Κυπριακό

Η θανάσιμη παγίδα των ΜΟΕ

Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης ως κερκόπορτα που οδηγεί στην αναβάθμιση του ψευδοκράτους

Επανήλθε γι’ ακόμη μια φορά στον δημόσιο διάλογο η συζήτηση για την υιοθέτηση των λεγόμενων «Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης» (ΜΟΕ), με σκοπό την «άρση του αδιεξόδου στο Κυπριακό». Αυτό άφησε να εννοηθεί ο Υπουργός Εξωτερικών, Ιωάννης Κασουλίδης, ο οποίος, αύριο, στο πλαίσιο του Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, αναμένεται να ζητήσει τη στήριξη της ΕΕ στην προώθηση της πρότασης της Λευκωσίας που αφορά τα ΜΟΕ μεταξύ των «δύο πλευρών» στην Κύπρο. Αν και τα ΜΟΕ προωθούνται αναποτελεσματικά εδώ και αρκετά χρόνια, στην παρούσα φάση οι συνθήκες είναι διαφορετικές, δεδομένης της απαίτησης της Τουρκίας και της ηγεσίας των Τ/κ για αναγνώριση του ψευδοκράτους. Επομένως, η όποια προώθηση των ΜΟΕ ενέχει τον κίνδυνο αυτά να καταλήξουν σε άτυπες διαπραγματεύσεις για ζητήματα που ουδέποτε νομιμοποιήθηκαν από τη λαϊκή κυριαρχία για συζήτηση. Είτε αυτό αφορά το καθεστώς των Βαρωσίων είτε το ζήτημα του παράνομου αεροδρομίου της Τύμπου.

Εργαλειοποίηση τεχνικών επιτροπών

Υπενθυμίζεται πως ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Νίκος Αναστασιάδης, έχει εξαγγείλει την παρουσίαση μιας ολοκληρωμένης πρότασης στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών από πλευράς Ευρώπης και για τη λύση του Κυπριακού και για την υιοθέτηση ουσιαστικών ΜΟΕ, που «θα αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη και θα ανοίγουν τον δρόμο για έναν νέο δημιουργικό διάλογο». Αν και τα όποια ΜΟΕ στην Κύπρο περνούν για εφαρμογή μέσα από τις Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές, ωστόσο ο κίνδυνος για αξιοποίησή τους από τους Τούρκους προς την αναβάθμιση-αναγνώριση του κατοχικού μορφώματος είναι ορατός.

Ήδη ο κατοχικός ηγέτης Ερσίν Τατάρ δεν έχασε την ευκαιρία να προχωρήσει σε εργαλειοποίηση των Τεχνικών Επιτροπών, θεωρώντας ότι πρέπει να έχουν διμερείς και όχι δικοινοτικές σχέσεις. Υπενθυμίζεται ότι κάτι τέτοιο δεν δίστασε να αναφέρει και στον ειδικό αντιπρόσωπο του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για το Κυπριακό, Κόλιν Στιούαρτ.

Η απαρχή των ΜΟΕ

Για την Κύπρο, τα ΜΟΕ δεν είναι κάτι καινούργιο. Προτάθηκαν για πρώτη φορά στις αρχές της δεκαετίας του 1990, από τον τότε ΓΓ του ΟΗΕ, Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι, όταν μια σειρά συνομιλιών, οι περιβόητες «Ιδέες Γκάλι» μεταξύ των δύο κοινοτήτων, απέτυχαν να φέρουν συγκλίσεις για μια συνολική συμφωνία-πλαίσιο. Ως εκ τούτου, τα Ηνωμένα Έθνη πρότειναν μια σειρά μέτρων για τη δημιουργία «νέου κλίματος εμπιστοσύνης», πιο ευνοϊκού για τη διαπραγματευτική διαδικασία. Μερικά από αυτά ήταν ο συντονισμός για λύση του προβλήματος λειψυδρίας στην Κύπρο, οι συναντήσεις μεταξύ των ηγετών των δύο πλευρών, τα κοινά φεστιβάλ κατά μήκος της γραμμής αντιπαράταξης, η παραχώρηση της περίκλειστης πόλης των Βαρωσίων στον ΟΗΕ και η μετατροπής της πόλης σε ελεύθερη περιοχή εμπορίου, και το άνοιγμα του διεθνούς αεροδρομίου Λευκωσίας.

Τυχόν λανθασμένες κινήσεις και χειρισμοί σε επίπεδο ΜΟΕ μπορεί να δημιουργήσουν τετελεσμένα εις βάρος της ελληνικής πλευράς, που θα είναι μη αναστρέψιμα. Η Φανούλα Αργυρού, σε άρθρο της στη «Σημερινή», 30/05/94, υπενθυμίζει τη γνωμάτευση επί των ΜΟΕ της Βρετανίδας συνταγματολόγου Claire Paily, που η Κυβέρνηση Κυπριανού χρησιμοποίησε τότε ως σύμβουλό της. Με την αποδοχή ΜΟΕ, που εμφανίστηκαν επί Κληρίδη, η κ. Pally πίστευε ότι θα θυσιάζονταν όλοι οι πρόσφυγες έναντι επιστροφής μιας έρημης περιοχής, δηλαδή των Βαρωσίων, που στην ουσία ήδη τους ανήκε. Η κ. Pally γνωμάτευσε εναντίον της αποδοχής ΜΟΕ και κατηγόρησε άλλους εμπειρογνώμονες που χρησιμοποιούσε η Κυβέρνηση της Κύπρου ως αγνοούντες βασικά στοιχεία του Διεθνούς Δικαίου, με αποτέλεσμα να δοθούν στρεβλωμένες γνωματεύσεις.

Υπενθυμίζει, μάλιστα, η Φανούλα Αργυρού στο βιβλίο της «TOP Secret» τον ρόλο των Βρετανών στην προώθηση ΜΟΕ. Συγκεκριμένα, τον Τάσσο Παπαδόπουλο να απαντά με επιστολή 4/1/94 στον Εργατικό βουλευτή Cox τα εξής: «Μπορεί να ονομάζουν τώρα τα ΜΟΕ ως ‘το πρώτο βήμα’, όμως η ανησυχία μου είναι ότι αυτό το ‘πρώτο βήμα’ θα σημαδέψει και θα προαποφασίσει όλα τα επόμενα βήματα (διζωνικότητα αρχής, ισότητα, ξεχωριστή αναγνώριση)».

Είδη και χρησιμότητα ΜΟΕ

Στη διεθνή βιβλιογραφία τα ΜΟΕ (αγγλικά Confident Building Measures) ορίζονται ευρέως ως μέτρα που αντιμετωπίζουν, αποτρέπουν ή επιλύουν αβεβαιότητες «μεταξύ των κρατών». Σχεδιασμένα για να αποτρέπουν ιδιαίτερα ανεπιθύμητες καταστάσεις κλιμάκωσης των εχθροπραξιών και να χτίζουν αμοιβαία εμπιστοσύνη, τα ΜΟΕ, όπως σημειώνεται, μπορεί να είναι επίσημα ή άτυπα, μονομερή, διμερή ή πολυμερή, στρατιωτικά ή πολιτικά και μπορεί να είναι από κράτος σε κράτος ή μεταξύ μη κυβερνητικών παραγόντων. Θεωρούνται γενικά χρήσιμα για την αντιμετώπιση και την εργασία για την επίλυση μακροπρόθεσμων πολιτικών αδιεξόδων. Η έννοια των ΜΟΕ, η οποία επινοήθηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής διαχείρισης συγκρούσεων τη δεκαετία του 1970, περιλαμβάνει στρατιωτικές, πολιτιστικές και κοινωνικές ανταλλαγές και έχει εφαρμοστεί σε συγκρούσεις σε όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα στην Ασία.

Έχει πάντως ενδιαφέρον ότι στη σελίδα του ΟΗΕ σημειώνεται: «Τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης είναι προγραμματισμένες διαδικασίες για την αποτροπή εχθροπραξιών, την αποτροπή κλιμάκωσης, τη μείωση της στρατιωτικής έντασης και την οικοδόμηση αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των χωρών».

Λανθασμένη προσέγγιση

Σήμερα τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης φαίνεται να έχουν χάσει το νόημά τους, κυρίως λόγω των διαφορετικών οραμάτων των δύο πλευρών για τους στόχους τους. Επί της ουσίας τα ΜΟΕ θεωρούνται όλο και περισσότερο ως μέσο για να ωφεληθεί ή να υπονομευθεί η μία από τις δύο πλευρές.

Aκόμη και Τ/κ πολιτικοί επιστήμονες σημειώνουν πως η χρήση ΜΟΕ με τρόπο μηδενικού αθροίσματος και η πρόσδεσή τους στις βασικές αιτίες της σύγκρουσης, συμπεριλαμβανομένων των ανταγωνιστικών ερμηνειών της «αναγνώρισης» και της «κυριαρχίας», είναι απίθανο να οικοδομήσουν ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης μεταξύ των πλευρών.

Στόχος των ΜΟΕ δεν είναι να αντιμετωπίσουν τις βασικές αιτίες της σύγκρουσης, αλλά να βοηθήσουν στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης που μπορεί στη συνέχεια να επιτρέψει στα μέρη να αντιμετωπίσουν αυτές τις αιτίες μέσω ουσιαστικών διαπραγματεύσεων. Στην Κύπρο το πρόβλημα υπήρξε ανέκαθεν η τουρκική εισβολή και κατοχή, ο εποικισμός και η παραμονή των τουρκικών στρατευμάτων στο νησί και όχι το πρόβλημα συμβίωσης με τους Τ/κ. Τα ΜΟΕ, επομένως, θα είχαν ουσιαστικό νόημα εάν γίνονταν μεταξύ Κυπριακής Δημοκρατίας και Τουρκίας. Επίσης, τα ΜΟΕ χρειάζονται κάποιαν αίσθηση συνέπειας για να είναι αξιόπιστα. Οι καθημερινές απειλές στην Κυπριακή ΑΟΖ, οι παρενοχλήσεις γεωργών στη Νεκρή Ζώνη, το άνοιγμα των Βαρωσίων και η εμπρηστική ρητορική είναι άκρως αντιπαραγωγικά.

H επιβολή και προώθηση ΜΟΕ από πάνω προς τα κάτω για θέματα οικονομίας, εμπορίου, υδάτινων πόρων, εκπαίδευσης, επιστήμης και τεχνολογίας στο τέλος της ημέρας καθίσταται ανούσια και αντιπαραγωγική, καθώς στην προσπάθεια αυτή εμπλέκονται κυρίως πολύ μικρές ομάδες εθελοντών, που «ανακυκλώνονται» κάθε φορά.