Μηνύματα των Τριών Ιεραρχών στην Εξουσία

Η Εκκλησία μας και «πάντες οι των λόγων αυτών ερασταί», αλλά και ευσεβείς θαυμαστές των πανανθρώπινων έργων της θεοπνευστίας τους, τιμούμε αύριο, 30 Ιανουαρίου, την αείζωη σεπτή τους Μνήμη. Εις ανάμνησιν της θέσπισης τον 11ον αιώνα από τον «λογιώτατον και Σωκρατικόν», κατά τον Μιχαήλ Ψελλόν, Ιωάννη Μαυρόποδα, του συνεορτασμού των Τριών Μεγάλων Πατέρων και κορυφαίων Διδασκάλων της Ρωμιοσύνης και της Χριστιανοσύνης ανά τα πέρατα της οικουμένης: Βασιλείου του Μεγάλου, Γρηγορίου του Θεολόγου και του «κλεινού» Ιωάννη «του την γλώτταν χρυσορρήμονος».

Καθότι και οι Τρεις υπήρξαν θεμελιωτές και στυλοβάτες και «πύργοι αρραγείς» των Ελληνοχριστιανικών Γραμμάτων, επαξίως καθιερώθηκε από το 1841 η εορτή των Τριών Ιεραρχών ως Ημέρα της Παιδείας και των Γραμμάτων μας, σηματοδοτώντας την επισφράγιση στη συνείδηση του Έθνους της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του Αρχαίου και Βυζαντινού Ελληνισμού.

Φωτεινά πρότυπα βίου και φιλόστοργης παιδαγωγίας αειφεγγείς φάροι, γενναίοι υπέρμαχοι των θείων αληθειών της ορθόδοξης θεολογίας και του χριστιανικού πολιτισμού, υπήρξαν προσέτι αγωνιστές ακλόνητης αντιστάσεως και ατρόμητοι στηλιτευτές τής κάθε διεφθαρμένης κρατούσας τάξης του καιρού τους. Στεντόρειοι κήρυκες κατηγορηματικών προειδοποιήσεων και αποτρεπτικών παραινέσεων καυτηρίαζαν ατασθαλίες και υπερβάσεις αδικοπραγούντων ηγεμόνων.

Η φωνή τους, θεόφθογγος πυρσός σοφίας «δυνάμει Λόγου και Πνεύματος», ήδη από τον 4ον μεταχριστιανικό χρυσό αιώνα, απηχεί διαχρονικά μηνύματα μέχρι σήμερα, κατ’ εξοχήν, στις μέρες μας. Πλην των θεολογικών, φιλοσοφικών και παιδαγωγικών πραγματειών, μέσα από τους πύρινους λόγους των ρητορικών τους συγγραμμάτων ορθώνεται ανυπερνίκητη η μαχητική αγία τριάδα, εμβληματική της «τρισηλίου θεότητος», που δεν ορρωδεί μήτε κάμπτεται μπροστά σε καμιά μορφή άκρατου ηγεμονισμού και κακής ηγεσίας, μη εξαιρουμένης της εκκλησιαστικής.

Με ασυμβίβαστο αντιεξουσιαστικό φρόνημα εξαπολύουν από τότε έως τώρα δριμύ «κατηγορώ» αφυπνιστικής, ωστόσο, επίγνωσης και συνετιστικής μεταμέλειας προς όσους καταχρώνται με υποχθόνιες μηχανορραφίες και δόλιες αδιανόητες πράξεις τη δύναμη της θέσης τους εις βάρος του λαού. Η ζωή και η κοινωνικοπολιτική τους δράση βρίθει παραδειγμάτων αντιεξουσιαστικής αντίδρασης κατά της εκάστοτε άμεσης ή έμμεσης εξουσίας.

Ενδεικτικά, ο Επίσκοπος Καισαρίας Μέγας Βασίλειος αντιτάχθηκε στη θρησκευτική πολιτική του Ιουλιανού, που όχι μόνο ήθελε να επιβάλει την παγανιστική λατρεία, εξουδετερώνοντας την επιρροή του Χριστιανισμού στα κοινωνικά στρώματα της Αυτοκρατορίας, αλλά και απαγόρευε στους Χριστιανούς να σπουδάζουν την Ελληνική Παιδεία. Επί πλέον, ύψωσε με παρρησία το ανάστημά του στον έπαρχο Μόδεστο, τον εκπρόσωπο του αρειανόφρονος Ουάλη, που υποστηριζόταν από τις δικαστικές και στρατιωτικές Αρχές, και συγκρούστηκε με τους Δυνατούς (μεγαλογαιοκτήμονες) της εποχής του, που κρατώντας κλειστές τις σιταποθήκες τους άφηναν τον λαό να λιμοκτονεί.

Ο Θεολόγος Γρηγόριος, Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως επί Θεοδοσίου του Μεγάλου, προκειμένου να εδραιωθεί ο Χριστιανισμός, για να μην υποσκάπτεται από τις αιρέσεις, επικέντρωσε τους αγώνες του μέσω των περίφημων δογματικών του δημηγοριών κατά της εξουσίας των Αρειανών, χωρίς να ενδώσει απέναντι στις απειλές, τις βιαιοπραγίες και στις προσπάθειές τους ακόμη να τον φονεύσουν.

Ο Ιερός Χρυσόστομος, με την άνοδό του στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, μη συγκαλύπτοντας νοσηρές καταστάσεις στον εκκλησιαστικό χώρο, καθαιρεί απερίσκεπτους κληρικούς, που βαρύνονταν για χρηματισμό και σκανδάλιζαν τους πιστούς με τον τρυφηλό τους βίο. Δεν δίστασε, εξάλλου, να επιτιμήσει με αυστηρή γλώσσα τον αυτοκράτορα Αρκάδιο και την αυγούστα Ευδοξία, καθώς και τον περίγυρό τους, τόσο για την έκλυση των ηθών στο παλάτι όσο και για την οικονομική εξαθλίωση του λαού. Η επανειλημμένη καταδίωξή του από τους κρατούντες κλόνισε την υγεία του, επιφέροντάς του τον θάνατό στον τόπο της εξορίας του.

Οι Τρεις θεοφόροι Ιεράρχες, χωρίς να είναι πολιτειολόγοι, έθεσαν τις σωστές βάσεις της πολιτειακής ηγεσίας απέναντι στους πολίτες, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, που πρεσβεύει ότι η εξουσία διακονεί τον λαό, εξομαλύνει τις αδικίες και τις κοινωνικές ανισότητες και απαλλάσσει τους καταπιεσμένους από τα δεινά. Σταχυολογούμε από τους λόγους «των τριών μεγίστων φωστήρων» επίκαιρα όσο ποτέ αποσπάσματα: «Οι άρχοντες υπάρχουν όχι για να καυχώνται για τη θέση στην οποία υπηρετούν, αλλά για να τιμούν οι ίδιοι τη θέση αυτή» (Μέγας Βασίλειος).

«Τον λαό τον συγχωρούμε για τα λάθη του, επειδή πολλές φορές έχει το ελαφρυντικό της ακρισίας. Πώς μπορούμε όμως να συγχωρήσουμε τον άρχοντα, που πρέπει να θεραπεύει και την άγνοια των άλλων;» (Άγιος Γρηγόριος). «Όταν οι άρχοντες είναι ηθικά άρρωστοι, όταν το κεφάλι δεν είναι υγιές, πώς είναι δυνατόν να παραμένει εύρωστο το υπόλοιπο σώμα;».

«Όσο μεγαλύτερο είναι το αξίωμα ενός άρχοντα, τόσο μεγαλύτεροι είναι οι κίνδυνοι γι’ αυτόν. Γιατί αρκεί ένα μόνο κατόρθωμα να τον ανεβάσει στον ουρανό και ένα μόνο αμάρτημα να τον ρίξει στην ίδια την κόλαση». «Η εξουσία του άρχοντα είναι παρόμοια με την τέχνη του ηνίοχου και του κυβερνήτη του πλοίου». «Εκείνος που ασκεί την πολιτική εξουσία, δεν θα μπορέσει να τη διαχειριστεί δίκαια, αν προηγουμένως δεν κυβερνήσει τον εαυτό του, όπως πρέπει, και δεν τηρήσει με μεγάλη ακρίβεια και τους πολιτικούς και τους θρησκευτικούς νόμους».

«Ο άξιος άρχοντας ξεχωρίζει από το ότι προστατεύει όσους υποφέρουν, διορθώνει τα κακώς έχοντα, τιμωρεί την αδικία και δεν επιτρέπει να καταπατείται το δίκαιο. Πρέπει να έχει υψηλή νοημοσύνη, να μιλά με παρρησία, να περιφρονεί τα βιοτικά, να μισεί την πονηρία, να είναι ήπιος και φιλάνθρωπος. Έχει χρέος να παραβλέπει τα δικά του συμφέροντα και να φροντίζει για τα προβλήματα των υπηκόων του» (Ιερός Χρυσόστομος).