«Εις οιωνός άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης»

Κριτική για το «Κοριολανός» του Donmar Warehouse
Ο Κοριολανός είναι εμπνευσμένος από την κοινωνική αναταραχή που οφειλόταν στις περιφράξεις της γης και την έλλειψη δημητριακών σε κομητείες των Midlands, τέλη 16ου - αρχές 17ου αιώνα
Διαχρονικά τα ερωτήματα για την τυραννία του Ενός και την αξία του όχλου (profanum vulgus), για τα χαρίσματα του στρατιωτικού και τις ικανότητες του πολιτικού ηγέτη, για την περιθωριοποίηση των αρίστων προς χάρη της «χρυσής μετριότητας» των πολλών, για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, για τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος και για τη φιλοπατρία.
Στα πάντα επίκαιρα ομηρικά έπη (8ος αι. π.Χ.) απαντάται για πρώτη φορά στην παγκόσμια γραπτή παράδοση ο όρος πατρίς. Ώς τότε απαγγέλλονταν η αξία και τα επιτεύγματα ενός ήρωα. Χαρακτηριστικό είναι το βαβυλωνιακό Έπος του Γιλγαμές. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο, Σεμινάρια 1982-1983, 2007, εκδ. Κριτική) επισημαίνει πως στην ομηρική ποίηση επιτεύχθηκε η μετάβαση από τα κατορθώματα του Ενός στην υποχρέωση απέναντι στους Πολλούς. Ο Πολυδάμας προειδοποιεί τον Έκτορα ότι οι οιωνοί δείχνουν πως δεν θα πρέπει να μονομαχήσει και ο ήρωας δίνει τη γνωστή απάντηση: «Εις οιωνος Άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης» - «Υπάρχει μόνο ένας καλός οιωνός, να αμύνεσαι υπέρ της πατρίδας σου» (Ιλιάδα, Μ, 243).
Τι γινόταν στα ομηρικά έπη και τι σήμερα
Τελικά ο Τρώας πρίγκιπας βρήκε τον θάνατο από τα κτυπήματα του Αχιλλέα, αλλά εξασφάλισε το αιώνιο κλέος χάρη στην αυτοθυσία του υπέρ της πατρίδας. Βέβαια, στα ομηρικά έπη συχνά παρενέβαιναν οι θεοί για τη μεταστροφή της μοίρας των ηρώων και των αντιμαχόμενων μερών, όπως και στις τραγωδίες, όπου λειτουργούσε το εύρημα τού από μηχανής θεού (deus ex machina), ενώ στις σύγχρονες κοινωνίες απομένει η κριτική σκέψη, η βούληση και η αλληλεγγύη των πολιτών...
Ο αναστοχασμός κι η αιτία
Αφορμή για αυτό τον αναστοχασμό αποτελεί η θεατρική παραγωγή «Κοριολανός» του Donmar Warehouse, που παίχτηκε σε «ζωντανή» δορυφορική μετάδοση στο Ριάλτο στις 12/2. Πραγματική αγαλλίαση, όταν βιώνεται η μέθεξις και την κάθαρσις, χάρη στην πλοκή του σαιξπηρικού αριστουργήματος, τους καταπληκτικούς μονολόγους και διαλόγους, τις υπέροχες ερμηνείες και την έξυπνη σκηνογραφία. Ο Κοριολανός είναι εμπνευσμένος από την κοινωνική αναταραχή που οφειλόταν στις περιφράξεις της γης και την έλλειψη δημητριακών σε κομητείες των Midlands, τέλη 16ου - αρχές 17ου αιώνα. Ο Μάριος Πλωρίτης (1919-2006) έχει αναλύσει τη διαχρονική αξία του έργου (Ο πολιτικός Σαίξπηρ, 2002, εκδ. Καστανιώτης).
Γράφτηκε το 1606-1607. Η πλοκή έχει αντληθεί από ένα μύθο που παρέδωσαν ο Πλούταρχος, ο Τίτος Λίβιος και ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς. Ιστορικό γεγονός υπήρξε η σύγκρουση πατρικίων και πληβείων στη Ρώμη μετά τα γεγονότα της Πρώτης Απόσχισης το 494 π.Χ. Στην πλοκή του έργου, ο Γάιος Μάρκιος, επικεφαλής του ρωμαϊκού εκστρατευτικού σώματος, καταλαμβάνει την Κοριόλη, πόλη των Βόλσκων, και αποκτά το προσωνύμιο Κοριολανός. Επιστρέφοντας θριαμβευτής στη Ρώμη προτείνεται από το σώμα της Συγκλήτου για το αξίωμα του Υπάτου. Θα πρέπει όμως να εξασφαλίσει και την πλειοψηφία μέσω της δημοκρατικής διαδικασίας, την οποία τελικά αποκτά.

Δεν κατορθώνει όμως να επιδείξει τις αναγκαίες πολιτικές δεξιότητες. Δεν θέλει να υποκριθεί πως εκτιμά τη γνώμη των πολλών, με αποτέλεσμα οι πληβείοι να αποσύρουν την ψήφο τους. Η εκλογή του ακυρώνεται και το πλήθος αποφασίζει την εξορία του, υπό την καθοδήγηση βέβαια προικισμένων δημαγωγών. Ο Κοριολανός εγκαταλείπει τη Ρώμη και καταφεύγει στη χώρα των Βόλσκων, όπου καταφέρνει να πείσει για την εκδικητική μανία που νιώθει πλέον για τη γενέτειρά του. Συνεργάζεται με τον μέχρι πρότινος εχθρό του Αουφίδιο, με σκοπό να καταλάβουν μαζί τη Ρώμη. Τη νικηφόρα προέλασή του ανακόπτει τελικά, προ των τειχών τής ουσιαστικά ανοχύρωτης Ρώμης, ομάδα ικέτιδων με επικεφαλής τη μητέρα του Βολούμνια και τη γυναίκα του Βιργιλία. Ο στρατός των Βόλσκων αποσύρεται και ο Κοριολανός δολοφονείται από τον Αουφίδιο ως προδότης.
Η αυτοθυσία του Έκτορα
Με άλλα λόγια, ο εκδικητής στρατηγός Κοριολανός, ως άλλος Έκτορας, δεν θα μπορέσει τελικά να στραφεί ενάντια στην ίδια την Πατρίδα του και θα επιλέξει την αυτοθυσία.
ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΛΑΜΠΡΟΥ
Δρ σε θέματα Πολιτιστικής Πολιτικής, Διαχείρισης και Επικοινωνίας,
Σύμβουλος Τύπου & Επικοινωνίας στην
Πρεσβεία της Ελλάδος στην Κύπρο.