επιτυχίας, υποστηρίζει, ο σημερινός φεμινισμός πέρασε σε κρίση ταυτότητας. Το παράπονό της δεν αφορά τις φεμινίστριες που προσπαθούν να κρατήσουν τον όρο για λογικούς σκοπούς, όπως εκείνες που κρατούν κριτική στάση απέναντι στην έννοια του «κοινωνικού φύλου». Αφορά τον κυρίαρχο, φιλελεύθερο φεμινισμό, ο οποίος, κατά την άποψή της, ευθυγραμμίστηκε με σκοπούς που υπονομεύουν τα δικαιώματα των πραγματικών γυναικών.

Η πρώτη προδοσία, λέει, είναι το αγκάλιασμα της ιδεολογίας περί ταυτότητας φύλου. Οι επικρατούσες φεμινίστριες, σημειώνει, δεν συμφωνούν πλέον ούτε καν στο τι είναι γυναίκα, και ορισμένες με επιρροή επιμένουν ότι ένας ενήλικος άνδρας με χρωμοσώματα XY μπορεί να είναι γυναίκα. Παραπέμπει στο National Women's Law Center, μιαν από τις ισχυρότερες οργανώσεις για τα δικαιώματα των γυναικών στην Αμερική, που διακηρύσσει ότι οι τρανς γυναίκες είναι γυναίκες. Θυμίζει, επίσης, ότι ήδη από το 2013 γνωστές φεμινίστριες υπέγραψαν δήλωση που υπερασπιζόταν την είσοδο τρανς γυναικών σε όλους τους γυναικείους χώρους, μαζί και στα καταφύγια κακοποιημένων γυναικών και στις γυναικείες τουαλέτες.

Εδώ η σύγκρουση δεν είναι θεωρητική. Στον αθλητισμό, το ζήτημα έγινε ορατό όταν η Λία Τόμας, κολυμβήτρια που είχε αγωνιστεί στην ανδρική ομάδα του πανεπιστημίου της, έγινε το 2022 η πρώτη τρανς αθλήτρια που κατέκτησε πρωτάθλημα στη γυναικεία κατηγορία του NCAA. Οι διεθνείς ομοσπονδίες αντέδρασαν. Η World Aquatics το 2022 και η World Athletics το 2023 απέκλεισαν από τις κορυφαίες γυναικείες διοργανώσεις όσες τρανς αθλήτριες είχαν περάσει την ανδρική εφηβεία, με στόχο, όπως είπαν, την προστασία της γυναικείας κατηγορίας. Το World Rugby είχε προηγηθεί ήδη από το 2020.

Το ίδιο ερώτημα, ποιος μετράει ως γυναίκα, έφτασε και στα δικαστήρια. Τον Απρίλιο του 2025 το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου αποφάνθηκε ομόφωνα ότι οι λέξεις «γυναίκα» και «φύλο» στον νόμο περί ισότητας του 2010 αναφέρονται στο βιολογικό φύλο, και ότι ένα πιστοποιητικό αναγνώρισης φύλου δεν αλλάζει αυτήν τη νομική βάση. Το δικαστήριο πρόσθεσε ότι οι τρανς άνθρωποι παραμένουν προστατευμένοι από τις διακρίσεις. Η απόφαση επιτρέπει τον αποκλεισμό τους από ορισμένους αμιγώς γυναικείους χώρους, όπως αποδυτήρια και καταφύγια.

Το επιχείρημα της Χίρσι Άλι είναι ότι ένα κίνημα που δεν μπορεί πια να πει τι είναι γυναίκα δύσκολα μπορεί να την υπερασπιστεί. Οι αντίπαλες φωνές το βλέπουν αλλιώς: θεωρούν το ζήτημα υπόθεση ένταξης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και ορισμένοι επιστήμονες αμφισβητούν το μέγεθος του σωματικού πλεονεκτήματος. Η διαμάχη παραμένει ανοιχτή. Για την ίδια, όμως, το διακύβευμα είναι απλό: όταν χάνεται ο ορισμός, χάνεται και η προστασία.

*Επίκουρος Καθηγητής Νομικής στο Λονδίνο με εξειδίκευση στα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο και Φιλοσοφία Δικαίου