Η Κύπρος αναβαθμίστηκε σε «Α». Το δημογραφικό πότε θα γίνει προτεραιότητα «Α»;

Η πρόσφατη αναβάθμιση της πιστοληπτικής ικανότητας της Κυπριακής Δημοκρατίας από την Standard & Poor’s από Α- σε Α, με θετική προοπτική, αποτελεί αναμφίβολα μια σημαντική εξέλιξη για τη χώρα. (Cyprus Government)

Η οικονομική πρόοδος πρέπει να αναγνωρίζεται. Ταυτόχρονα όμως δημιουργεί και ένα εύλογο ερώτημα:

Αφού η κυπριακή οικονομία κατάφερε να αφήσει πίσω της την περίοδο της κρίσης, μήπως ήρθε η ώρα να αφήσουμε πίσω και τις πολιτικές εκείνης της περιόδου που εξακολουθούν να περιορίζουν τη στήριξη των οικογενειών με παιδιά;

Και, ακόμη σημαντικότερο: πού βρίσκεται σήμερα το δημογραφικό στην πραγματική ιεράρχηση των προτεραιοτήτων μας;

Για μια μικρή χώρα όπως η Κύπρος, η υπογεννητικότητα και η γήρανση του πληθυσμού δεν μπορεί να αποτελούν απλώς ακόμη ένα κοινωνικό ζήτημα. Κατά την άποψή μου, το δημογραφικό θα έπρεπε να βρίσκεται τουλάχιστον ανάμεσα στις τρεις πρώτες προτεραιότητες της χώρας.

Η δημογραφική αλλαγή έχει ήδη αρχίσει

Οι αριθμοί είναι ξεκάθαροι.

Το 2024 ο δείκτης γονιμότητας στην Κύπρο ήταν μόλις 1,4 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ από το 1995 παραμένει κάτω από το 2,1 που απαιτείται για την αναπλήρωση του πληθυσμού.

Παράλληλα, τα παιδιά κάτω των 15 ετών αποτελούν πλέον μόλις το 15,2% του πληθυσμού, ενώ οι άνω των 65 έφτασαν στο 18,3%. Το 2000 η εικόνα ήταν σχεδόν αντίστροφη: 22,3% παιδιά και 11,3% ηλικιωμένοι. (Cyprus Government)

Μέσα σε μία γενιά φτάσαμε να έχουμε αναλογικά περισσότερους ηλικιωμένους από παιδιά.

Αυτή δεν είναι μια εξέλιξη που αφορά το μακρινό μέλλον. Συμβαίνει ήδη.

6.111 γεννήσεις από Κύπριες μητέρες

Το 2024 καταγράφηκαν 9.766 γεννήσεις στις ελεγχόμενες από την Κυπριακή Δημοκρατία περιοχές. (Cyprus Government)

Από αυτές, σύμφωνα με τα αναλυτικά στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας, 6.111 αφορούσαν Κύπριες μητέρες, ενώ οι υπόλοιπες 3.654 μητέρες άλλης υπηκοότητας.

Οι αριθμοί αυτοί χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Δεν αποτελούν αντιπαράθεση μεταξύ Κυπρίων και αλλοδαπών οικογενειών. Κάθε παιδί που γεννιέται και μεγαλώνει στην Κύπρο είναι μέρος της κοινωνίας μας.

Δείχνουν όμως ότι η δημογραφική σύνθεση της Κύπρου μεταβάλλεται.

Και πρέπει να συνυπολογίσουμε κάτι ακόμη: οι δύο πληθυσμιακές ομάδες δεν έχουν την ίδια ηλικιακή δομή. Ο κυπριακός πληθυσμός είναι σημαντικά γηραιότερος, ενώ ο αλλοδαπός πληθυσμός είναι περισσότερο συγκεντρωμένος στις νεότερες και παραγωγικές ηλικίες.

Επομένως, η σημερινή σχέση των γεννήσεων δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη για τις επόμενες δεκαετίες.

Δεν χρειάζονται υπερβολές ούτε προβλέψεις. Χρειάζεται όμως να αντιληφθούμε ότι η δημογραφική μεταβολή βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και ότι οι σημερινές πολιτικές θα επηρεάσουν την εικόνα της Κύπρου των επόμενων δεκαετιών.

Και πώς αντιμετωπίζουμε αυτούς που ήδη μεγαλώνουν πολλά παιδιά;

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση.

Από το 2012 η οικογενειακή πολιτική στηρίχθηκε έντονα σε εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια.

Στην πράξη, η μεγάλη οικογένεια λαμβάνει ουσιαστικότερη κρατική στήριξη κυρίως όταν βρίσκεται στις χαμηλότερες εισοδηματικές τάξεις. Όσο αυξάνεται το εισόδημα, η στήριξη περιορίζεται, παρότι οι ανάγκες τεσσάρων, πέντε ή έξι παιδιών δεν εξαφανίζονται.

Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα επιδόματα.

Στη φορολογία, στη στέγαση, στο νερό, στο ηλεκτρικό ρεύμα και σε άλλες πολιτικές, το μέγεθος της οικογένειας δεν λαμβάνεται πάντοτε επαρκώς υπόψη. Ακόμη και η δυνατότητα της μητέρας να παραμένει στην αγορά εργασίας γίνεται δυσκολότερη όσο αυξάνονται οι ανάγκες φροντίδας των παιδιών, εάν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες υποστηρικτικές πολιτικές.

Άλλο η οικονομική ευαλωτότητα λόγω χαμηλού εισοδήματος και άλλο η αυξημένη οικονομική επιβάρυνση λόγω της ανατροφής πολλών παιδιών.

Μια οικογένεια με τέσσερα παιδιά δεν έχει τις ίδιες πραγματικές οικονομικές δυνατότητες με μια οικογένεια ίδιου εισοδήματος με ένα παιδί.

Κι όμως, πολλές φορές το κράτος εξακολουθεί να τις αντιμετωπίζει σχεδόν με το ίδιο μέτρο.

Από 10.065 σε μόλις 3.166

Εδώ υπάρχει ένας αριθμός που θεωρώ ιδιαίτερα αποκαλυπτικό.

Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία που δόθηκαν από τον τότε Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Μαρίνο Μουσιούττα στο πλαίσιο κοινοβουλευτικού ελέγχου, οι Κύπριοι πολύτεκνοι δικαιούχοι μειώθηκαν από 10.065 το 2012 σε μόλις 3.166 το 2024.

Πρόκειται για μείωση περίπου 68,5%.

Και εδώ πρέπει να είμαστε ακριβείς:

Δεν μειώθηκαν κατά 68,5% οι ανάγκες των πολύτεκνων οικογενειών. Μειώθηκε κατά 68,5% ο αριθμός των Κυπρίων πολύτεκνων που είχαν πρόσβαση στη συγκεκριμένη κρατική στήριξη.

Αυτό συνέβη ακριβώς την περίοδο κατά την οποία το δημογραφικό πρόβλημα γινόταν ολοένα σοβαρότερο.

Δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η μία εξέλιξη προκάλεσε την άλλη.

Δημιουργεί όμως ένα αυτονόητο ερώτημα:

Μπορεί μια χώρα που ανησυχεί για την υπογεννητικότητα να περιορίζει τόσο δραστικά την πρόσβαση στη στήριξη των οικογενειών που ήδη μεγαλώνουν τέσσερα και περισσότερα παιδιά;

Οι προτεραιότητες φαίνονται και στις δαπάνες

Υπάρχει και ένας αντικειμενικός τρόπος να κρίνουμε πόσο ψηλά βρίσκεται ένα θέμα στις προτεραιότητες μιας χώρας: πόσα διαθέτει γι' αυτό.

Το 2022 η Κύπρος διέθεσε για παροχές «Οικογένεια/Παιδί» μόλις 4,6% των συνολικών κοινωνικών παροχών, έναντι 8,6% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ήταν το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ. Σε κατά κεφαλήν δαπάνη, με €277 ανά κάτοικο, η Κύπρος ήταν επίσης μεταξύ των τριών χαμηλότερων κρατών-μελών. (European Commission)

Και η εικόνα αυτή έχει βαθιές ρίζες.

Τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας για τις κοινωνικές παροχές «Οικογένεια/Παιδί» δείχνουν τη μεγάλη μείωση που ακολούθησε μετά το 2011. Αν χρησιμοποιηθεί το 2011 ως σταθερή βάση σύγκρισης, η ετήσια διαφορά στα επόμενα χρόνια κινείται σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ και σε αρκετές περιπτώσεις ξεπερνά τα €100 εκατ.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ολόκληρη η διαφορά μπορεί να χαρακτηριστεί αυτομάτως «περικοπή», αφού η συγκεκριμένη κατηγορία περιλαμβάνει περισσότερες παροχές και επηρεάζεται από περισσότερους παράγοντες.

Δείχνει όμως καθαρά κάτι:

Η στήριξη της οικογένειας και του παιδιού περιορίστηκε σημαντικά στην περίοδο της δημοσιονομικής κρίσης και, ακόμη και σήμερα, η Κύπρος παραμένει εξαιρετικά χαμηλά στην ευρωπαϊκή κατάταξη.

81,6% του κυβερνητικού προγράμματος. Το δημογραφικό πού βρίσκεται;

Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος τρόπος να κρίνουμε τις προτεραιότητες: ποιες δεσμεύσεις προχωρούν πρώτες.

Η ίδια η Κυβέρνηση έχει αναφέρει ότι το 81,6% των παρεμβάσεων του Προγράμματος Διακυβέρνησης έχει ολοκληρωθεί ή βρίσκεται σε πορεία υλοποίησης βάσει προγραμματισμού.

Την ίδια στιγμή, παραμένει σε εκκρεμότητα η δέσμευση για κατάργηση των εισοδηματικών κριτηρίων για τις πολύτεκνες οικογένειες.

Και οι οργανωμένοι πολύτεκνοι εξακολουθούν να αναμένουν την πολυπόθητη συνάντηση με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Δεν χρειάζεται λοιπόν να αμφισβητήσουμε τις προθέσεις κανενός.

Χρειάζεται απλώς να θέσουμε το ερώτημα:

Όταν περισσότερες από οκτώ στις δέκα κυβερνητικές παρεμβάσεις έχουν ολοκληρωθεί ή προχωρούν, σε ποια θέση βρίσκεται τελικά το δημογραφικό και η στήριξη των οικογενειών που μεγαλώνουν πολλά παιδιά;

Γιατί η πραγματική προτεραιότητα αποδεικνύεται με χρόνο, αποφάσεις, πόρους και αποτελέσματα.

Δεκαπέντε χρόνια μετά

Η πρόσφατη μεταρρύθμιση που εξαγγέλθηκε για το Επίδομα Τέκνου αποτελεί ένα θετικό βήμα.

Δεν λύνει όμως το βασικό πρόβλημα.

Όπως έδειξα και σε προηγούμενη ανάλυση, σχεδόν 15 χρόνια μετά, ακόμη και η αύξηση ορισμένων βασικών ορίων δεν αποκαθιστά πλήρως την πραγματική πρόσβαση που υπήρχε όταν επιβλήθηκαν τα αυστηρά κριτήρια του 2012.

Και οι αρχικές στρεβλώσεις παραμένουν: ανεπαρκής αναλογικότητα με το μέγεθος της οικογένειας, κοινές εισοδηματικές ζώνες για οικογένειες διαφορετικού μεγέθους, περιορισμένη κλιμάκωση της στήριξης και σταδιακή απώλεια πρόσβασης καθώς τα παιδιά παύουν νομικά να θεωρούνται εξαρτώμενα.

Δεκαπέντε χρόνια μετά, δεν αρκεί να μετακινούμε λίγο τα ίδια όρια. Πρέπει να εξετάσουμε αν η ίδια η φιλοσοφία του συστήματος ανταποκρίνεται πλέον στη δημογραφική πραγματικότητα της Κύπρου.

Πρώτα, ας σταματήσουμε να δυσκολεύουμε τη μεγάλη οικογένεια

Η λύση του δημογραφικού ασφαλώς δεν είναι μόνο τα επιδόματα.

Χρειάζεται ολοκληρωμένη πολιτική: στέγαση, φορολογία, συμφιλίωση οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής, στήριξη της μητέρας και του πατέρα στην εργασία, εκπαίδευση, φοιτητική μέριμνα και χρεώσεις βασικών υπηρεσιών που να λαμβάνουν πραγματικά υπόψη τον αριθμό των μελών μιας οικογένειας.

Πριν όμως αναζητήσουμε νέα κίνητρα για περισσότερες γεννήσεις, ας κάνουμε το αυτονόητο:

να σταματήσουμε τις υφιστάμενες αδικίες και επιβαρύνσεις προς τις οικογένειες που ήδη μεγαλώνουν πολλά παιδιά.

Δεν μπορεί από τη μια να ανησυχούμε για την υπογεννητικότητα και από την άλλη να δυσκολεύουμε οικονομικά εκείνους που αποκτούν τρίτο, τέταρτο ή πέμπτο παιδί.

Η οικονομία επέστρεψε στο «Α». Η δημογραφική πολιτική;

Ο ίδιος ο Πρόεδρος, αναφερόμενος στην πιστοληπτική αναβάθμιση, τόνισε ότι η ισχυρότερη οικονομία δημιουργεί περισσότερες δυνατότητες για κοινωνικές πολιτικές. (Cyprus Government)

Αυτό ακριβώς είναι σήμερα η μεγάλη ευκαιρία.

Η οικονομική κρίση του 2012 απαίτησε δύσκολες αποφάσεις. Όμως τα μέτρα μιας οικονομικής κρίσης δεν μπορούν να μετατραπούν σε μόνιμη οικογενειακή πολιτική, όταν η χώρα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με μια διαφορετική και πολύ πιο μακροχρόνια πρόκληση: το δημογραφικό.

Η Κύπρος κατάφερε να επιστρέψει στην κατηγορία Α.

Το επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι να αντιμετωπίσει με την ίδια σοβαρότητα το ανθρώπινο κεφάλαιό της, τις γεννήσεις και την οικογένεια.

Γιατί το δημόσιο χρέος μπορεί να μειωθεί μέσα σε λίγα χρόνια.

Μια δημογραφική απώλεια χρειάζεται δεκαετίες για να ανατραπεί.

Γι' αυτό το ερώτημα δεν είναι πλέον αν έχουμε δημογραφικό πρόβλημα.

Το ερώτημα είναι:

Πότε θα αποφασίσουμε να το αντιμετωπίσουμε ως μία από τις κορυφαίες προτεραιότητες της Κυπριακής Δημοκρατίας;

* Έφορος Δημοσίων Σχέσεων
Παγκύπρια Οργάνωση Πολυτέκνων