Οι οικονομικές θεωρίες αλλάζουν

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΠΟΥ ΞΕΣΠΑΣΕ ΤΟ 2008 ΠΟΛΛΟΙ ΕΙΝΑΙ ΠΟΥ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΝ ΟΣΑ ΔΙΔΑΧΤΗΚΑΝ
Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΕΧΕΙ ΟΔΗΓΗΣΕΙ ΣΕ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΤΗΝ ΑΡΠΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΤΡΑΠΕΖΙΤΩΝ ΚΑΙ TRADERS, ΤΩΝ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΙΚΩΝ «CORGIS», ΑΛΛΑ ΕΠΙΣΗΣ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΕ ΣΟΒΑΡΗ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΤΗΝ ΚΥΡΙΑΡΧΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΜΕ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΔΙΔΑΣΚΕΤΑΙ ΣΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΣΕ ΟΛΟΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
Ακόμη κι οι πολιτικές των Κεντρικών Τραπεζών για αντιμετώπιση της κρίσης, π.χ. ο τετραπλασιασμός των «balance sheet» τους, δεν καλύπτεται από την οικονομική θεωρία. Είναι εξωθεωρητικές
'Είμαι νεοκλασσικός!', μου εδήλου, με ύφος επτά Καρδιναλίων, ο κοστουμαρισμένος στο Saville Row επί πτυχίω νεαρός οικονομολόγος βρετανικού Πανεπιστημίου, σε κοινωνική εκδήλωση, στα χρόνια του Λονδίνου. Υπεμειδίασα, συγκαταβατικά. Ως να είχε άλλη επιλογή από το κυρίαρχο, mainstream αναμάσημά του, ως να είχε καν τα εφόδια να στοχαστεί κριτικά επί της επιστήμης του, στο κατώφλι τότε της Μεγάλης Κρίσης που έδειξε την νεοκλασική του οικονομική επιστήμη... προβλέψιμα ανίκανη να προβλέψει!

Το είχε συνειδητοποιήσει, τότε, κι η βασίλισσα της Αγγλίας, επισκεπτόμενη τους τραπεζίτας στο City, κι ερωτώντας τους εκείνο το κλασικό (έστω, νεοκλασικό) ερώτημα: 'How come you didn't see it coming?'. Αναμορφώσατε το ερώτημα, Your Highness, ήδη μαθημένη από την εξαφάνιση της ποτνίας ανακτο-Τραπέζης σου, της Barings, που ηφάνισαν οι τρελές, αφύλακτες σπέκουλες του 'rogue trader' της, του Leeson. Ρωτήστε τους: "Πώς γίνεται να ενεργείτε σαν τα Corgi μου, τα σκυλιά μου, με αυτήν την ανακλαστική, Παβλόφεια αρπακτικότητα, άσκεφτα κυνηγώντας όποιον ψεύτικο λαγό σάς τρίψουν στο μουσούδι, όπως κάνουν και στις κυνοδρομίες του Walthamstow, όπου στοιχημάτιζε η μαμά μου;".
Ο πανικός του 2008

Είχε ήδη εκσπάσει η Κρίση, in full glow από τον Αύγουστο του 2008 το Credit Crunch, είχε εξαερωθεί η Lehmans Brothers τον εφεξής Σεπτέμβριο, με τον Μεγάλο Πάνα να σπέρνει τον πανικό του στα Saville Row κοστούμια του City και της Wall Street. Ο Καπιταλισμός φαινόταν πράγματι καπούτ, για τα καλά, και ξεσκόνιζαν τους ξεχασμένους τόμους του Das Kapital στα ράφια τους, στο Red Bookstore, στο Malet Street. Βιβλίο που, αυτό, όλο τέτοιες Κρίσεις προέβλεπε. Πώς κι η Dismal Science, του Harvard και του LSE, δεν μυρίστηκαν τα στραβοπατήματα;

Πώς, δύο χρόνια μετά την έκρηξη της Παγκόσμιας πια Πιστωτικής Κρίσης, ο δικός μας Μεγα-Τραπεζίτης ΥπΟικ Χαρίλαος, στην δίχως ζόρια, πίστευε, Νήσο των Αζορών μας, προέβλεπε μετ' εμφάσεως τέτοιας που ξεγέλασε και τον Σοφό Πατερούλη Ηγέτη του, 'η Κρίση θα μας αφήσει ανέπαφους'; Δεν θα σχολιάσω εδώ και τους εφυαλωμένους υπερφιάλους TV οιονεί οικονομολόγους που προέβαλλαν από τον βούρκο στο γυαλί την χλωρή κεφαλή, ως βάτραχοι του Αριστοφάνους, για να κοάζουν, μετά από κάθε υποβάθμιση της οικονομίας μας, την επωδό τους 'βρε κε κεξ κοάξ κοάξ, Moodys Moodys είσαι βλαξ, δεν βλέπεις, σκίζει δημοσιονομικώς η Κυπριακή οικονομία'!'
Κερδαίνοντες στον βούρκο

Κοντολογίς, δεν προτίθεται το παρόν να σχολιάσει και πάλιν όσους, κερδαίνοντες στον βούρκο που ήταν το κυπριακό νομισματοπιστωτικό σύστημα, οι συνήθεις ύποπτοι της Τριαδικής συμμορίας, της Triad των τραπεζιτών, πολιτικών και δημοσιογράφων, που σιγοντάροντας με αθώα σφυρίγματα του ύφους 'ποιός; Ο παπιός', άφησαν την 'νήσσα Κύπρο' να βουλιάξει, ίσως διά παντός, με ένα τελευταίο λασπώδες πάφλασμα στον βούρκο που τους έθρεφε και τρέφει ακόμη. Σας είναι γνωστά, έχει αρκετά κι αρκετούς ξεσκεπάσει (αλλά όχι κολάσει) κι η Επιτροπή των Θεσμών, σε ό,τι κάποιοι φανατικοί της δημοκρατίας αποκαλούν οριζόντιο, θεσμικό δημοκρατικό έλεγχο, από τους 'ελέγχους' που δεν αναμένονται να βαθμολογούν αβανταδόρικα με 'διαγωγή κοσμιωτάτη'!
Ο χείμαρρος των 'mainstream economics'

Η πρόσφατη παγκόσμια οικονομική κρίση έχει οδηγήσει σε αμφισβήτηση όχι μόνο την αρπακτική πρακτική των τραπεζιτών και traders, των χρηματιστικών 'corgis' που ήδη ο Αριστοτέλης είχεν χαρακτηρίσει ως 'βιαίους': 'ο δε χρηματιστής βίαιος πως εστίν' (Ηθικά Νικομάχεια). Οδήγησε σε σοβαρή αμφισβήτηση την ίδια την κυρίαρχη οικονομική επιστήμη και τον τρόπο που διδάσκεται στα Πανεπιστήμια σε όλον τον κόσμο.

Αμφισβήτηση και κριτική στάση που εκφράστηκε σε ένα φοιτητικό κίνημα μέσα στα οικονομικά πανεπιστήμια που καλεί για ριζική - πείτε 'ριζοσπαστική' αναθεώρηση της οικονομικής ακαδημαϊκής εκπαίδευσης, κι ειδικότερα της ηγεμονίας, στις τελευταίες τέσσερεις δεκαετίες, μιας κυρίαρχης 'mainstream' ατζέντας της νεοκλασικής σχολής και του πολιτικού της εκπεφράσματος, του νεοφιλελεύθερου προτάγματος, στην πολιτική.

Πρόκειται, δηλαδή, για ένα φοιτητικό κίνημα κατά της κυρίαρχης ιδεολογίας πίσω από τον ασφυκτικό ακαδημαϊκό κλειό των 'mainstream' οικονομικών στα Πανεπιστήμια που αντανακλάται σε ένα ευρύτερο κοινωνικό κίνημα που φέρνει μαζί φοιτητές, συνδικαλιστές κι άλλες περιθωριοποιημένες ομάδες σε μια διατεταγμένη προσπάθεια αποτίναξης της ακαδημαϊκής αυτής ηγεμονίας.
Νεοκλασικά οικονομικά

Πολύ απλά, έως χονδρικά, η φοιτητική αντίδραση (όχι του ντυμένου στο Saville Row κουστουμάκι του... 'νεοκλασικού' συνομιλητή μου) γίνεται κατανοητή όταν κανείς την δει στο προσκήνιο της μεθοδολογικής στενότητας της κυρίαρχης σχολής των 'mainstream economics' και πόσο αποκλειστικά αυτή επιβλήθηκε στην ακαδημαϊκή διδασκαλία.

Αυτή συνίσταται κυρίως στα νεοκλασικά οικονομικά ή, σε μια εκδοχή της που βασίζεται στον 'μεθοδολογικό ατομισμό': την αρχή, δηλαδή, ότι οι υποθέσεις για την οικονομική συμπεριφορά στην οικονομία πρέπει να συνάγονται από την βελτιστοποίηση της συμπεριφοράς ελλόγων και αναμενόμενα ιδιοτελών παικτών, ατόμων. Θεωρίες Παιγνίων, χονδρικά, όπως και το βιβλίο που συνέγραψε ο καθηγητής Βαρουφάκης.

Υπάρχουν παραλλαγές, βεβαίως, όπως η αυστηρή Walrasian Νεοκλασική Σχολή, που στηρίζονται στην υπόθεση μιας αδιατάρακτης εκκαθάρισης, clearing, των αγορών, κι όπου η ανεργία θεωρείται ως ένα φυσιολογικό, μηχανικό φαινόμενο ισορροπίας βασισμένο στις εκούσιες επιλογές των ελλόγων ατόμων για εργασία ή σχόλη. Από την άλλη, υπάρχουν κι οι ΝεοΚεϋνσιανοί, που δεν καταφεύγουν στην υπόθεση του clearing των αγορών, που τελικά μπορεί να μην εξισορροπήσουν, και για τους οποίους η ανεργία μπορεί να είναι ακούσια και να οφείλεται σε στρεβλώσεις της αγοράς εργασίας, όπως μη ελαστικοί μισθοί, ασυμμετρικές πληροφορίες και εργοδοτική δύναμη.
Σύγκρουση σχολών

Στα βραχυπροθεσμικά οι δύο σχολές συγκρούονται, και προτείνουν πολιτικά διαφέρουσες απόψεις, αλλά στα μακροπρόθεσμα συμφωνούν ότι οι αγορές είναι προσδεδεμένες σε ένα φυσικό επίπεδο παραγομένου προϊόντος, που καθορίζεται από παράγοντες 'supply side'. Αλλά η πιο βασική συμφωνία τους έγκειται στην κοινή τους αρχή για τον μεθοδολογικό ατομισμό στον καθορισμό καλά ωρισμένης έλλογης βελτιστοποιητικής συμπεριφοράς. Κι ακόμη πιο βασική, στο ότι από το 1970 περιορίζουν τον ορίζοντα της οικονομικής ανάλυσης και της αξιολόγησης πολιτικών, στον Αγγλοσαξωνικό ιδία χώρο, στον βαθμό που εξοβελίζουν εναλλακτικές προσεγγίσεις και αποκλείουν άρθρα από το να δημοσιευθούν σε ακαδημαϊκά περιοδικά.

Άλλο, πολύ βασικό κοινό τους χαρακτηριστικό, η εισήγηση νεοφιλελεύθερων πολιτικών, που συνίσταντο σε απλούς κανόνες: στόχοι για όρια στον πληθωρισμό και αποφυγή δημοσιονομικών μέτρων για μανατζάρισμα της ζήτησης. Πρόκειται, δηλαδή, για μια κλασική περίπτωση κυρίαρχου παραδείγματος, στους όρους του Kuhn.

Να σημειωθεί ότι, μέχρι τότε, το πεδίο χαρακτηριζόταν από τη σύγκρουση των mainstream Κεϋνσιανών και των νεοκλασικών, με τους πρώτους να εστιάζονται στα μακροοικονομικά και την ανεργία να αποδίδεται στην χαμηλή ζήτηση, και τα μικροοικονομικά των νεοκλασικών που έλυναν την ανεργία με μεταβλητή της ελαστικής εργασίας και των ωρομισθίων. Μαρξιστές και άλλες ετερόδοξες θεωρίες needed not apply. Ήσαν, στις τελευταίες ειδικά δεκαετίες, πλήρως περιθωριοποιημένες 'ριζοσπαστικές' θεωρίες.
Η αντίδραση

Στα χρόνια του μεγάλου boom των οικονομιών, ουδείς ερωτούσε. Ή, κι αν ερωτούσε, δεν ηκούγετο. Κι ήλθε η Μεγάλη Ύφεση, η Κρίση, από το 2008 η Καταστροφή. Απόλυτα απρόβλεπτη στο κρατούν Υπόδειγμα. Και μη εξηγήσιμη με τα θεωρητικά του εργαλεία. Ακόμη κι οι πολιτικές των Κεντρικών Τραπεζών για αντιμετώπιση της Κρίσης, π.χ. ο τετραπλασιασμός των 'balance sheet' τους, δεν καλύπτεται από την οικονομική θεωρία. Είναι εξωθεωρητική. Το γεγονός της Μεγάλης Κρίσης και το Απρόβλεπτό της άνοιξε ακροατήρια στις ετερόδοξες θεωρίες. Άρχισαν να ακούγονται στα τηλεοπτικά μας κανάλια ονόματα όπως ο Michael Hudson, o Miskin, o Jim Crotty (εντάξει, αστειεύμαστε!).

Ο George Soros ίδρυσε το Institute for New Economic Thinking. Φοιτητές στο Tubibgen ίδρυσαν την ομάδα Μελέτης 'Rethinking Economics' ενώ στο Manchester οι φοιτητές ίδρυσαν το Post Crash Economics Society. Το 2000 ήδη ομάδα Γάλλων φοιτητών, πρωτοπορώντας αυτοί, οργανώθηκαν κάτω από την ονομασία 'Μετα-Αυτιστικά Οικονομικά', επικρίνοντας την διδασκαλία των Οικονομικών για έλλειψη ρεαλισμού και υπερβολική έμφαση σε μαθηματικές τεχνικές. Το 2012 η Τράπεζα της Αγγλίας κάλεσε σε συνέδριο εργοδότες και φοιτητές για διερεύνηση τού πώς να διδάσκονται τα Οικονομικά. Στο Harvard, φοιτητές εγκατέλειψαν διαμαρτυρόμενοι το μάθημα καθηγητού οικονομικών ως άσχετο με το θέμα...
Πίεση στα Πανεπιστήμια

Η αντίδραση των φοιτητών έχει αναζωπυρώσει το αίτημα για ετερόδοξες οικονομικές θεωρίες. Μάλιστα, στη Γερμανία, το Boeckler Foundation, το Think Tank των Συνδικάτων, ασκεί πίεση στα Πανεπιστήμια, κατατάσσοντάς τα σε αξιολογικούς πίνακες σε αναφορά προς το ποσοστό ετερόδοξων θεωριών στα Οικονομικά τους Προγράμματα. Αντίστοιχα, εδώ στην Κύπρο Διοικητές Τραπεζών διορίζουν νεαρούς γόνους των σε συγγενικά των δικηγορικά γραφεία με εναλλακτικές απόψεις για τον ρόλο των όποιων Βγενόπουλων στην καταστροφή της οικονομίας του τόπου. Όσο για τα ακαδημαϊκά μας ιδρύματα, περιορίζονται εμμανώς στην μικροοικονομία του balance sheet. Τους...