Η Ακροδεξιά, μέρος του ευρωπαϊκού συστήματος

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑ
Οι διαφορετικές έννοιες του εξτρεμισμού, του λαϊκισμού και των ακροδεξιών κινημάτων, στη σημερινή Ευρώπη της οικονομικής κρίσης
«Οι ριζοσπαστικές ακροδεξιές τάσεις βρίσκονται σήμερα στην καρδιά της επικρατούσας άποψης, παρά το ότι προσπαθούμε να παρουσιάσουμε τον εξτρεμισμό ως εξαίρεση...»
Οι περιπτώσεις του ΕΛΑΜ στην Κύπρο, της Χρυσής Αυγής στην Ελλάδα, του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία, της Λέγκας του Βορρά στην Ιταλία, του Jobbik στην Ουγγαρία και του Pegida στη Γερμανία
Η Ακροδεξιά στην Ευρώπη και ειδικότερα στην Κύπρο, την Ελλάδα, την Ιταλία, τη Γαλλία, την Ουγγαρία και τη Γερμανία, ήταν το θέμα που ανέλυσαν πολιτικοί επιστήμονες και καθηγητές πανεπιστημίων από τις χώρες αυτές, σε συνέδριο στο Σπίτι της Συνεργασίας στη Λευκωσία, στις 5 Νοεμβρίου 2015. Το συνέδριο οργάνωσε το ανεξάρτητο, δικοινοτικό, ερευνητικό κέντρο PRIO (Peace Research Institute Oslο) Cyprus Centre, μαζί με το ίδρυμα Friedrich-Ebert-Foundation στην Κύπρο και τον Κυπριακό Σύνδεσμο Πολιτικής Επιστήμης, που έδωσαν την ευκαιρία να ακουστούν διαφορετικές έννοιες του εξτρεμισμού, του λαϊκισμού και των ακροδεξιών κινημάτων στη σημερινή Ευρώπη της οικονομικής κρίσης, και να ακουστούν, επίσης, απόψεις για τις προκλήσεις που παρουσιάζουν, για τους πολίτες και τις κυβερνήσεις. Τα συμπεράσματα του συνεδρίου για τις συγκεκριμένες χώρες και επιπρόσθετα για την περίπτωση του κόμματος UKIP της Βρετανίας θα δημοσιευτούν τους επόμενους μήνες.
Να σημειώσουμε την πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση του Ελλαδίτη καθηγητή Ευρωπαϊκής Ιστορίας και Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Λάνκαστερ, μόνιμου κατοίκου της πόλης Μάντσεστερ στην Αγγλία Αριστοτέλη Καλλή, που αναφερόμενος στη «λεπτή κόκκινη γραμμή», μεταξύ των αντιλήψεων της ριζοσπαστικής δεξιάς και της κυρίαρχης αντίληψης στην πολιτική σκηνή, συμπέρανε ότι «οι ριζοσπαστικές τάσεις της δεξιάς, βρίσκονται σήμερα στην καρδιά της επικρατούσας άποψης, παρά το ότι προσπαθούμε να παρουσιάσουμε τον εξτρεμισμό ως εξαίρεση...».
Το λαϊκίστικο ρητορικό στυλ
Στην περίπτωση του «ακροδεξιού λαϊκισμού» της Κύπρου αναφέρθηκε ο Δρ Γιώργος Χαραλάμπους, Ειδικός Επιστήμονας στο Τμήμα Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου, Ανώτερος Σύμβουλος Ερευνών στο PRIO Cyprus Centre και Πρόεδρος του Κυπριακού Συνδέσμου Πολιτικής Επιστήμης.

Παρουσίασε τα πρώτα αποτελέσματα έρευνας που διεξάγει -η οποία συνεχίζεται- και είναι επικεντρωμένη σε αυτό που αποκαλεί «φαινόμενο του ακροδεξιού λαϊκισμού, ως ρητορικού στυλ, δηλαδή ως μορφής λόγου που μπορεί να συνοδέψει πολλές ιδεολογίες, μεταξύ άλλων και την ακροδεξιά».

Όπως ανέφερε ο Δρ Χαραλάμπους, «η έρευνα ανέλυσε το περιεχόμενο όλων των δελτίων Τύπου του Ε.ΛΑ.Μ. από το 2010 μέχρι και το 2015, στη βάση πολυδιάστατου δείκτη μελέτης περιεχομένου, που καθιστά δυνατή τη διερεύνηση των εξής τάσεων: α) την τάση να γίνονται αναφορές στον λαό σαν ένα ενιαίο σύνολο, β) την τάση να κατηγορούνται διάφορες υπο-ομάδες στην πολιτική και κοινωνική ζωή (π.χ. τα ΜΜΕ, η κυβέρνηση, το κράτος, η αντιπολίτευση) και να γίνονται αντιληπτές ως ελίτ που έχουν διαφορετικά συμφέροντα, από αυτά του 'απλού κόσμου', γ) την τάση για 'αποκλειστικότητα' (του ίδιου του Ε.ΛΑ.Μ.) απέναντι στις ίδιες αυτές κατηγορίες, δ) την τάση να υποδεικνύονται συνεχώς κρισιακές καταστάσεις, κοινωνικής, πολιτικής, 'εθνικής' και οικονομικής φύσεως».
Σύμφωνα με τον καθηγητή Χαραλάμπους, «το Ε.ΛΑ.Μ. αύξησε την έκδοση δελτίων Τύπου αισθητά μετά το 2011, κάτι που υποδεικνύει την οργανωτική του ωρίμανση και την αυξανόμενή του κινητοποίηση. Το Ε.ΛΑ.Μ. τείνει να κατηγορεί περισσότερο τις κατηγορίες 'κυβέρνηση' και 'Τουρκία/Τουρκοκύπριοι', και να αναφέρεται περισσότερο σε οικονομική και 'εθνική' κρίση, ενώ κάνει συνεχείς απλουστεύσεις της κοινωνίας, μιλώντας συστηματικά και σε μεγάλη ένταση για ένα ενιαίο, και χωρίς ουσιαστικές εσωτερικές διαφοροποιήσεις, κοινωνικό σύνολο».
Εθνικισμός και ιδεολογική ωρίμανση
Ο Δρ Γ. Χαραλάμπους φρονεί ότι «η δυναμική που έχει αποκτήσει σήμερα το Ε.ΛΑ.Μ. στην Κύπρο είναι μεν μηδαμινή σε σχέση με αυτήν που χαρακτηρίζει πλείστα αντίστοιχα κόμματα στην υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά εμπερικλείει κινδύνους που άρχισαν να διαφαίνονται εδώ και καιρό. Από το 2008 έχει, πλέον, ωριμάσει και ιδεολογικά, υπό την έννοια ότι πλέον οι βασικές του θέσεις καλύπτουν 9 θεματικές - το Κυπριακό, την άμυνα, τη μετανάστευση/λαθρομετανάστευση, την οικονομία (όπου εγκρίθηκε και συγκεκριμένο ντοκουμέντο), την παιδεία, την κοινωνική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση, την υγεία και το περιβάλλον.

» Αυτή η διαπίστωση, όμως, δεν πρέπει να μας αποπροσανατολίζει από το ότι, πάνω απ’ όλα, το Ε.ΛΑ.Μ. παραμένει ένα ακραίο εθνικιστικό κόμμα, που ενσωματώνει όλα τα μορφολογικά γνωρίσματα του μιλιταρισμού και του αυταρχισμού, υπερασπίζεται τον 'νόμο και την τάξη' και την αντίσταση στη νεωτερικότητα. Ο εθνικισμός του συνδυάζει στοιχεία πολιτικού εθνικισμού -δηλαδή στενά συνδεδεμένου με τη διεκδίκηση της εθνικής κυριαρχίας- και εθνοτικού εθνικισμού, που έχει φυλετική χροιά».
Η νεολαία, πυρήνας κινητοποίησης
Ανέφερε, περαιτέρω, ο Δρ Χαραλάμπους ότι «το Ε.ΛΑ.Μ. έχει φτάσει σήμερα στο στάδιο εκείνο, όπου μπορεί να μην έχει τοπικά παρακλάδια στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, σε αντίθεση με τα τέσσερα βασικά κόμματα, αλλά διαθέτει περιφερειακά γραφεία, σχετικά λεπτομερή δομή και δυνατότητα προεκλογικής δράσης τόσο σε αστικές περιοχές όσο και στην ύπαιθρο. Έχει δυνατό γραφείο Τύπου με συχνές ανακοινώσεις Τύπου, ιστοσελίδα που δεν έχει τίποτε να ζηλέψει από αυτές των πιο μεγάλων κομμάτων και προβολή μέσω της Χρυσής Αυγής και κάποιων ιστοσελίδων με εθνικιστικό προσανατολισμό.

»Είναι καλά οργανωμένο στην Ελλάδα, μπορώντας μέσω της σχέσης του με τη Χρυσή Αυγή να επηρεάσει τους φασίζοντες Κύπριους φοιτητές, αλλά και την αναδυόμενη ψήφο διαμαρτυρίας από την Κύπρο, πριν ακόμα αποκτήσει ή αλλάξει ιδεολογική συνείδηση. Έχει εισχωρήσει σε κερκίδες ομάδων, με συστηματική πλέον παρουσία σε ποδοσφαιρικούς αγώνες. Παρουσιάζεται οργανωμένα μέσα στα λύκεια, κατεβαίνει στις μαθητικές εκλογές και έχει πέρα από 7.000 φίλους στο facebook (παρ' όλο που κάποια προφίλ από αυτά λογικά θα είναι ψεύτικα).

»Ο βασικός πυρήνας της κινητοποίησης του Ε.ΛΑ.Μ. είναι η νεολαία. Από το 2010 υπάρχουν σε βίντεο διαδηλώσεις πέραν των 100 μαθητών σε αυτόνομες πορείες. Παρ' όλο που το ίδιο το κόμμα αρνείται την παραστρατιωτική δομή, υπάρχουν τα λεγόμενα τάγματα ελευθερίας, που στο παρελθόν έχουν κατηγορηθεί για παρενόχληση και βία εναντίον αριστερών, μεταναστών και αντιφασιστών. Πέραν αυτών, το Ε.ΛΑ.Μ. έχει πλέον δημιουργήσει και οργανώσεις γυναικών, περιβάλλοντος, αλληλεγγύης, νεολαίας, φοιτητών και μαθητών. Αυτές υπάρχουν ως βοηθητικοί οργανισμοί, με κεντρική καθοδήγηση από την ηγεσία του κόμματος, τόσο σε σχέση με εκδηλώσεις που διεξάγονται υπό την αιγίδα τους ή στις οποίες συμμετέχουν σε επίπεδο δρόμου, όσο και σε σχέση με τα διαδικτυακά μέσα που χρησιμοποιούν για σκοπούς κινητοποίησης και προπαγάνδας».
Ποια είναι η αντιμετώπιση του φαινομένου;
«Δεδομένου ότι τα αίτια της ανόδου της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη και στην Κύπρο είναι πολλά, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν από μεμονωμένες κυβερνήσεις», είπε ο Δρ Χαραλάμπους και συνέχισε: «Συνοπτικά, υπάρχουν δύο κυρίαρχα επιχειρήματα, τόσο στην κοινή γνώμη όσο και σε επίπεδο κοινωνικοπολιτικών ζυμώσεων: η 'συγκρουσιακή-προληπτική' και η 'ουδέτερη'. Αποτελούν διαφορετικές απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: 'Μήπως η αντίδραση της κοινωνίας των πολιτών και των παραδοσιακών κομμάτων, τελικά οδηγεί στην ενίσχυση των μηνυμάτων της Ακροδεξιάς;'. '

»Είναι πιο ωφέλιμο να αγνοηθεί το Ε.ΛΑ.Μ., ή να υπάρξει μαζική παρουσία και ενίοτε αντιπαράθεση;'. Οι διαφορετικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, σε διάφορες χώρες, καθορίζουν και το περιεχόμενο της κυβερνητικής πολιτικής για τα ζητήματα μετανάστευσης και τη δυναμική, σε επίπεδο κοινωνικών κινημάτων και οργανώσεων. Υπάρχει μια λεπτή γραμμή μεταξύ της πρόληψης και της αντιμετώπισης του εξτρεμισμού, που η κυβερνητική πολιτική σε διάφορες χώρες, πολλές φορές διστάζει να περάσει, συχνά επικαλούμενη την καθόλου εύκολη φιλελεύθερη θεώρηση περί ατομικής ελευθερίας, με αποτέλεσμα η αντιμετώπιση να γίνεται όλο και πιο άμεσα αναγκαία από την πρόληψη».
Κομμάτια του ακροδεξιού παζλ
Η εξήγηση της ανόδου της Χρυσής Αυγής στην Ελλάδα ήταν το θέμα που ανέπτυξε η Αθηναία καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, στο Πανεπιστήμιο Reading στην Αγγλία, Δάφνη Χαλικιοπούλου, βασισμένη στο πρόσφατο βιβλίο της για την οργάνωση αυτή. Αναφέρθηκε στο ιστορικό της εμφάνισης της Χρυσής Αυγής και στην επιτυχία της, βασισμένη εν πολλοίς στην πολιτική και οικονομική κρίση στην Ελλάδα. Πρότεινε ως μακροπρόθεσμη πολιτική αντιμετώπισης του φαινομένου τέσσερα μέτρα: ενδυνάμωση της μεσαίας τάξης, αναθεώρηση του συστήματος προνοίας, ισχυροποίηση των οργανισμών της κοινωνίας των πολιτών και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.
Ο Andrea Mammone, Ιταλός καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας της Ευρώπης στο πανεπιστήμιο Royal Holloway του Λονδίνου, αναφέρθηκε στην τέχνη, σε σχέση με την ακροδεξιά Λέγκα του Βορρά και άλλα παρόμοια κινήματα στην Ιταλία και περιέγραψε την εντυπωσιακή άνοδο του κόμματος αυτού, όπως και την πρόσφατη πορεία Ευρωπαίων νεο-φασιστών στη Ρώμη.
Από τη Γαλλία, ο λέκτορας Γαλλικής Πολιτικής στο πανεπιστήμιο Bath της Αγγλίας Δρ Aur?lien Mondon ανέλυσε το φαινόμενο της ανόδου του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία, που αυτο-παρουσιαζόμενο ως ένα κοσμικό, λαϊκό και αντι-ισλαμικό κόμμα, έγινε μια αναγνωρίσιμη δύναμη στη χώρα και εντάχθηκε στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα. Ο Γάλλος καθηγητής, περιγράφοντας αυτό που αποκάλεσε «κρίση στο πολιτικό μας σύστημα», επεσήμανε ότι «πολύ λίγοι ψηφοφόροι στρέφονται σε κόμματα του κέντρου».
Στο κυρίαρχο πολιτικό σύστημα, κατάφερε να ενταχθεί και το ακροδεξιό κόμμα Jobbik της Ουγγαρίας, όπως ανέλυσε ο Ούγγρος οικονομολόγος και επικοινωνιολόγος Krisztian Szabados, που εισηγήθηκε ότι εξάγονται τέσσερα μαθήματα από την υπόθεση Jobbik: πρώτον, οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν προσπάθησαν ν’ αποτρέψουν την άνοδο του Jobbik, δεύτερον, τα αριστερά κόμματα πρέπει να προσφέρουν ελκυστικές εναλλακτικές επιλογές στην εργατική τάξη, τρίτον, ο στιγματισμός δεν φέρει αποτέλεσμα και τέταρτον, τα κατεστημένα κόμματα και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας χρησιμοποιούν τη γλώσσα του Jobbik και συνεπώς το βοηθούν να αποτελέσει μέρος του συστήματος.
Τέλος, ο Γερμανός κοινωνιολόγος Andreas Kemper, καθηγητής του πανεπιστημίου της πόλης Μύνστερ της Γερμανίας, έδωσε μιαν αδρή περιγραφή της «νέας δεξιάς» στη χώρα του και της αυξανόμενης ριζοσπαστικοποίησης, στις ομιλίες ακροδεξιών στη Γερμανία.
«Όχι» στον φιλελευθερισμό και σοσιαλισμό
Όπως έγραψαν στο βιβλίο τους για την άνοδο της Χρυσής Αυγής στην Ελλάδα, οι δύο καθηγήτριες Πολιτικής Επιστήμης σε βρετανικά πανεπιστήμια, Δάφνη Χαλικιοπούλου (στο πανεπιστήμιο Reading) και Σοφία Βασιλοπούλου (στο πανεπιστήμιο York), «η πρόσφατη δίκη της Χρυσής Αυγής στην Ελλάδα έχει προκαλέσει εκτεταμένη συζήτηση πάνω στο ερώτημα, αν η Χρυσή Αυγή είναι νεοναζιστική ομάδα. Το ίδιο το κόμμα έχει απορρίψει τη νεοναζιστική ετικέτα, υποστηρίζοντας ότι αυτός ο όρος μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο για το καθεστώς του Χίτλερ. Οι ίδιοι θεωρούν ότι είναι 'Έλληνες εθνικιστές' και τονίζουν ότι το κόμμα δεν ασπάζεται τις ιδέες του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού της μεσοπολεμικής περιόδου. Εκείνοι που θεωρούν τη Χρυσή Αυγή νεοναζιστική, εστιάζουν στη χρήση ναζιστικών συμβόλων από το κόμμα στο παρελθόν, όπως είναι, για παράδειγμα, η σβάστικα, ο ναζιστικός ύμνος και διάφορα άλλα παρόμοια χαρακτηριστικά. Ωστόσο, η Χρυσή Αυγή έχει φροντίσει να απομακρύνει αυτά τα στοιχεία από τις πιο πρόσφατες δραστηριότητές της, μετά την εκλογή της το 2012.

»Όμως μπορούμε να δείξουμε ότι το κόμμα είναι νεοναζιστικό, βασισμένοι σε έναν άλλο τρόπο, ο οποίος προχωρεί πέρα από τον εκθειασμό του Χίτλερ, τη χρήση ναζιστικών συμβόλων και τον θαυμασμό για το ναζιστικό καθεστώς. Συγκεκριμένα, μπορούμε να εντοπίσουμε μια σειρά από βάσιμα κριτήρια που καθορίζουν σε τι συνίσταται ο νεοναζισμός και να εξακριβώσουμε τον βαθμό στον οποίο τα εκπληρώνει η Χρυσή Αυγή. Αν και το ίδιο το κόμμα απορρίπτει τη φασιστική ετικέτα, παρ' όλ' αυτά ασπάζεται όλες τις κεντρικές φασιστικές -και πιο συγκεκριμένα ναζιστικές- αρχές. Το κόμμα απορρίπτει τον φιλελευθερισμό και τον σοσιαλισμό, και υιοθετεί την 'τρίτη μεγαλύτερη ιδεολογία της ιστορίας', όπως την ονομάζει, δηλαδή τον εθνικισμό, συνδυασμένη με την υποστήριξη ενός πανίσχυρου κράτους, βασισμένου στη 'λαϊκή κυριαρχία'».
Σημείο αφετηρίας η κοινωνική παρακμή
«Το σημείο αφετηρίας για τη Χρυσή Αυγή είναι η κοινωνική παρακμή. Ο Ελληνισμός βρίσκεται σε καθοδική τροχιά. Η χώρα είναι 'ρημαγμένη', λόγω της ανικανότητας των Ελλήνων πολιτικών που 'κατέστρεψαν το έθνος' (γραμμένο 'Έθνος', με κεφαλαίο Ε, σε όλα τα κείμενα της Χρυσής Αυγής). Η παρακμή της ελληνικής κοινωνίας είναι καθολική: είναι πολιτική, πολιτισμική και ηθική, και συνοδεύεται από απώλεια ισχύος, όπως προκύπτει από τη σημερινή καταβαράθρωση της Ελλάδας σε σύγκριση με το Χρυσό Παρελθόν της.

»Η Χρυσή Αυγή βλέπει τον εαυτό της στο τιμόνι ενός κινήματος, που προορισμός του είναι να εξαγνίσει το ελληνικό έθνος από την κοινωνική παρακμή που συνδέεται με τη διαφθορά, την εξαπάτηση, τα κομματικά συμφέροντα και την κλεπτοκρατία. Η αποστολή του κόμματος είναι να οδηγήσει τον ελληνικό λαό σε έναν δύσκολο αγώνα προς την 'αρετή και την αυτοβελτίωση'. Αυτό μπορεί να υλοποιηθεί μέσα από μια 'Εθνική κυβέρνηση με ένα σχέδιο και ένα κοινωνικοπολιτικό όραμα, σύμφωνο με τις αρχές του Εθνικισμού και του λαϊκού σοσιαλισμού'.

»Η Χρυσή Αυγή δεν βλέπει τον εαυτό της ως ελίτ, αλλά μάλλον ως ένα κίνημα από τα κάτω. Το κόμμα θεωρεί ότι αποτελεί την ενσάρκωση της συλλογικής θέλησης του ελληνικού λαού και επιδιώκει την υπέρτατη κρατική εξουσία, την οποία αντιλαμβάνεται ως την επιτομή του έθνους και της θέλησής του. Για τη Χρυσή Αυγή, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν είναι η 'αληθινή δημοκρατία' του λαού, είναι 'το τέκνο του καπιταλισμού', ένα όργανο μέσα από το οποίο ο καπιταλισμός κυριαρχεί στις λαϊκές μάζες. Γι' αυτόν τον λόγο, το κόμμα καταδικάζει τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τους θεσμούς της, και παράλληλα θαυμάζει τα φασιστικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα. Τα μέλη της εξυμνούν φασιστικές προσωπικότητες, τις παρουσιάζουν ως ήρωες επειδή εξάγνισαν τα έθνη τους και ενσάρκωσαν τη θέληση του λαού σε ένα γνήσια δημοκρατικό σύστημα».