Συνιστώσες και Αναγωγές του Λαϊκισμού

Οι δυσοίωνες προοπτικές τού χτες καταμαρτυρούνται σήμερα με διόλου απίθανο το απόγειο της έξαρσής τους στο άμεσο μέλλον όχι ως προς τις απρόοπτες αλλά τις προβλεπτές πλέον συνέπειες ανατρεπτικών μεταβολών, επισφαλών αυταρχικών πολιτικών και χαοτικών κοινωνικών εντάσεων· καθότι, ο παθογόνος ιός ενός επιθετικού μεταδοτικού νεολαϊκισμού, προφανώς, έχει προσλάβει διαστάσεις παρανοϊκής πανδημίας στις δυτικές κοινωνίες της επώασής του.

Στο επί σκηνής θέατρο του παραλόγου με δρώμενα μαύρης κωμωδίας η συνωμοτική συμπαιγνία μιας οιονεί συστημικής αντίστιξης επιβάλλει τους όρους της δικής της σημειολογίας: το προσωπείο του νεοπαγούς, πλην αναπαλαιωμένου αναχρονιστικού δημαγωγισμού, αν δεν είναι το μορμολύκειο αιφνιδιαστικού εκφοβισμού και καθολικού τρόμου, προκαλεί, εντούτοις, τον σκεπτικισμό όχι του επιπλέοντος βάθους αλλά της έντονης αμφισβήτησης και της βαθιάς υπαρξιακής κρίσης για την αρχή τού τέλους(;) και την ανάδυση ενός άλλου ανεστραμμένου(;) Δυτικού Πολιτισμού. Ενός κόσμου, που με την αυτοσυνειδησία των παρακμιακών εγγενών του αδυναμιών και των τελευταίων αναλαμπών του ορθο-λογιστικού και διαχειριστικού Διαφωτισμού του θα πρέπει να εκμαιεύσει την εκ των ένδον αναγέννησή του. Μιαν ισχυρή Ενωμένη Ευρώπη ισονομίας και αλληλέγγυας συνοχής υπό το φως της ανθρωπιστικής δημοκρατικής παιδαγωγίας στον αντίποδα της μισαλλόδοξης ολιγαρχίας τών ελίτ και του αντιλαϊκού λαϊκισμού τους.

Επί του παρόντος, μαίνονται ένθεν και ένθεν της γηραιάς ηπείρου και έως την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού ακραία πολιτικοκοινωνικά φαινόμενα «mainstream» ριζοσπαστικών ιδεολογιών, μανιχαϊστικών δαιμονοποιήσεων και διχαστικών λαϊκιστικών μηχανισμών. Το διακύβευμα τίθεται στο μεταίχμιο αδρανούς μάζας ψευδαισθησιακού εφησυχασμού και αντίδρασης μαζικού πλήθους ενάντια σε υποσχεσιολογίες απολυταρχικών δογματισμών και εθνικιστικές ιδεοληψίες ξενοφοβικών απομονωτισμών με την εμμονή κλειστών συνόρων ή τεχνητών διαχωρισμών είτε τη λογική της αντιευρωπαϊκής υπερδύναμης μπροστά στον ανταγωνισμό διεθνών οικονομικών και γεωστρατηγικών συμφερόντων, κατά μία σύγχρονη εκδοχή του δόγματος Μονρόε.

Από τον μεγαλεπήβολο Αμερικανισμό του Τραμπ μέχρι τα ακροδεξιά ευρωπαϊκά κόμματα ψευδεπίγραφης ρητορικής με πρωταγωνιστές την Λεπέν του γαλλικού Εθνικού Μετώπου, τον Ορμπάν του oυγγρικού Fidesz (Συμμαχία Νεαρών Δημοκρατών), τον Βίλντερς του ολλανδικού Κόμματος για την Ελευθερία (PVV), τον Στράχε του αυστριακού, επίσης, Κόμματος Ελευθερίας (FPO) κ.ά.

Εθνοσωτήριοι φενακισμοί και ονοματολογικές παραπλανήσεις αντιδημοκρατικών ανελευθεριών, που συνιστούν προπετή αμετροέπεια ύβρεως κατά των κεκτημένων δημοκρατικών ελευθεριών. Ύστερα από μακροχρόνιους αγώνες, αιματηρές επαναστάσεις και δύο παγκόσμιους πολέμους απελευθέρωσης των λαών και αποκατάστασης του ανθρωπίνου προσώπου, επιχειρούν να το παραχαράξουν με επώδυνες παραμορφωτικές αγκυλώσεις εν ονόματι του μεταναστευτισμού και της ανεξέλεγκτης παγκοσμιοποίησης, της πτώσης της μεσαίας τάξης και της εξαθλίωσης των χαμηλότερων στρωμάτων, καθώς και της ισλαμοφανατικής τρομοκρατίας.

Οι προεκλογικές εξαγγελίες, ωστόσο, και οι υστερογενείς υποκριτικές μεταστροφές εσκεμμένων φιλολαϊκών κινήσεων σκιαμαχούν απέναντι στην απαξιωτική καταψήφισή τους από μεγάλη μερίδα ψηφοφόρων. Ενδεικτικοί οι τακτικιστικοί λαϊκισμοί των αρχηγών τών ως άνω και άλλων παρόμοιων ακροδεξιών κομμάτων, που επικαλύπτοντας τον δεδηλωμένο αντισημιτισμό τους επιχειρούν φιλοεβραϊκά ψηφοθηρικά ανοίγματα στις χώρες τους, όπως οι πρόσφατες ψευδολογίες τού Στράχε: «Ο αντισημιτισμός, με οποιαδήποτε μορφή, είναι έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» και «Αν το Ισραήλ ως κράτος απειληθεί και σταματήσει να υπάρχει, θα είναι η αρχή του τέλους της Ευρώπης», για να προσθέσει με αλλαγή υποκειμένων στη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι Ναζί του παρελθόντος εναντίον των Εβραίων: «Το πολιτικό Ισλάμ επιζητεί την παγκόσμια κυριαρχία».

Ιδού όμως την αποστομωτική απάντηση του Ντόιτς, προέδρου της εβραϊκής κοινότητας της Βιένης: «Μερικά ωραία σχόλια για το Ισραήλ δεν εξαγνίζουν το κόμμα αυτό. Ολόκληρο το παρελθόν τού FPO, αλλά και το παρόν του είναι ξενοφοβικό, ενώ η ηγεσία του προσπαθεί να στρέψει τους κατοίκους της χώρας μας τον έναν εναντίον του άλλου».

Στον αστερισμό, εντούτοις, του λαϊκισμού ο προβολέας εστιάζει σε συγκλίσεις και εναλλαγές ρόλων ως προς τις ισοπεδωτικές ή κυκλοθυμικές υπερβολές τους: τα ακροδεξιόστροφα κόμματα παρουσιάζονται εσχάτως πιο «αντι-συστημικά», ενώ τα ακροαριστερόστροφα συστημικότερα του συστήματος· καθότι, στοχεύοντας στο θυμικό είτε στο φαντασιακό αισθητήριο του λαού και όχι στη νοημοσύνη διαγνωστικής κρίσης και συλλογικής ευθύνης, τα ανταγωνιστικά τους επιχειρήματα υποστηρίζουν αιτιάσεις ομοούσιων ολοκληρωτικών ιδεολογημάτων, χωρίς λυσιτελείς προτάσεις στα υπαρκτά προβλήματα.

Το του Παγκάλου «μαζί τα φάγαμε» απηχεί το υπεραπλουστευτικό σύνθημα «Φταίνε όλοι το ίδιο» του λαϊκιστή των «Πέντε Αστέρων» Πέπε Γκρίλο, ενώ ο δηκτικός αφορισμός «Η Ε.Ε. καταρρέει, η Ε.Ε. πεθαίνει» σημάδεψε τον υπέρ τού Brexit κηρυγματικό λαϊκισμό τού υπερσυντηρητικoύ ευρωσκεπτικιστή Φάρατζ.

Σύμφωνα με τον ιστορικό πολιτικών ιδεών Ταγκιέφ, το δίπολο δεξιού και αριστερού λαϊκισμού ισορροπεί στον εξής άξονα: Ο δεξιός λαϊκισμός υπερβάλλει όσον αφορά τις υπαρκτές απειλές (ανασφάλεια, τρομοκρατία, παραβατικότητα, μετανάστες), προκαλώντας δικαιολογημένους φόβους για πολιτική εκμετάλλευση. Ο αριστερός λαϊκισμός ελαχιστοποιεί ή αρνείται τις πραγματικές απειλές (ανεξέλεγκτη μετανάστευση, παρανομία, τρομοκρατία) και τις αντικαθιστά με άλλες περισσότερο ή λιγότερο φανταστικές, πάντα συνδεδεμένες με τα καταστρεπτικά αποτελέσματα του καπιταλισμού και της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.

Ο λαϊκισμός, εν τέλει, είναι η νεότερη, πιο κακέκτυπη, όψη της αρχαίας δημαγωγίας, που διά κυνικών επίσης λόγων και αδίστακτων έργων έδρασε στην κοιτίδα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Εύγλωττο παράδειγμα ο Κλέωνας, που προσπαθεί να πείσει την Εκκλησία του Δήμου για τη θανάτωση όλων ανεξαιρέτως των ανδρών και τον εξανδραποδισμό των γυναικόπαιδων μετά την κατάπνιξη της αποστασίας των Μυτιληναίων.

Τονίζει, κατά τον Θουκυδίδη, μεταξύ άλλων δημοκοπιών: «...δυνατότερη είναι μια πόλη που έχει νόμους κακούς, αλλά απαραβίαστους, παρά εκείνη με νόμους καλούς, αλλά χωρίς κύρος· η αμάθεια συνδυασμένη με νομιμοφροσύνη είναι πιο ωφέλιμη από την επιδεξιότητα συνδυασμένη με ασυδοσία και οι απλοϊκότεροι άνθρωποι κυβερνούν συνήθως καλύτερα τις πόλεις από τους σοφότερους» (Γ ́37).