Κράτος δικαίου vs Ερντογανισμός

Οι Τούρκοι πολίτες συμμετέχουν και ενδιαφέρονται για τα πολιτικά πράγματα της χώρας τους σε πολύ μικρότερο βαθμό από ό,τι άλλοι ευρωπαϊκοί λαοί, της Ελλάδας προεξαρχούσης. Το γεγονός αυτό επιτρέπει σε διάφορους ηγέτες, με κορυφαίο παράδειγμα τον Ερντογάν, εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία και την αδιαφορία συμμετοχής, να κυριαρχούν κατά τρόπο ενίοτε απόλυτο, όπως συμβαίνει σήμερα, στο πολιτικό σύστημα της χώρας τους
Εδώ και τρεις αιώνες ο Γάλλος φιλόσοφος Μοντεσκιέ θεμελίωσε την πεμπτουσία του δημοκρατικού πολιτεύματος, που παραπέμπει στον διαχωρισμό των εξουσιών και λειτουργιών του κράτους, πράγμα που σημαίνει πως σε ένα κράτος δικαίου δεν μπορεί η εκτελεστική εξουσία να παρεμβαίνει στις διαδικασίες και τις αποφάσεις της δικαστικής ή της νομοθετικής εξουσίας και αντιστρόφως. Η ανεξαρτησία των λειτουργιών του κράτους και του πολιτεύματος καταξιώνει τη δημοκρατική λειτουργία, εμπεδώνει το δημοκρατικό γίγνεσθαι, αλλά και διασφαλίζει την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την εφαρμογή των ατομικών ελευθεριών, που αποτελούν την κορωνίδα της ουσίας ενός σύγχρονου κράτους δικαίου.

Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε, αναφερόμενοι στο τουρκικό παράδειγμα, πως η σημερινή πολιτική κατάσταση στην Τουρκία ουδόλως προσομοιάζει προς το ως ανωτέρω περιγραφέν δημοκρατικό κράτος δικαίου. Η Τουρκία βρίσκεται σήμερα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, πράγμα που επήλθε μετά τη 15η Ιουλίου 2016, όταν εσυνέβη το αποτυχημένο πραξικόπημα εις βάρος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Κατόπιν τούτου, ο Τούρκος Πρόεδρος περιεβλήθη με όλες εκείνες τις αρμοδιότητες που αφορούν σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης, οι οποίες ουσιαστικά καθιέρωσαν μία εν τοις πράγμασι αυταρχική δομή εξουσίας διαρκείας, που πλέον δεν αφορά σε ζητήματα μη ομαλών συνθηκών του πολιτεύματος, αλλά στην εδραίωση ενός προσωποπαγούς δικτατορικού συστήματος κυριαρχίας, που αίρει τη δικαιολογητική του βάση στο αποτυχημένο πραξικόπημα. Το κράτος κυβερνάται έκτοτε με έκδοση διαταγμάτων, με τα οποία νομιμοποιείται η ανεξέλεγκτη δράση του προέδρου και η κατασκευή μιας έντεχνης παρείσφρησης της μιας εξουσίας στην άλλη.

Από την εποχή του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ιδρυτή και θεμελιωτή του τουρκικού κράτους, η χώρα καλλιέργησε μια μορφή πολιτεύματος ως sui generis δημοκρατία, όπως την αποκαλούσε ο γνωστός καθηγητής Κοινωνιολογίας Φρανς Ρονενμπέργκερ. Αυτό σημαίνει πως η Τουρκία για να μην υποστεί μέσα από ένα δημοκρατικό γίγνεσθαι εσωτερική διάσπαση μειονοτήτων και εθνοτήτων, καθιέρωσε την εμπέδωση ενός κεντρικού συστήματος επιβολής κρατικής κυριαρχίας, η οποία για πολλές δεκαετίες μέχρι και πρόσφατα εκκινείτο από το στράτευμα.

Ο σημερινός Πρόεδρος, θεωρώντας ότι ο ίδιος μπορεί να διαδεχθεί στον ιστορικό θρόνο της Τουρκίας τον Κεμάλ Ατατούρκ, καταργεί τα θεμέλια και τις δομές του κεμαλικού κράτους, εξουδετερώνει την παραδοσιακή αποστολική δομή της στρατογραφειοκρατίας και δημιουργεί ένα δικό του σύστημα κυριαρχίας του χώρου της Τουρκίας, με το οποίο την ελέγχει στρατιωτικοπολιτικά. Το κράτος δικαίου, το οποίο σε καμιά σχεδόν περίοδο της τουρκικής ιστορίας δεν υπήρξε ως εφαρμοσμένη πολιτική, με εξαίρεση το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του 1960, έρχεται σήμερα να υποκατασταθεί από μια απολυταρχική δομή εξουσίας που θεμελιώνει ο ίδιος ο Ερντογάν.

Η τουρκική πολιτική κουλτούρα, που παραπέμπει στον τουρκικό πολιτικό πολιτισμό, δηλαδή στην ικανότητα και θέληση συμμετοχής των Τούρκων πολιτών στο πολιτικό γίγνεσθαι της χώρας τους, είναι πολύ περιορισμένη. Αυτό σημαίνει πως οι Τούρκοι πολίτες συμμετέχουν και ενδιαφέρονται για τα πολιτικά πράγματα της χώρας τους σε πολύ μικρότερο βαθμό απ' ό,τι άλλοι ευρωπαϊκοί λαοί, της Ελλάδας προεξαρχούσης. Το γεγονός αυτό επιτρέπει σε διάφορους ηγέτες, με κορυφαίο παράδειγμα τον Ερντογάν, εκμεταλλευόμενοι την αδυναμία και την αδιαφορία συμμετοχής, να κυριαρχούν κατά τρόπο ενίοτε απόλυτο, όπως συμβαίνει σήμερα, στο πολιτικό σύστημα της χώρας τους. Είναι χαρακτηριστικό πως οι αντιδράσεις στην επιβληθείσα ερντογανική δικτατορία είναι κατ’ εξοχήν κουρδικές. Η κοινωνία των πολιτών είναι εξόχως συρρικνωμένη.

Εν αντιθέσει προς την Τουρκία, η ελληνική περίπτωση δημοκρατίας είναι μια απολύτως διαφορετική κατάσταση δημοκρατικού πολιτεύματος. Εν προκειμένω, η δημοκρατική αρχή εφαρμόζεται στο επίπεδο του κράτους δικαίου, που σημαίνει πως το πολίτευμα υπερασπίζεται τα ατομικά και ανθρώπινα δικαιώματα των πολιτών του στο πλαίσιο μιας ανεξάρτητης αρχής και δικαιοδοσίας, η οποία δεν ταυτίζεται με την εκάστοτε κυβερνητική εξουσία, εξ’ ου και ο απόλυτος σεβασμός του διαχωρισμού των λειτουργιών του κράτους.

Επομένως, η πρόσφατη δήλωση του Τούρκου ηγέτη, Ταγίπ Ερντογάν, αναφερόμενου στην Ελλάδα, πως όπως η δική σας δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη, έτσι είναι και η δική μου, μόνο θυμηδία προκαλεί. Τούτο γιατί η ελληνική δικαιοσύνη έχει κατ’ επανάληψη καταδικάσει αποφάσεις και πράξεις κυβερνητικών οργάνων, τις οποίες έκρινε ως αντιτιθέμενες προς τον νόμο και το σύνταγμα της χώρας. Αυτό ισχύει για όλες τις πρόσφατες μεταδικτατορικές κυβερνήσεις, οι οποίες λειτουργούν στο πλαίσιο της δυτικού τύπου κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.

Η Ελλάδα εμφορείται και εφαρμόζει στην πράξη τις αρχές και τις αξίες του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού, ο οποίος είχε ως αφετηριακή του δομή την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Εν κατακλείδι, πρέπει κανείς να υπογραμμίσει πως έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικούς κόσμους γειτονικών χωρών, τις οποίες όμως χωρίζει ένα πολιτιστικό χάος, πράγμα το οποίο καλούνται σήμερα να κατανοήσουν και να διαχειριστούν το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων της χώρας.

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ Κ. ΓΙΑΛΛΟΥΡΙΔΗΣ
Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής,
Διευθυντής Κέντρου Ανατολικών Σπουδών
για τον Πολιτισμό και την Επικοινωνία,
Πάντειο Πανεπιστήμιο