Revenge porn υπάρχει, τιμωρία υπάρχει;

«Εκδικητική πορνογραφία»! Μια φράση, που τον τελευταίο καιρό ακούμε όλο και πιο συχνά. Οι συνέπειές της μαστίζουν την κοινωνία, χωρίς να κάνουν έμφυλες διακρίσεις.

Τα προσωπικά μας δεδομένα δεν πρέπει να τα μοιραζόμαστε με κανέναν, ακόμα ούτε και με τον άνθρωπο με τον οποίο για ένα χρονικό διάστημα συνυπάρχουμε, τυφλωμένοι από τον έρωτα, που πολλές φορές μας κάνει υπερβολικά ευκολόπιστους. Ένα απλό «send» της φωτογραφίας ή του βίντεο από το κινητό μας είναι αρκετό για να γίνουμε θύμα αυτού που ονομάζουμε «εκδικητική πορνογραφία».

Τι είναι το revenge porn

Ας τα πάρουμε, όμως, με τη σειρά. Τι ορίζουμε ως «εκδικητική πορνογραφία»; Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την ισότητα των φύλων, ορίζεται ως «το είδος μη συναινετικής πορνογραφίας, που περιλαμβάνει επίσης τη διαδικτυακή προβολή σεξουαλικών φωτογραφιών με γραφικά ή βίντεο χωρίς τη συγκατάθεση του ατόμου που εμφανίζεται στις εικόνες».

Ο δράστης είναι συχνά πρώην σύντροφος που αποκτά εικόνες ή βίντεο κατά τη διάρκεια μιας προηγούμενης σχέσης και σκοπεύει να εκθέσει δημόσια και να ταπεινώσει το θύμα, ως αντίποινα, πολλές φορές για τον τερματισμό της σχέσης. Ωστόσο, οι δράστες ή δράστριες δεν είναι αναγκαστικά σύντροφοι ή πρώην εταίροι και το κίνητρο δεν είναι πάντα η εκδίκηση.

Αποτελεί ένα από τα πιο σοβαρά εγκλήματα που έχουν να αντιμετωπίσουν οι αστυνομικές Αρχές ανά το παγκόσμιο, αλλά και η ίδια η κοινωνία ευρύτερα.

Ποιους αφορά;

Όλους! Από την ηλικία των 11 ετών μέχρι ενήλικα άτομα είναι υποψήφια να πέσουν θύματα μιας τέτοιας κατάστασης. Ωστόσο, πιο συχνά εντοπίζεται στους εφήβους.

Μπορεί να ακούγεται παράλογο, αν σκεφτεί κανείς πως μια σχέση βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, κι όμως εκεί είναι που μπορεί κάποιος να πέσει στην παγίδα. Στην πλειοψηφία του, το εν λόγω υλικό λαμβάνεται από ζευγάρια που βρίσκονται σε σχέση. Παρόλα αυτά, σε αρκετές περιπτώσεις, το θύμα έχει υποστεί σεξουαλική βία.

Σύμφωνα με τις αστυνομικές Αρχές, η κατοχή του υλικού μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους δράστες για να εκβιάσουν τα υποψήφια θύματα σε άλλες σεξουαλικές πράξεις, να τα εξαναγκάσουν να συνεχίσουν τη σχέση ή να τα τιμωρήσουν για το τέλος της σχέσης (σε περίπτωση σχέσης), για να τους κλείσουν το στόμα, να καταστρέψουν τη φήμη τους ή / και για οικονομικό κέρδος.

Νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα το φαινόμενο της «εκδικητικής πορνογραφίας» - μετά τη βόμβα που έσκασε σχεδόν έναν χρόνο πριν με τον γνωστό παρουσιαστή Στάθη Παναγιωτόπουλο - μετατρέπεται σε κακούργημα, έπειτα από νομοθετική παρέμβαση του Υπουργείου Δικαιοσύνης της χώρας. Οι πράξεις εκδικητικής πορνογραφίας στη γείτονα χώρα πλέον τιμωρούνται με φυλάκιση τουλάχιστον 3 ετών και χρηματικό πρόστιμο, ενώ κατά περίπτωση η ποινή μπορεί να φτάσει και τα 10 χρόνια κάθειρξης.

Συγκεκριμένα, το άτομο που αναρτά ή κοινοποιεί δημοσίως οπτικό υλικό στο οποίο αποτυπώνεται μη δημόσια πράξη που αφορά στην προσωπική και γενετήσια ζωή άλλου χωρίς τη θέλησή του, τιμωρείται με φυλάκιση 3 έτη και χρηματική ποινή.

Η απειλή ότι το άτομο θα προβεί σε αυτό που καθορίζεται ως εκδικητική πορνογραφία τιμωρείται με 1 έτος φυλάκισης. Ενώ η ποινή αυτή φτάνει τα 8 χρόνια κάθειρξης και χρηματική ποινή όταν αναρτηθεί το σχετικό οπτικοακουστικό υλικό στο διαδίκτυο ή σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης με αόριστο αριθμό αποδεκτών ή όταν ο δράστης είναι ενήλικος και το θύμα ανήλικο ή όταν γίνεται από τον δράστη σε βάρος πρώην ή νυν συζύγου, συνεργάτη, υπό την επιμέλειά του ή την προστασία του ή όταν γίνεται για οικονομικό όφελος.

Επίσης, εάν με την πράξη της εκδικητικής πορνογραφίας το θύμα προβεί σε απόπειρα αυτοκτονίας και επέλθει θάνατος, τότε η κάθειρξη φτάνει τα 10 χρόνια.

Απουσία νομοθεσίας στην Κύπρο

Στην Κύπρο, ωστόσο, τα πράγματα είναι ακόμη σε αρχικό στάδιο όσον αφορά το νομοθετικό κομμάτι, το οποίο αποτελεί πλέον αδήριτη ανάγκη.

Η αύξηση του φαινομένου και στο... σπίτι μας, «ανάγκασε» την Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων να εξετάσει τον εκσυγχρονισμό και εφαρμογή ειδικής νομοθεσίας για την «εκδικητική πορνογραφία» ειδικά. Νομοθεσία ξεχωριστή από αυτήν που υφίσταται ήδη για την έμφυλη βία κατά των γυναικών, αφού σύμφωνα με στοιχεία εκτός από γυναίκες, υπάρχουν και άνδρες θύματα.

Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί, το 2021 καταγράφηκαν 65 καταγγελίες για εκδικητική πορνογραφία στην Κύπρο, από τις οποίες οι 17 αφορούν σε άνδρες.

Τα κενά που εντοπίζονται όσον αφορά τη διαχείριση καταγγελιών για «εκδικητική πορνογραφία» είναι απαραίτητο να καλυφθούν μέσα από μια νομοθεσία που θα μπορεί να καλύψει ολόκληρο το φάσμα του αδικήματος.

«Η ευθύνη είναι μόνο στον δράστη»

Για τα περιστατικά «εκδικητικής πορνογραφίας» που αντιμετωπίζουν στο ΣΠΑΒΟ μίλησε στη «Σ» η Δρ Άντρη Ανδρονίκου, Επιστημονική Διευθύντρια ΣΠΑΒΟ.

«Σε ένα σημαντικό αριθμό περιπτώσεων γίνονται αναφορές από θύματα οι οποίες επικεντρώνονται στην απειλή/εκβιασμό και τρομοκρατία εκ μέρους των δραστών για αποκάλυψη γυμνών/αποκαλυπτικών φωτογραφιών των θυμάτων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή την κοινοποίησή τους σε συγγενικά και φιλικά πρόσωπα. Ωστόσο, στο ΣΠΑΒΟ υπάρχουν περίπου 6 καταγεγραμμένες περιπτώσεις, όπου ο δράστης είχε προβεί σε αυτήν την πράξη, ενώ η εξασφάλιση επίσης αυτού του υλικού έγινε χωρίς τη συγκατάθεση των γυναικών είτε μέσω κρυφών καμερών ή παράνομης πρόσβασης σε προσωπικά δεδομένα στον ΗΥ και το κινητό τηλέφωνο», μας λέει η κ. Ανδρονίκου, η οποία επισημαίνει πως στις περισσότερες περιπτώσεις η «εκδικητική πορνογραφία» αποτελεί μέρος της ευρύτερης βίας που ασκείται και αναφέρει πως δεν έχουν μέχρι στιγμής διαχειριστεί περιστατικό που ν’ ανέφερε αποκλειστικά «εκδικητική πορνογραφία».

«Συνήθως, ο δράστης είναι ένας πρώην σύντροφος, ο οποίος προσβλέπει στον δημόσιο εξευτελισμό του θύματος, ως αντίποινα για τη διακοπή της σχέσης τους, αλλά τις περισσότερες φορές χρησιμοποιείται και ως απειλή στην πρόθεση των γυναικών να τερματίσουν την κακοποιητική σχέση. Αναγνωρίζουμε ότι ο αριθμός αυτός δεν είναι ο πραγματικός εφόσον δεν έχουν γίνει στοχευμένες δράσεις για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, ενώ αντίστοιχα τα θύματα συνήθως φοβούνται να ζητήσουν βοήθεια».

Η κ. Ανδρονίκου σκιαγράφησε και το προφίλ του θύματος, το οποίο αρχικά βρίσκεται σε έντονο άγχος και απόγνωση, νιώθει εκτεθειμένο αλλά και απογυμνωμένο. Αναζητά άμεσα λύση και παρέμβαση για αποτροπή της απειλής ή επιδιόρθωση της βλάβης που υπέστη, ενώ σε άλλες περιπτώσεις τα θύματα φοβούνται να ζητήσουν βοήθεια και να αποκαλύψουν το πρόβλημα λόγω του εκφοβισμού από τους δράστες.

Κάποια από τα θύματα απομακρύνονται και αποστασιοποιούνται από την κοινωνική τους ζωή, ακόμη και την επαγγελματική, λόγω της ντροπής που αισθάνονται, επισημαίνει η κ. Ανδρονίκου.

«Η αποκορύφωση των σοβαρών αυτών επιπτώσεων στο θύμα καταγράφεται με απόπειρες αυτοκτονίας ή και αυτοκτονία από θύματα, ως ένας τρόπος για να τερματιστεί αυτό που συμβαίνει και αυτό που βιώνουν. Χαρακτηριστική είναι μια περίπτωση, όπου χωρίς τη συγκατάθεση της γυναίκας, ο δράστης, ο οποίος είχε τον έλεγχο και κωδικούς του λογαριασμού της, είχε αλλάξει τη φωτογραφία του προφίλ της βάζοντας φωτογραφία της από ερωτική πράξη».

Η κ. Ανδρονίκου τόνισε πως καταλυτικό ρόλο έχει να διαδραματίσει η Αστυνομία για τη διαχείριση αυτών των περιστατικών, η οποία, όμως, θα πρέπει να έχει ένα ισχυρό νομοθετικό πλαίσιο που θα θέσει όρους και προϋποθέσεις για τη διαχείριση αυτών των περιστατικών αλλά και την πρόληψή τους, το οποίο όμως δεν υπάρχει.

Το βέβαιο, όπως είπε, είναι ότι οποιεσδήποτε ενέργειες νομοθετηθούν θα πρέπει να είναι άμεσες, στοχευμένες και αποτελεσματικές, με γνώμονα την προστασία των θυμάτων, την καταδίκη των δραστών αλλά και την εμπλοκή των παρόχων διαδικτύου. Πρόσθεσε μάλιστα ότι στη συνέχεια ο ρόλος των ειδικών μέσα από τις παρεχόμενες υπηρεσίες του ΣΠΑΒΟ είναι η στήριξη, η ενδυνάμωση και η προστασία των θυμάτων.

«Η επικέντρωση ωστόσο θα πρέπει να είναι στην πρόληψη, ξεκινώντας από τη νηπιακή ηλικία, διαμορφώνοντας μια διαφορετική κουλτούρα για τον σεβασμό, την αλληλοφροντίδα και την ισότητα ανάμεσα στα δύο φύλα. Καμία γυναίκα δεν ευθύνεται για τη βία που δέχεται. Η ευθύνη είναι μόνο στον δράστη».

Για οποιαδήποτε πληροφορία ή καταγγελία μπορείτε να επικοινωνείτε με τον Κλάδο Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, στον αριθμό τηλέφωνου 22808200 ή μέσω της ιστοσελίδας CyberAlert.cy.

Οι επιπτώσεις για τα θύματα και το προφίλ των θυτών

Ο κλινικός ψυχολόγος Στυλιανός Κωνσταντίνου εξηγεί στη «Σ» πώς επηρεάζεται η ζωή των θυμάτων, σε τι ενέργειες μπορεί να οδηγηθούν αλλά και πόσο καταστροφικό μπορεί να είναι για την ψυχοσύνθεση ενός εφήβου. Επιπλέον κάνει ειδική μνεία και στο «προφίλ» του θύτη.

«Το πώς επηρεάζεται η ζωή των θυμάτων από την ‘‘εκδικητική πορνογραφία’’ αποτελεί ένα θέμα υψίστης σημασίας. Στα θύματα της ‘‘εκδικητικής πορνογραφίας’’ είναι δυνατό να κλονιστεί η εμπιστοσύνη τους προς άλλα άτομα, με το ενδεχόμενο επίσης να παρατηρηθεί αλλαγή στις ανθρώπινές τους σχέσεις. Κάποιες φορές μπορεί να παρουσιαστούν επίμονες ή/και ενοχλητικές μνήμες ή/και σκέψεις που αφορούν το γεγονός, δυσκολίες στον ύπνο ή/και ενοχλητικά όνειρα που μάλλον σχετίζονται με το γεγονός. Επιπλέον το άτομο δεν αποκλείεται να νιώθει ενόχληση σε περίπτωση που εκτίθεται σε καταστάσεις που ‘‘παραπέμπουν’’ στο εν λόγω γεγονός, ούτε αποκλείεται η πιθανότητα το θύμα να παρουσιάζει τάση για να αποφύγει την έκθεσή του σε ερεθίσματα ή καταστάσεις που ‘‘παραπέμπουν’’ στο συγκεκριμένο γεγονός. Είναι επίσης πιθανόν, κάποια άτομα να δυσκολεύονται να θυμηθούν οτιδήποτε σχετίζεται με το γεγονός, όπως επίσης και να έχουν αρνητικές πεποιθήσεις ή/και αρνητικές προσδοκίες για τον εαυτό τους, τους άλλους ανθρώπους και γενικότερα τον κόσμο. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο το θύμα να ενοχοποιεί τον εαυτό του βασιζόμενο σε απόψεις που δεν είναι πραγματικές, ούτε, επίσης, αποκλείεται το άτομο να νιώθει φόβο, ντροπή, θυμό, τρόμο λόγω του γεγονότος. Κάποιες φορές μπορεί να παρουσιαστεί δυσκολία βίωσης θετικών συναισθημάτων από το άτομο, ενώ συχνά θα μπορούσε να παρατηρηθεί μείωση ενδιαφέροντος από πλευράς του ατόμου σε συμμετοχή ή ένταξή του σε δραστηριότητες. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει η πιθανότητα το άτομο να εκδηλώσει επικίνδυνη συμπεριφορά και έντονο θυμό προς άλλα άτομα, τα οποία ίσως να μη σχετίζονται με το γεγονός, όπως επίσης και αλλαγές στον κοινωνικό και επαγγελματικό τομέα. Είναι πολύ σημαντικό να διευκρινιστεί ότι δεν είναι απαραίτητο να παρουσιάζονται στο άτομο όλα τα πιο πάνω, όπως επίσης δεν σημαίνει ότι εφόσον το θύμα «δει» τι συνέβη θα παρουσιαστούν οι πιο πάνω εκδηλώσεις.

»Οι ενέργειες στις οποίες ένα θύμα ενδεχομένως να οδηγηθεί δεν είναι εύκολο να προβλεφθούν. Συχνά θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι ενδεχομένως να επηρεάζονται από τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιδρούν στο καθένα από τα ‘‘επακόλουθα’’ του γεγονότος, και από τις επιρροές που ίσως να λαμβάνουν από άτομα του περιβάλλοντός τους, ή από άτομα που βίωσαν παρόμοια εμπειρία. Είναι σημαντικό για το θύμα να έχει κοντά του άτομα της εμπιστοσύνης του που να μπορούν να το βοηθήσουν σε ό,τι χρειαστεί.

»Σε περίπτωση που αυτό συμβεί σε ανήλικα άτομα, η πιθανή επικινδυνότητα καθορίζεται από σημαντικό αριθμό παραγόντων και την αντίδραση του ανηλίκου σχετικά με τον κάθε παράγοντα. Η δυσκολία στην πρόβλεψη των επιπτώσεων δεν σημαίνει ότι πρόκειται για καταστροφικές, για τον ανήλικο, επιπτώσεις. Αν κάποιος ανήλικος διαπιστώσει ότι είναι θύμα τέτοιου γεγονότος, χρειάζεται να αποταθεί άμεσα σε κάποιον ενήλικα της εμπιστοσύνης του (στον γονέα αν υπάρχει δυνατότητα), ώστε να προβούν άμεσα στις δέουσες ενέργειες. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι είναι γεγονός το ότι στην κοινωνία επικρατούν απόψεις, σύμφωνα με τις οποίες ‘‘αλλάζει η ζωή των θυμάτων’’ μετά από συγκεκριμένα γεγονότα. Σίγουρα, η ‘‘εκδικητική πορνογραφία’’ είναι σοβαρή και για κανένα λόγο δεν δικαιολογείται η οποιαδήποτε επιπολαιότητα. Είναι σημαντικό ταυτόχρονα για το κάθε θύμα να γνωρίζει ότι δεν «ισοπεδώνεται η ζωή του», αφού μπορεί να προβεί στις ενέργειες που χρειάζεται για τον χειρισμό του θέματος.

»Ο θύτης ενδέχεται να έχει προηγούμενη σχέση, αλλά και όχι με το θύμα. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ο θύτης, πέραν του ότι αποσκοπεί στο οποιοδήποτε προσωπικό του συμφέρον και στην πρόκληση εκφοβισμού του θύματος, ‘‘προσπαθεί να αποδείξει’’ τη δύναμή του στον εαυτό του ή/και σε άλλα άτομα. Μια ‘‘ανάγκη’’ που κάποτε ίσως να προκύπτει από καταπιεσμένες καταστάσεις που ο θύτης να βίωσε. Αυτό, όμως, δεν δίνει στον θύτη το δικαίωμα να προβαίνει σε ενέργειες που επιβαρύνουν ή και βλάπτουν είτε τον εαυτό του είτε άλλα άτομα».