Φοιτητές ΑΚΕΛ ως «βαποράκια» για τα ρούβλια της KGB στη Κύπρο
Νέα αποκάλυψη μέσα από σοβιετικά έγγραφα για χρήματα και ειδική εκπαίδευση μεταξύ 1976–1985
Μια νέα πτυχή των οικονομικών σχέσεων μεταξύ του ΑΚΕΛ και της Σοβιετικής Ένωσης αποκαλύπτει η «Σημερινή» μέσα από απόρρητα έγγραφα της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ). Αυτήν τη φορά στο επίκεντρο βρίσκονται οι Κύπριοι φοιτητές που σπούδαζαν στην ΕΣΣΔ, δεκάδες χιλιάδες ρούβλια που εμφανίζονται στα σοβιετικά αρχεία ως χρήματα που συγκεντρώθηκαν από αυτούς και ένας επαναλαμβανόμενος μηχανισμός μετατροπής και διακίνησής τους μέσω της KGB.
Η νέα έρευνα της «Σημερινής» αποτελεί συνέχεια του δημοσιεύματος «Αρχεία ΕΣΣΔ 1960-1974: “Κόκκινα” δολάρια και το έγγραφο για όπλα KGB σε ΑΚΕΛ», στο οποίο παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά τα επίσημα σοβιετικά αρχειακά τεκμήρια για χρηματοδοτήσεις του κόμματος, καθώς και έγγραφο για μυστική μεταφορά οπλισμού.
Όπως ήταν αναμενόμενο, το δημοσίευμα προκάλεσε πολιτικές αντιδράσεις. Το ΑΚΕΛ προσπάθησε να υποβαθμίσει το θέμα υποστηρίζοντας ότι οι αναφορές για χρηματοδότηση του κόμματος από τη Σοβιετική Ένωση δεν είναι καινούργιες και άφησε σκιές για τη χρονική «συγκυρία» της δημοσιοποίησής τους. Αυτό που έχει σημασία είναι πως δεν αμφισβήτησε τη γνησιότητα των συγκεκριμένων εγγράφων ή τα ποσά που καταγράφονται σε αυτά, ενώ για τον οπλισμό το ΑΚΕΛ δηλώνει πως η Αριστερά πήρε τα όπλα το 1974 «για να υπερασπιστούν την Κύπρο». Υπενθυμίζεται ότι το 2000 το ΑΚΕΛ, μέσω του Εκπροσώπου Τύπου του, Ανδρέα Χρίστου, δήλωσε πως το κόμμα ουδέποτε είχε αρνηθεί ότι είχε συμβάλει «διακριτικά» στον εξοπλισμό της Αστυνομίας και της προσωπικής φρουράς του Μακαρίου. Παράλληλα η τότε Κυβέρνηση ΑΚΕΛ και συγκεκριμένα ο Κώστας Παπακώστα δήλωσε ότι τα όπλα είχαν έρθει με την έγκριση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου.
Αυτή την εβδομάδα ο ΔΗΣΥ κάλεσε το ΑΚΕΛ να απαντήσει, εάν τα έγγραφα είναι γνήσια και εάν έλαβε τα ποσά που καταγράφονται, ενώ το ΕΛΑΜ έθεσε σειρά ερωτημάτων για τη χρηματοδότηση και τον οπλισμό.
Σε κάθε περίπτωση η χρονική στιγμή της δημοσίευσης συνδέεται με την πορεία μιας ευρύτερης αρχειακής έρευνας, τον εντοπισμό των εγγράφων και τη διαδικασία ελέγχου και διασταύρωσής τους. Η έρευνα συνεχίστηκε. Και τα επόμενα έγγραφα ανοίγουν ένα διαφορετικό κεφάλαιο που παρουσιάζουμε σήμερα στη «Σημερινή».
Νέα στοιχεία από σοβιετικά αρχεία
Τα νέα έγγραφα που παρουσιάζονται στην έρευνα προέρχονται από τα αρχεία της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ), με αρχειακές παραπομπές στο Ρωσικό Κρατικό Αρχείο Σύγχρονης Ιστορίας (RGANI). Μέρος του υλικού έχει δημοσιοποιηθεί μέσω των Αρχείων Μπουκόφσκι (Bukovsky Archives).
Όπως εντόπισε η έρευνα, σε τουλάχιστον 4 περιπτώσεις από το 1976 μέχρι το 1984, συνολικά 60.400 ρούβλια εμφανίζονται στα σοβιετικά αρχεία να συνδέονται με Κύπριους φοιτητές στην ΕΣΣΔ και στελέχη του ΑΚΕΛ. Οι υποθέσεις έφθαναν μέχρι τα όργανα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ, εγκρινόταν η μετατροπή των ρουβλίων σε δυτικό συνάλλαγμα και στα σχετικά αρχειακά τεκμήρια εμφανίζεται η KGB ως μέρος του μηχανισμού μεταφοράς των χρημάτων προς το ΑΚΕΛ. Οι 4 καταγραφές αφορούν τα έτη 1976, 1981, 1983, και 1984.
Τα έγγραφα δημιουργούν ένα κρίσιμο ερώτημα για το κατά πόσον επρόκειτο, πράγματι, αποκλειστικά για χρήματα που συγκέντρωναν οι Κύπριοι φοιτητές. Η επανάληψη της διαδικασίας, τα ύψη των ποσών και κυρίως η εμπλοκή του κομματικού μηχανισμού της Μόσχας και της KGB καθιστούν το ερώτημα εύλογο.
Από την άλλη, τα διαθέσιμα τεκμήρια δεν αποδεικνύουν ότι οι φοιτητικοί έρανοι ήταν προσχηματικοί ή ότι τα χρήματα είχαν διαφορετική προέλευση. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα ερωτήματα που επιχειρεί να φωτίσει η συνέχεια της έρευνας.
Αξίζει, πάντως, να σημειωθεί πως στο ίδιο αρχείο καταγράφεται πως ο τότε γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ, Εζεκίας Παπαϊωάννου, ζήτησε την ειδική εκπαίδευση δύο προσώπων στη Σοβιετική Ένωση σε θέματα ραδιοεπικοινωνιών και εντοπισμού συσκευών υποκλοπής. Το αίτημα υποστηρίχθηκε από το Διεθνές Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΣΕ και εγκρίθηκε από τη Γραμματεία του κόμματος.
Φοιτητικοί «έρανοι» και διαδρομή χρημάτων
Σύμφωνα με τις σοβιετικές αρχειακές καταγραφές, τα χρήματα παρουσιάζονται ως ποσά που είχαν συγκεντρωθεί από Κύπριους φοιτητές στην ΕΣΣΔ, έπειτα από εκκλήσεις ή για τις ανάγκες του ΑΚΕΛ.
Ωστόσο, η μεταφορά τους δεν πραγματοποιούνταν μέσω μιας συνηθισμένης τραπεζικής διαδικασίας. Αντίθετα, οι σχετικές υποθέσεις έφταναν μέχρι τα ανώτατα όργανα του ΚΚΣΕ, τα οποία καλούνταν να εγκρίνουν τη μετατροπή των ρουβλίων σε ξένο νόμισμα.
Στις αρχειακές περιγραφές των αποφάσεων εμφανίζεται επανειλημμένα η KGB ως μέρος του μηχανισμού διακίνησης των χρημάτων προς την κυπριακή κομματική ηγεσία.
Η εμπλοκή αυτή γεννά ερωτήματα για τον τρόπο λειτουργίας του συγκεκριμένου συστήματος. Γιατί ήταν απαραίτητη η παρέμβαση της σοβιετικής πολιτικής ηγεσίας για τη μετατροπή χρημάτων που εμφανίζονταν ως φοιτητικές εισφορές; Για ποιον λόγο η μεταφορά τους προς την Κύπρο ανετίθετο στις μυστικές υπηρεσίες;
Ξεκαθαρίζεται πως τα έγγραφα καταγράφουν τον συγκεκριμένο μηχανισμό, χωρίς όμως να αποδεικνύουν ότι οι φοιτητικοί έρανοι ήταν εικονικοί ή ότι τα χρήματα προέρχονταν από διαφορετικές πηγές.
1976: Τα 8.800 ρούβλια και ο Ανδρέας Φάντης
Η πρώτη από τις πέντε περιπτώσεις εντοπίζεται τον Νοέμβριο του 1976.
Με την απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 1976, η Γραμματεία της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ ενέκρινε διαδικασία μετατροπής 8.800 ρουβλίων σε δολάρια, με σκοπό τη μεταφορά τους προς το ΑΚΕΛ.
Στην υπόθεση εμφανίζεται ο Ανδρέας Φάντης, αναπληρωτής γενικός γραμματέας του κόμματος.
Σύμφωνα με το σχετικό υλικό, τα χρήματα είχαν συγκεντρωθεί από Κύπριους φοιτητές που σπούδαζαν στη Σοβιετική Ένωση και παραδόθηκαν στον Φάντη κατά την παρουσία του στη Μόσχα.
Το αίτημα αφορούσε τη μετατροπή τους σε δολάρια ή στερλίνες, ώστε να καταστεί δυνατή η αξιοποίησή τους στην Κύπρο.
Το σοβιετικό Διεθνές Τμήμα εισηγήθηκε τη μετατροπή των χρημάτων μέσω της Κρατικής Τράπεζας της ΕΣΣΔ, ενώ προβλεπόταν η εμπλοκή της KGB για τη μεταφορά τους προς την ηγεσία του ΑΚΕΛ στη Λευκωσία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στην αλληλογραφία γίνεται αναφορά και σε προηγούμενα παρόμοια αιτήματα. Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την πιθανότητα η διαδικασία να είχε χρησιμοποιηθεί και πριν από το 1976.
Το πρωτότυπο τετρασέλιδο έγγραφο είναι διαθέσιμο στα Αρχεία Μπουκόφσκι.
1981: Νέα υπόθεση με 20.000 ρούβλια
Πέντε χρόνια αργότερα εμφανίζεται νέα καταγραφή, αυτήν τη φορά για 20.000 ρούβλια.
Στο αρχειακό υλικό η υπόθεση συνδέεται με τον Γιάννη Σοφόκλη και η απόφαση παραπέμπει στον φάκελο RGANI 89/15/2.
Η καταγραφή αφορά τη μετατροπή του ποσού σε δολάρια και τη διοχέτευσή του προς την ηγεσία του ΑΚΕΛ, με αναφορά σε κανάλια της KGB.
Πρόκειται για το μεγαλύτερο από τα πέντε ποσά που έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής.
Η περίπτωση του 1981 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς την ίδια χρονιά το ΑΚΕΛ περιλαμβανόταν και στους αποδέκτες ξεχωριστής οικονομικής ενίσχυσης από το σοβιετικό κομματικό σύστημα.
1983: Τα 18.900 ρούβλια και το Οικονομικό Γραφείο
Η τρίτη περίπτωση καταγράφεται το 1983, με ποσό 18.900 ρουβλίων. Στο σχετικό υλικό εμφανίζεται ο Γιώργος Χριστοδουλίδης, στέλεχος του ΑΚΕΛ που συνδεόταν με τις οικονομικές υποθέσεις του κόμματος.
Η υπόθεση αποτυπώνεται στην απόφαση με αρχειακή παραπομπή RGANI 89/15/9.
Σύμφωνα με την ιστορική μελέτη του Αζέρου ερευνητή Musa Qasımlı, στις 30 Μαρτίου 1983 υποβλήθηκε αίτημα προς τη σοβιετική ηγεσία για τη μετατροπή των χρημάτων σε ξένο νόμισμα.
Στις 12 Απριλίου 1983 εγκρίθηκε η σχετική διαδικασία, η οποία περιλάμβανε τη μετατροπή των ρουβλίων σε δολάρια και την εμπλοκή της KGB.
Η επανεμφάνιση του ίδιου μηχανισμού ενισχύει την εικόνα μιας διαδικασίας που είχε πλέον αποκτήσει επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα.
1984: Άλλα 12.700 ρούβλια
Το επόμενο έτος καταγράφεται νέα συναλλαγή, ύψους 12.700 ρουβλίων.
Στην υπόθεση εμφανίζονται ο Γιώργος Χριστοδουλίδης και ο Λουκής Αλετράς.
Η σχετική απόφαση φέρει αρχειακή παραπομπή RGANI 89/15/11.
Σύμφωνα με τη μελέτη του Qasımlı, στις 9 Φεβρουαρίου 1984 υποβλήθηκε αίτημα για τη μετατροπή των χρημάτων που είχαν συγκεντρωθεί από Κύπριους φοιτητές στη Μόσχα.
Στις 7 Μαρτίου 1984 η σοβιετική ηγεσία ενέκρινε τη μετατροπή τους σε δολάρια και τη μεταφορά τους προς το ΑΚΕΛ μέσω της KGB.
Συνολικά, οι πέντε καταγραφές ανέρχονται σε 60.400 ρούβλια
Οι αρχειακοί κατάλογοι περιλαμβάνουν επίσης συναφείς υποθέσεις για τα έτη 1986–1988, χωρίς να έχουν εξακριβωθεί ακόμη τα αντίστοιχα ποσά.
Τα 300.000 δολάρια που ενέκρινε το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΣΕ
Παράλληλα με τις υποθέσεις των φοιτητικών εισφορών, τα σοβιετικά αρχεία αποκαλύπτουν και μια πολύ μεγαλύτερη, ξεχωριστή οικονομική ενίσχυση προς το ΑΚΕΛ.
Στις 29 Δεκεμβρίου 1980, το Πολιτικό Γραφείο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ ενέκρινε, με την απόφαση Pb 230/34, χρηματοδοτήσεις προς δεκάδες κομμουνιστικά κόμματα και πολιτικά κινήματα του εξωτερικού για το 1981.
Στον κατάλογο των δικαιούχων περιλαμβανόταν και το ΑΚΕΛ, με ποσό 300.000 αμερικανικών δολαρίων.
Η απόφαση εντασσόταν στο πλαίσιο της σοβιετικής οικονομικής υποστήριξης ξένων κομμουνιστικών κομμάτων. Στον ίδιο κατάλογο περιλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας με 700.000 δολάρια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η απόφαση ανέθετε στην KGB τη μεταφορά των εγκεκριμένων χρηματοδοτήσεων.
Πρόκειται για διαφορετική κατηγορία οικονομικής ενίσχυσης από τις περιπτώσεις των ρουβλίων που εμφανίζονταν ως φοιτητικές εισφορές. Εδώ η σοβιετική ηγεσία ενέκρινε απευθείας οικονομική βοήθεια προς ξένα πολιτικά κόμματα.
Το πλήρες κείμενο της απόφασης δημοσιεύεται στα Αρχεία Μπουκόφσκι, με απόφαση της 29ης Δεκεμβρίου 1980. (ΕΓΓΡΑΦΟ 7)
Από τα «κόκκινα» δολάρια στα φοιτητικά ρούβλια
Η νέα αρχειακή έρευνα συμπληρώνει την εικόνα που προέκυψε από τις προηγούμενες αποκαλύψεις για τις οικονομικές σχέσεις του ΑΚΕΛ με τη Σοβιετική Ένωση.
Εκεί όπου τα παλαιότερα έγγραφα κατέγραφαν χρηματοδοτήσεις σε δολάρια και άλλες μορφές υποστήριξης, οι υποθέσεις μετά την εισβολή, 1976–1985, αναδεικνύουν έναν επιπλέον μηχανισμό οικονομικών συναλλαγών, με αφετηρία τη σοβιετική φοιτητική κοινότητα και κατάληξη την κυπριακή κομματική ηγεσία.
Η πλήρης εικόνα παραμένει ανοικτή. Τα έγγραφα των επόμενων ετών, οι επιστολές των εν Κύπρω κομματικών στελεχών και τα ενδεχόμενα αποδεικτικά παράδοσης μπορούν να φωτίσουν περαιτέρω μια οικονομική διαδρομή που παρέμενε επί δεκαετίες μακριά από τη δημόσια συζήτηση.
1 – 22 Νοεμβρίου 1976: Ο αναπληρωτής επικεφαλής του Διεθνούς Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΣΕ, Ανατόλι Τσερνιάεφ, εισηγείται τη μετατροπή 8.800 ρουβλίων σε δολάρια και τη μεταφορά τους στο ΑΚΕΛ μέσω KGB.
9/12/1976:Ο αναπληρωτής γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ, Α. Φάντης, ζητά τη μετατροπή των 8.800 ρουβλίων που συγκέντρωσαν Κύπριοι φοιτητές για το ΑΚΕΛ.
30/11/1976: Η Γραμματεία του ΚΚΣΕ αποφασίζει τη μετατροπή των χρημάτων και την παράδοσή τους μέσω KGB.
30/11/1976: Η επίσημη απόφαση του ΚΚΣΕ εγκρίνει τη μεταφορά των χρημάτων στο ΑΚΕΛ μέσω KGB.
Απόρρητη σοβιετική απόφαση προβλέπει οικονομική ενίσχυση 300.000 δολαρίων προς το ΑΚΕΛ για το 1981.
Κρατική Αρχειακή Υπηρεσία Ρωσίας, Αρχεία του Κρεμλίνου και της Παλαιάς Πλατείας, Αρχειακό-Πληροφοριακό Δελτίο, τεύχος 3 (1993), σελ. 106–108.
