Αναπολώντας τον Οδυσσέα Ελύτη

Το έργο ενός καταξιωμένου Έλληνα ποιητή που άφησε σημαντική παρακαταθήκη
Οι μεγάλοι ποιητές έχουν μέσα τους το ιδιαίτερο διαχρονικό στοιχείο, με το οποίο συλλαμβάνουν τα μηνύματα με ένα μυστηριακό τρόπο, προδιαγράφοντας κάθε λέξη και ένα νόημα
Το 1985 είχα γράψει ένα γράμμα στον μεγάλο μας νομπελίστα ποιητή Οδυσσέα Ελύτη. Ήταν μια επιστολή που αναφερόταν στον Ελληνικό Πολιτισμό, αλλά κυρίως είχα εκφράσει τον θαυμασμό μου για το συνολικό έργο του, αφού κατάφερα μέχρι εκείνη την εποχή να διαβάσω όλα τα έργα του. Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκανε το πεζογραφικό του βιβλίο «Ανοιχτά χαρτιά», όπου σκιαγραφούσε τον ελληνικό χώρο, αλλά και διάφορες κριτικές σε Έλληνες και ξένους λογοτέχνες. Μέσα από τις σελίδες αυτού του βιβλίου, ο αναγνώστης μαθαίνει τις βαθιές εξομολογήσεις ενός ανθρώπου που τίμησε τα ελληνικά γράμματα. Μετά από λίγο καιρό, έλαβα γραπτή απάντηση από τον Ελύτη, ένα μικρό γράμμα όπου με ευχαρίστησε για τα καλά μου λόγια και μου έδωσε τις δικές του ευχές. Αυτή την επιστολή την φυλάω μέχρι σήμερα, γιατί έχει ιδιαίτερη αξία για μένα. Ένα μικρό χειρόγραφο κείμενο που με γέμισε ενθουσιασμό.
Ένα νησί του Αιγαίου
«Μου φθάνει π.χ. να πιω λίγο καθαρό νερό και να φάω σκέτο ψωμί ή να συλλογιστώ πολύ έντονα ένα νησί του Αιγαίου μέσα στον ήλιο του καλοκαιριού και τη βοή των κυμάτων, για να ισορροπήσω πάλι επάνω σ’ ένα αίσθημα που δεν είναι ακριβώς ούτε μεταφυσική πίστη ούτε αισθητική αυτάρκεια, ούτε εχέγγυο ρώμης υλικής, αλλά κάτι, θα έλεγα, σαν τη βεβαιότητα ότι υπάρχει αρκετό απόθεμα φωτός στον κόσμο για να αντισταθμίσει το σκοτάδι και ότι, βοηθώντας να το φέρουμε στην επιφάνεια, και μόνο μ’ αυτό, ερχόμαστε σε αρμονία με την ύπαρξη που πληροί τον προορισμό της». Αυτά τα λόγια του Ελύτη αντανακλούν το βάθος της ποιητικής σκέψης. Οριοθετούν τις συντεταγμένες των αισθημάτων ανάμεσα στις εικόνες και τον χρόνο. Οι μεγάλοι ποιητές έχουν μέσα τους αυτό το ιδιαίτερο διαχρονικό στοιχείο, στο οποίο συλλαμβάνουν τα μηνύματα με ένα μυστηριακό τρόπο, προδιαγράφοντας κάθε λέξη και ένα νόημα.
Πολίτης του ουρανού
Η επόμενη εξομολόγηση από τα «Ανοιχτά χαρτιά» καθορίζει την υπερβολική θεώρηση της ποίησης μέσα από έναν κόσμο όπου συνυπάρχει το ιδεώδες με το φυσικό τοπίο. «Καθένας όπως νιώθει, συνηθίζουν να λένε. Κι εγώ ένιωθα πολίτης του ουρανού. Ένα σκαλοπάτι πιο πάνω από την αντίληψη ότι η ποίηση είναι μια απλή εξομολόγηση, έβλεπα ν’ αλλάζει ο ορίζοντας κι ολόκληρο το τοπίο, ακριβώς όπως από την κορυφή ενός νησιού στα δικά μας τα μέρη όπου, άξαφνα, οι γνώριμες προεξοχές της στεριάς αλλάζουνε σχήμα, σου αποκαλύπτονται ανυποψίαστοι όρμοι και κάβοι, μακρινές ράχες άλλων νησιών, ένας καινούργιος πιο πλατύς και πιο πλούσιος στην ποικιλομορφία του κόσμος. Κι η κρησάρα της συνείδησης ν’ απορρίπτει και να κρατάει, να κρατάει και να απορρίπτει όσο που μια μέρα να νιώσεις τον εαυτό σου καθαρό και διάφανο, τέτοιον που όλες οι μυστικές σου ροπές τον θέλανε και που όλες οι συνθήκες γύρω σου συνωμοτούσαν να τον παραλλάξουν. Τόσο δύσκολο, μα τόσο δύσκολο ν’ αφήσεις την εποχή σου να σε σφραγίσει, χωρίς να σε παραχαράξει».
«Τα δημόσια και ιδιωτικά»
Το βιβλίο του «Εν λευκώ» αποτελεί ένα δρόμο πέρα από τη ματαιότητα και την αλαζονεία των γεγονότων της καθημερινής ζωής. «Τα δημόσια και τα ιδιωτικά», μέρος του έργου, μας ξεναγούν σε μιαν άλλη διάσταση, σ’ έναν πολύμορφο και απρόσιτο κόσμο. «Είναι βραδιές», λέει ο Ελύτης, «που η στενοχώρια μόλις που χωράει, πάει να σπάσει τους τοίχους. Μένω μόνος ώρες μπροστά σε ένα τετράγωνο κομμένο στο σκοτάδι. Δεν περνάει ούτε ένας άνθρωπος. Πουθενά κανένα φως. Μόνο ο φάρος πέρα εκεί, κατάμονος κι αυτός, πεισματικά, ολοένα πάνω στο τρίο του και στο ένα του». Άραγε σε αυτές τις ιδιωτικές στιγμές να σκιαγραφείται η τραγικότητα της σύγχρονης εποχής; Μήπως αυτό το «τετράγωνο παράθυρο κομμένο στο σκοτάδι», να είναι τελικά το αναπόφευκτο ασκητήρι του ανθρώπινου πνεύματος; Είναι φορές, μα την αλήθεια, που προσπαθούμε να αποκρυπτογραφήσουμε αυτά τα αινιγματικά σύμβολα των λέξεων. Αν φτάνουμε σε κάποια ερμηνεία - σε μια έστω προσωρινή επεξήγηση - στο βάθος ομολογούμε ότι δεν είμαστε ικανοποιημένοι. Κι αυτό, γιατί πίσω από κάθε νόημα, κρύβεται το ακατανόητο, αλλά κι ανεξερεύνητο βάθος των «Ιδιωτικών χώρων».
Ελλάδα: κοιτίδα των πολιτισμών
Ομολογεί με κάθε πειστικότητα στα «Ανοιχτά χαρτιά» ότι: «Αν υπάρχει ένας χώρος επάνω στη γη όπου όλοι οι παράγοντες, όσοι συντελούν στη δημιουργία, φυσικοί, εθνικοί, φυλετικοί, ιστορικοί, συνηγορούν για την ύπαρξη μιας τέχνης - στις θεμελιακές της βάσεις - καθαρά αντιμιμητικής, ο χώρος αυτός είναι η Ανατολική Μεσόγειος, ο τόπος αυτός είναι η Ελλάδα (...) κέντρο της καλλιτεχνικής ενέργειας στην Ελλάδα, χιλιάδες χρόνια τώρα κι από την εποχή της αυγής των πολιτισμών, υπήρξε το Αιγαίο. Εκεί, στη γαλάζια λεκάνη που ενώνει και χωρίζει συνάμα τις τρεις ιστορικές ηπείρους, συντελέστηκαν ανέκαθεν οι πιο τολμηρές κι οι πιο γόνιμες συναντήσεις του πνεύματος». Ο Οδυσσέας Ελύτης πέρασε ήδη επάξια στο πάνθεον του ελληνικού πνεύματος. Ένας αυθεντικός Έλληνας που αναδύθηκε μέσα από τους αιώνες. Ένας λάτρης των φυσικών αυτοσχεδιασμών όπου κατάφερε να διακρίνει με απόλυτη διαύγεια την αέναη πορεία του ποιητικού στοχασμού. Γι’ αυτό είχε πει κάποτε ότι «Η Ποίηση είναι το άλλο πρόσωπο της Υπερηφάνειας».