Στα σβησμένα ίχνη των Εβραίων

Ξυλοτύμπου-Δεκέλεια: Εκεί που χαλκεύθηκε, 65 χρόνια πριν, μια αδολίευτη φιλία
Η επώδυνη διαδρομή των 15 χιλιάδων Εβραίων κρατουμένων που πέρασαν από το βρετανικό στρατόπεδο κράτησης την τριετία 1946-49
«Η ΜΙΣΗ ΜΟΥ πλευρά, η αριστερή, η πλευρά της καρδιάς μου, είναι ισραηλινή. Η άλλη, όμως, μισή, είναι κυπριακή»
Στα σβησμένα από τον χρόνο ίχνη της επώδυνης διαδρομής των 15 χιλιάδων Εβραίων κρατουμένων, που πέρασαν από το βρετανικό στρατόπεδο κράτησης στη Δεκέλεια-Ξυλοτύμπου την τριετία 1946-49 (επιπρόσθετα από τις 37 χιλιάδες που κρατήθηκαν σε καθεστώς αιχμαλωσίας το ίδιο διάστημα, στον «κάμπο» του Καράολου Αμμοχώστου), περπάτησα την περασμένη Πέμπτη, 10 Ιουλίου 2014, με οδηγό μου τον 72χρονο δάσκαλο Δημήτρη Κυριάκου, από την Ξυλοτύμπου.
Ένα ξεχασμένο, πολύτιμο κεφάλαιο
Είχε προηγηθεί την προηγούμενη μέρα, στην παρουσία του Προέδρου Αναστασιάδη και του Πρέσβη του Ισραήλ Michael Harari, συγκινητική εκδήλωση αποκαλυπτηρίων αναμνηστικής πλάκας στο Πάρκο της Ειρήνης στην Ξυλοτύμπου, για τους Κυπρίους που βοήθησαν τους έγκλειστους Εβραίους - μια εκδήλωση που ξέθαψε ουσιαστικά από τη λήθη ένα ξεχασμένο, αλλά πολύτιμο κεφάλαιο της κυπρο-εβραϊκής φιλίας.
«Η μισή μου πλευρά, η αριστερή, η πλευρά της καρδιάς μου, είναι ισραηλινή. Η άλλη, όμως, μισή, είναι κυπριακή», αναγράφεται πάνω στην πλάκα, ενισχύοντας την αλήθεια του σημειώματος της ισραηλινής πρεσβείας ότι, «65 χρόνια μετά, σχεδόν όλα τα φυσικά στοιχεία από την ύπαρξη των “κάμπων” εξαφανίστηκαν από το πρόσωπο της γης, αλλά όχι από τις καρδιές των ανθρώπων».
Τα αποτυπώματα του παρελθόντος
Ο δάσκαλος Δημήτρης Κυριάκου μάς οδήγησε αρχικά στο λιμανάκι της Δεκέλειας, όπου αγκυροβολούσαν τα πλοία με τους Εβραίους πρόσφυγες, που οι Βρετανοί αποικιοκράτες εμπόδιζαν να φτάσουν στην Παλαιστίνη.

Στη συνέχεια, μας υπέδειξε τον χώρο κοντά στην αποβάθρα, όπου υποβάλλονταν σε ιατρικές εξετάσεις, αφού έμπαιναν σε «καραντίνα» για μερικές μέρες και μετά μας συνόδευσε στον ανοικτό σήμερα χώρο, όπου δημιουργήθηκε το στρατόπεδο κράτησής τους - εδώ, το μοναδικό σημάδι της ύπαρξης του «κάμπου» είναι μερικές τσιμεντένιες βάσεις στο χώμα, όπου στερεώνονταν οι προκατασκευασμένες παράγκες του βρετανικού στρατού Nissen Huts, που φιλοξενούσαν τους κρατουμένους.

Τέλος, ο κ. Κυριάκου μάς οδήγησε σε παλιό σπήλαιο, ανάμεσα στη Δεκέλεια και την Ξυλοτύμπου, που σήμερα μετατράπηκε σε εξωκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, όπου κρύβονταν με τη βοήθεια Κυπρίων Εβραίοι κρατούμενοι, που δραπέτευαν με προορισμό το λιμάνι Αμμοχώστου και τη μυστική διαφυγή τους με πλοιάρια στην Παλαιστίνη. Για το θέμα αυτό γράφει μεταξύ άλλων σε βιβλίο του με τίτλο «Η Ξυλοτύμβου», που εξέδωσε το 2007, ο Δημήτρης Κυριάκου:

«Οι κάτοικοι της κοινότητας βοηθούσαν με ποικίλους τρόπους τους Εβραίους πρόσφυγες, συγκινημένοι από τα βάσανα, τις διώξεις και ταλαιπωρίες που πέρασαν. Οργανωμένη ομάδα για τη βοήθεια των Εβραίων είχε η Αριστερά της κοινότητας, που τους βοηθούσε να φτάσουν στην Αμμόχωστο. Φυσικά, η βοήθεια που προσφέρθηκε σ’ αυτούς ήταν περισσότερο ηθική, καθ’ ότι οι Εβραίοι πρόσφυγες και καλά ντυμένοι ήταν και αρκετά τρόφιμα είχαν».
Η εβραϊκή επιτροπή και οι συνεργασίες
Με τη βοήθεια του Δημήτρη Κυριάκου επισκεφθήκαμε στο σπίτι του στην Ξυλοτύμπου τον 89χρονο Ανδρέα Μάρκου, πρώην υπάλληλο στη βρετανική βάση Δεκέλειας, που την τριετία 1946-49 υπηρέτησε ως νυχτοφύλακας στο στρατόπεδο κράτησης των Εβραίων. Παρά τα σοβαρά προβλήματα όρασης, ακοής και μνήμης που αντιμετωπίζει, ο παλιός «βαριάνος» θυμήθηκε πολλές λεπτομέρειες από εκείνη την περίοδο της ζωής του.

Μας είπε ότι δεν εργάστηκε μέσα στον «κάμπο», αλλά επιβεβαίωσε ότι άλλοι Κύπριοι βοήθησαν τους Εβραίους να σκάψουν σήραγγα και να δραπετεύσουν στην Αμμόχωστο. Μας είπε χαρακτηριστικά και τα εξής: «Οι Κυπραίοι, βοηθούσαν τους Εβραίους να παν με αυτοκίνητο στο Βαρώσι. Οι Εβραίοι είχαν επιτροπή μέσα στον κάμπο, που τα μέλη της έβγαιναν έξω και συνεργάζονταν με τους Κυπραίους και τα κανόνιζαν για τις δραπετεύσεις. Ο Αντωνής του Πιτσιλλή ήταν ο οδηγός της επιτροπής των Εβραίων. Τους μετέφερε με ένα Morris Minor κάθε μέρα στο χωριό μας, όπου έκαναν σταθμό στον δρόμο τους για το Βαρώσι».
Το ωραίο μυστικό του Κώστα Τσαγγάρη
Ο Δημήτρης Κυριάκου μάς συνόδευσε και στο σπίτι της συγχωριανής του Αναστασίας Τσαγγάρη, 80 χρονών, μητέρας πέντε παιδιών, συζύγου του μακαρίτη Κώστα Τσαγγάρη, ενός από τους πιο αφοσιωμένους φίλους των κρατούμενων Εβραίων. Με έκδηλη συγκίνηση -με δάκρυα στα μάτια- η Αναστασία μάς ενεχείρισε μερικές φωτογραφίες που οι Εβραίοι έδωσαν πριν από 65 χρόνια στον σύζυγό της και τις φύλαγε σαν ιερά αντικείμενα μέχρι το θάνατό του πριν από τρία χρόνια.

Στα 17 του χρόνια ο Κώστας δούλευε υδραυλικός μέσα στον «κάμπο» των Εβραίων και δημιούργησε πολύ φιλική σχέση με αυτούς. Για δεκαετίες κράτησε μυστικό το γεγονός ότι βοήθησε ενεργά στη δραπέτευση Εβραίων από τη Δεκέλεια και τη δράση του αυτή εξομολογήθηκε στην ίδια, μόνο μετά που παντρεύτηκαν. Για την προετοιμασία των δραπετεύσεων, μέσω υπόγειας σήραγγας που οι κρατούμενοι έσκαβαν κάτω από τα συρματοπλέγματα του «κάμπου», ο Τσαγγάρης πήγαινε στην Αμμόχωστο και βεβαιωνόταν για την ακριβή αναχώρηση σκάφους για την Παλαιστίνη.
Ένα προσωπικό και εθνικό ντοκουμέντο
Ένα προσωπικό, αλλά και εθνικό ντοκουμέντο: Φάκελος με γραμματόσημο και σφραγίδα των ταχυδρομείων του νεοσύστατου, τότε, κράτους του Ισραήλ, ημερομηνίας 6 Φεβρουαρίου 1949, που εκδόθηκε με την ευκαιρία του οριστικού κλεισίματος των στρατοπέδων στην Κύπρο και την επιστροφή των Εβραίων κρατουμένων στο Ισραήλ. Αυτόν τον φάκελο, μαζί με άλλους, είχε στην κατοχή του ο 13χρονος, τότε, πατέρας της Σιγκάλ Harari, συζύγου του Πρέσβη του Ισραήλ στη Λευκωσία Michael Harari.

Περιμένοντας κι αυτός ενθουσιασμένος, όπως όλοι στο Ισραήλ, τους πρόσφυγες από την Ευρώπη να φτάσουν στη χώρα, πήγε στο ταχυδρομείο και έστειλε στον... εαυτό του τους φακέλους, για να έχει απλώς τη συγκεκριμένη σφραγίδα. Τους φύλαξε για 65 χρόνια(!) και τους έδωσε στην κόρη του, όταν πληροφορήθηκε ότι προετοιμαζόταν η εκδήλωση για αποκάλυψη αναμνηστικής πλάκας στο Πάρκο Ειρήνης στην Ξυλοτύμπου.
Βρετανικά στρατόπεδα Εβραίων στην Κύπρο
Από το 1946-1949 περίπου 52 χιλιάδες Εβραίοι, οι περισσότεροι επιζώντες του Ολοκαυτώματος, βρέθηκαν από τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, σε βρετανικά στρατόπεδα κράτησης στην ίδια την Παλαιστίνη και στην Κύπρο (τότε και οι δύο περιοχές ήταν υπό βρετανική διοίκηση), αφού οι Βρετανοί τους θεωρούσαν παράνομους μετανάστες και ήθελαν να εμποδίσουν τη μαζική εγκατάστασή τους στη γη των πατέρων τους. Τους έκλεισαν σε περιφραγμένους με συρματοπλέγματα «κάμπους» στον Καράολο και στη Δεκέλεια-Ξυλοτύμπου.

Πίσω από τα συρματοπλέγματα έγιναν γάμοι μεταξύ των κρατουμένων και γεννήθηκαν 2.200 παιδιά! Κύπριοι που εργάζονταν στους «κάμπους», κυρίως σε αυτόν του Καράολου, μετέφεραν, μυστικά, στους κρατουμένους είδη διατροφής, εργαλεία και άλλα αντικείμενα που χρειάζονταν, τους βοηθούσαν να βγαίνουν κρυφά σε σύντομες εξόδους ψυχαγωγίας στην πόλη της Αμμοχώστου και συχνά τους βοηθούσαν να αποδράσουν και να μεταφερθούν με πλοιάρια στην Παλαιστίνη.

Ο κάμπος του Καράολου, που απετελείτο κυρίως από αντίσκηνα, απεκαλείτο «καλοκαιρινός», ενώ εκείνος στην Ξυλοτύμπου-Δεκέλεια, που απετελείτο από προκατασκευασμένες παράγκες του βρετανικού στρατού Nissen Huts, απεκαλείτο «χειμερινός».

Υπήρχαν άτομα από όλες τις ηλικίες, άντρες, γυναίκες και παιδιά, αλλά η κυρίαρχη ομάδα ήταν νέοι, ιδιαίτερα ορφανά που έχασαν τους γονείς τους στο Ολοκαύτωμα. Η πλειοψηφία των κρατουμένων απελευθερώθηκαν και μεταφέρθηκαν στο Ισραήλ το καλοκαίρι 1948, αμέσως μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, αλλά περίπου 10 χιλιάδες νεαροί στρατεύσιμοι και μέλη των οικογενειών τους έμειναν πίσω, έγκλειστοι στους κάμπους. Στις 10 Φεβρουαρίου 1949 απελευθερώθηκε και ο τελευταίος κρατούμενος και το κεφάλαιο των «κάμπων» της Κύπρου, στην ιστορία του Σιωνισμού, έκλεισε και έμεινε στην Ιστορία.