Κυπριακό

Η ΕΟΚΑ το 2022: Ο Πρόεδρος του ΙΔΑΑΕ στη «Σημερινή»

Συνέντευξη με τον Δρα Χαράλαμπο Α. Αλεξάνδρου, Πρόεδρο του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ 1955-1959

Η επέτειος της 1ης Απριλίου έχει πλέον καταστεί σημείο υπαρξιακό για τον κυπριακό Ελληνισμό μέσα στον χρόνο. Πρόκειται για την επέτειο της παλλαϊκής στράτευσης στην υπηρεσία ενός κοινού οράματος (της τελευταίας ίσως έκφανσης του ελληνικού μεγαλοϊδεατισμού), που γέννησε την κρατική οντότητα εντός της οποίας καλούμαστε σήμερα να ζήσουμε και να δημιουργήσουμε. Πέραν τούτου, κάθε οικογένεια του νησιού είναι συνδεδεμένη, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με την πτυχή αυτή της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας. Υπ’ αυτήν την έννοια, η συγκεκριμένη επέτειος απέκτησε οντολογική σημασία για τους Έλληνες της Κύπρου, με προεκτάσεις που ίσως δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτές σε συνειδητό επίπεδο.

Εντούτοις, είναι γεγονός ότι οι πρωταπριλιάτικες εκδηλώσεις έχουν τα τελευταία χρόνια αποκτήσει εθιμοτυπική υφή. Γίνεται, άραγε, προσπάθεια να αποτυπωθεί, έστω επετειακά, το βαθύτερο μήνυμα της ημέρας; Ή, στην τελική, υπάρχει νόημα σήμερα να επιδιώκουμε κάτι τέτοιο; Για τον αγώνα της ΕΟΚΑ, τα μηνύματα και τις σύγχρονες προεκτάσεις του, συζητούμε με τον Πρόεδρο του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ 1955-1959 [ΙΔΑΑΕ], Δρα Χαράλαμπο Αλεξάνδρου.

>> Διαβάστε στο SigmaLive: Στελεχώνοντας την ΕΟΚΑ - Η μυστική οργάνωση ΚΑΡΗ

Χάρης Αλεξάνδρου
Ο Πρόεδρος του ΙΔΑΕΕ, Δρ Χαράλαμπος Α. Αλεξάνδρου

Φέτος αναλάβατε την προεδρία του ΙΔΑΑΕ. Είναι η πρώτη φορά που στην προεδρία του Ιδρύματος δεν βρίσκεται κάποιος αγωνιστής της ΕΟΚΑ. Τι σημαίνει σε επίπεδο συμβολισμών, αυτή η «αλλαγή σκυτάλης»;

Κατ’ αρχάς σας ευχαριστώ τόσο εσάς προσωπικά όσο και τη διαδικτυακή Σημερινή, γι’ αυτή τη συνομιλία και για το ενδιαφέρον που επιδεικνύετε για το έργο του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ.

Κατά τη σημερινή επέτειο θα εκφωνηθούν λόγοι και πανηγυρικοί και θα ξαναθυμηθούμε τον αγώνα της ΕΟΚΑ, μια εκ των ηρωικότερων σελίδων στη νεότερη ελληνική Ιστορία. Η συζήτησή μας, όμως, μου δίνει την ευκαιρία να αναφερθώ σε φορείς που εργάζονται συνεχώς, καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου για τη διατήρηση της μνήμης του Αγώνα. Ένας από αυτούς είναι το Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, που ιδρύθηκε το 1997 ως μη κερδοσκοπικό Ίδρυμα. Αποτελεί μαζί με το Συμβούλιο Ιστορικής Μνήμης Αγώνα ΕΟΚΑ (ΣΙΜΑΕ) και τους Συνδέσμους Αγωνιστών τους κεντρικότερους φορείς διατήρησης της μνήμης του αγώνα της ΕΟΚΑ. Οι στόχοι των τριών φορέων συμπίπτουν. Στο ΙΔΑΑΕ όμως δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση στον ερευνητικό τομέα και στην επιστημονική τεκμηρίωση. Με αυτή τη λογική ιδρύθηκε από το ΙΔΑΑΕ, το 2002, το Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης Αγώνα ΕΟΚΑ, το οποίο αποτελεί οργανικό τμήμα του Ιδρύματος. Σκοπός του Κέντρου Έρευνας και Τεκμηρίωσης, του οποίου επικεφαλής είναι η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κύπρου, Μαίρη Ιωαννίδου Κουτσελλίνη, είναι η διεξαγωγή επιστημονικής έρευνας για διάφορες πτυχές του αγώνα της ΕΟΚΑ, η εκδοτική δραστηριότητα, η δημιουργία αρχείου και η ανάπτυξη ερευνητικού ενδιαφέροντος για τον Αγώνα. Για περαιτέρω προώθηση των σκοπών του ΙΔΑΑΕ ιδρύθηκε το 2006 η Ακαδημία Ιστορικών Σπουδών, η οποία, όπως και το Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης αποτελεί οργανικό κομμάτι του Ιδρύματος. Η Ακαδημία Ιστορικών Σπουδών, της οποίας επικεφαλής είναι ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κύπρου, Πέτρος Παπαπολυβίου, διοργανώνει, ανελλιπώς από το 2006, ετήσιους κύκλους διαλέξεων με θεματικές για τον Αγώνα, με ομιλητές διακεκριμένους επιστήμονες και προσωπικότητες. Τα πρακτικά των διαλέξεων εκδίδονται σε τόμους, ενώ από πέρσι, λόγω της πανδημίας, οι διαλέξεις, με μέριμνα του Μενέλαου Χατζηστυλλή, οπτικογραφούνται και είναι διαθέσιμες για παρακολούθηση διαδικτυακά.

Όπως σωστά έχετε αναφέρει, τον Ιανουάριο του ενεστώτος έτους, στη Συνέλευση των Επιτρόπων του Ιδρύματος είχα την τιμή να εκλεγώ από τους παριστάμενους ως Πρόεδρος του ΙΔΑΑΕ. Όντως είναι η πρώτη φορά που στην προεδρία του Ιδρύματος δεν βρίσκεται κάποιος από τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Από το 1997 στην προεδρία του ΙΔΑΑΕ βρίσκονταν διαδοχικά οι Μιχαλάκης Μαραθεύτης, Ανδρέας Αγγελόπουλος και Ρογήρος Σιηπιλλής. Και οι τρεις αποτελούν προσωπικότητες και αγωνιστές με ιδιαίτερο εκτόπισμα. Το γεγονός από μόνο του δημιουργεί ένα δυσβάστακτο βάρος, γιατί ως η νέα γενιά που παραλαμβάνουμε τη σκυτάλη πρέπει να φανούμε αντάξιοι των προκατόχων μας και των προσδοκιών τους. Δεν περιβαλλόμαστε από το κλέος του αγωνιστή της ΕΟΚΑ και πρέπει να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη της κοινωνίας με το έργο που θα παραγάγουμε. Οφείλω όμως να διευκρινίσω ότι μέλη της επταμελούς Εκτελεστικής Γραμματείας του Ιδρύματος παραμένουν αγωνιστές της ΕΟΚΑ, όπως ο Θάσος Σοφοκλέους, ο Ανδρέας Μαϊμαρίδης και ο Γιώργος Χατζησάββας. Προσωπικά, μαζί με τον Δημήτρη Ταλιαδώρο, τον Κυριάκο Γεωργίου και τον Μιχάλη Σταυρή αποτελούμε τη νεότερη γενιά, η οποία από τις θέσεις τις Εκτελεστικής Γραμματείας, αναλαμβάνει τα ηνία.

Σε επίπεδο συμβολισμών η αλλαγή της σκυτάλης σηματοδοτεί δύο πράγματα. Αρχικά υπογραμμίζει το γεγονός ότι ένας Αγώνας που ξεκίνησε σχεδόν 70 χρόνια πριν, και του οποίου τα μέλη εμφορούνταν από τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη, μπορεί ακόμη και μέχρι σήμερα να συγκινήσει και να κινητοποιήσει νεότερες γενιές. Επιπρόσθετα η αλλαγή της σκυτάλης σηματοδοτεί μια επιτυχία των φορέων που εργάζονται για τη διατήρηση της μνήμης του Αγώνα. Αποδεικνύει ότι διατήρησαν τις αρχές του και τις εμφύσησαν στις επόμενες γενιές, ώστε να υπάρχουν συνεχιστές και άτομα που επιθυμούν να προσφέρουν εθελοντικά, από τον ελεύθερό τους χρόνο ώστε να κρατηθεί άσβεστη η μνήμη του αγώνα της ΕΟΚΑ.

Επί της ουσίας τι σηματοδοτεί η αλλαγή της σκυτάλης; Ποιο είναι το όραμά σας για το Ίδρυμα;

Αρχικά θα ήθελα να διευκρινίσω ότι οι προηγούμενοι πρόεδροι του ΙΔΑΑΕ και τα συν αυτώ μέλη της εκάστοτε Εκτελεστικής Γραμματείας έχουν επιτελέσει σπουδαίο έργο για το οποίο τους ευχαριστούμε και επί του οποίου είμαστε σε θέση να χτίσουμε. Ομολογουμένως οι συνθήκες τα τελευταία χρόνια έχουν αλλάξει. Βρισκόμαστε στην εποχή της ταχύτητας και της τεχνολογίας. Αυτές τις δύο παραμέτρους σκοπεύουμε να αξιοποιήσουμε μέσω επιτροπών που θα αποτελούνται από μέλη της Εκτελεστικής Γραμματείας και από Επιτρόπους.

Αρχικά τίθεται ως προτεραιότητα η ψηφιοποίηση του πλούσιου αρχείου του Ιδρύματος σε συνεργασία με το ΣΙΜΑΕ. Αποσκοπούμε να καταστήσουμε το Ίδρυμα ένα ερευνητικό κέντρο, το οποίο θα παρέχει στον ερευνητή απαραίτητο αρχειακό υλικό για τη μελέτη του Αγώνα. Ήδη ο Δρ Λάμπρος Καούλλας, Επίτροπος του Ιδρύματος, έχει αποδεκτεί να αναλάβει επικεφαλής της όλης προσπάθειας και έχει προβεί σε συγκεκριμένες ενέργειες.

Επιπλέον στοχεύουμε στον περαιτέρω εμπλουτισμό της υπάρχουσας γνώσης με στοχευμένες δράσεις που θα αναδείξουν πτυχές του Αγώνα με τις οποίες η ιστορική έρευνα δεν έχει ακόμη ασχοληθεί εις βάθος. Σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε μια ομάδα ερευνητών που θα προτείνουν ανεξερεύνητες πτυχές του Αγώνα, επί των οποίων θα διεξαχθεί έρευνα. Τα πορίσματά της θα παρουσιαστούν σε ημερίδες και συνέδρια.

Είναι κοινή παραδοχή ότι αποτελούμε την τελευταία γενιά που έχει την τύχη να συνυπάρχει με τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Πολλοί από αυτούς, εξ αιτίας της μετριοφροσύνης τους, δεν έχουν καταγράψει ή αφηγηθεί διεξοδικά τα βιώματά τους τα οποία εμπλουτίζουν τη μικροϊστορία του Αγώνα. Η διάσωση μαρτυριών αγωνιστών της ΕΟΚΑ από άτομα καταρτισμένα στην Προφορική Ιστορία, αποτελεί μια από τις προτεραιότητές μας.

Τέλος, έχουμε θέσει ως στόχο την ενίσχυση της διαδικτυακής και ψηφιακής παρουσίας μας. Ήδη από ετών λειτουργεί ιστοσελίδα του Ιδρύματος (www.eoka.org.cy), όπου παρέχονται στοιχεία για τον Αγώνα και δημοσιοποιούνται οι δραστηριότητες του Ιδρύματος. Εκτός της ιστοσελίδας, σε συνεργασία με το ΣΙΜΑΕ, ετοιμάζουμε μια καινοτόμα εφαρμογή για έξυπνες συσκευές, η οποία θα παρέχει στον χρήστη πλήθος στοιχείων για τον Αγώνα και αναμένεται να ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους.

Στις επετειακές εκδηλώσεις γίνεται συχνά λόγος για το «πνεύμα του αγώνα». Σε τι συνίσταται, τελικά, αυτό το «πνεύμα»; Ποιο ήταν, δηλαδή, εκείνο το στοιχείο που χαρακτήριζε τον αγώνα της ΕΟΚΑ και είχε διαδοθεί στους κόλπους της κοινωνίας, ώστε να αποτελεί μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς;

Πέρσι γιορτάσαμε με λαμπρότητα τα 200 χρόνια από την ελληνική επανάσταση. Αναβαπτισθήκαμε σε έννοιες όπως ο λεβέντικος ηρωισμός, η ανιδιοτελής φιλοπατρία και το υψηλόφρων πνεύμα που αψηφά τον θάνατο. Θαυμάσαμε τους αγωνιστές της Εθνικής Παλιγγενεσίας που δεν δίστασαν να τα βάλουν με μια αυτοκρατορία. Είναι ομολογουμένως τυχεροί οι λαοί που στην ιστορική τους πορεία έχουν πρότυπα να τους δείχνουν τον δρόμο.

Για τον λόγο αυτό, ως Έλληνες της Κύπρου είμαστε τυχεροί γιατί δεν αντλούμε έμπνευση μόνο από ηρωικές στιγμές του ευρύτερου ελληνισμού. Έχουμε τα ιδιαίτερα δικά μας πρότυπα ηρωισμού, ήθους και αρετής που μας καθιστούν αυτόφωτους. Πρότυπα απαραίτητα σε χαλεπούς καιρούς εθνικής και κοινωνικής κατάπτωσης. Πρότυπα ψηλαφητά κοντά μας. Σε αγχόνες, σε κρησφύγετα, σε φυλακές, σε κρατητήρια, σε συνθήματα στους τοίχους.

Φιλοπατρία, αξιοπρέπεια, αγωνιστικό παράδειγμα, ηρωισμός, ευψυχία, εγκαρτέρηση, πίστη στον εθνικό οραματισμό της Ένωσης με την Ελλάδα. Λέξεις και φράσεις που η κάθε μια αποτελεί ένα τεράστιο κεφάλαιο, αλλά μαζί συνθέτουν το πνεύμα του αγώνα της ΕΟΚΑ. Το πνεύμα του Αγώνα που μας αφήνει έκθαμβους όταν προσπαθήσουμε να το προσεγγίσουμε γιατί αποτελεί στην ουσία ένα θαύμα. Θαύμα που προκύπτει διαχρονικά και πανανθρώπινα όταν οι εσωτερικές δυνάμεις του ανθρώπου εμπνέονται από την πίστη και υποκινούνται από το ήθος και την αρετή.

Ο αγώνας της ΕΟΚΑ δημιουργήθηκε από λίγους, αλλά ελεύθερους εσωτερικά αγωνιστές που πίστευαν στον Χριστό και στην Ελλάδα. Οι λίγοι άνοιγαν τον δρόμο για τους πολλούς και οι πολλοί συμπαραστέκονταν στους λίγους. Ο λαός είχε κατανοήσει ότι οι αγωνιστές δεν ήταν οι «τρομοκράτες» όπως διατείνονταν οι αποικιοκράτες, αλλά ήταν «σαρξ εκ της σαρκός» τους. Ήταν τα παιδιά τους που κατέφυγαν στον ένοπλο αγώνα ως τον μόνο τρόπο που απέμενε για αντιμετώπισης της τυραννίας. Αυτή η αντίληψη δημιούργησε ακόμη ένα συστατικό στοιχείο του πνεύματος του Αγώνα. Αυτό της συστράτευσης. Δεν υπήρχε πρώτη γραμμή και μετόπισθεν αλλά ένα γενικό πεδίο μάχης.

Έτσι, ο Αγώνας της ΕΟΚΑ εξελίχθηκε σε αγώνα των ελευθέρων ανθρώπων που αναζητούσαν την κατά φύσιν ελευθερία. Ταυτόχρονα αποτελούσε αγώνα των διαχρονικών Ελλήνων που επιθυμούσαν να καταστούν «πολλώ κάρρονες» των προγόνων. Γιατί η ελευθερία του ατόμου και κατ’ επέκταση η ελευθερία της πατρίδας είναι μια ηθική και ιστορική αναγκαιότητα, απαραίτητη για την οντολογική ολοκλήρωση του ανθρώπου. Υπό αυτή την έννοια ο αγώνας της ΕΟΚΑ αποκτά τα δύο τελευταία του του συστατικά στοιχεία. Της ηθικής και πνευματικής διάστασης, και της παγκοσμιότητας, με την υπέρβαση των στενών ορίων της Κύπρου.

Εργάζεστε στον χώρο της εκπαίδευσης, ενώ υπό την ιδιότητά σας ως διδάκτορα έχετε διδάξει και στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Πώς απηχεί η ΕΟΚΑ και ο αγώνας της σήμερα στη νεολαία;

Ακούμε πολλές φορές τους μεγαλύτερους σε ηλικία να παραπονιούνται για την πλαδαρότητα και την αλλοτρίωση της νεολαίας. Μέμφονται τη νεολαία ότι δεν διέπεται από αρχές και ότι έχει παραδοθεί στην τρυφηλότητα της εγωπάθειας. Η νεολαία όμως είναι κομμάτι της κοινωνίας μας. Κατ’ ακρίβεια είναι δημιούργημα της κοινωνίας μας. Πριν κατακρίνουμε τη νεολαία, ας αναρωτηθούμε τι προσλαμβάνουσες δέχονται οι νέοι και οι νέες. Με ποια ηθικά εφόδια τους εξοπλίσαμε ώστε να δώσουν τη δική τους μάχη; Παρ’ όλα αυτά, αξίζει να παρατηρήσει κανείς τον θαυμασμό και το ενδιαφέρον που επιδεικνύουν οι ίδιοι αυτοί νέοι και νέες μπροστά στον αγώνα της ΕΟΚΑ και στους ήρωές της. Αξίζει να παρατηρήσει κανείς τη μεταμόρφωση που πραγματοποιείται όταν ξεκινήσει κάποιος να τους μιλά τεκμηριωμένα για τον αγώνα και τους αγωνιστές. Ένας θαυμασμός που προκύπτει από τη συνειδητοποίηση ότι οι νέοι που δημιούργησαν τον αγώνα της ΕΟΚΑ ήταν συνομήλικοί τους, με τα ίδια συναισθήματα. Χαίρονταν, αγαπούσαν, ήλπιζαν, λυπούνταν, έκλαιγαν, πονούσαν, απογοητεύονταν. Οι σημερινοί νέοι και νέες βρίσκουν αίφνης μια όαση ιδανικών και αξιών των οποίων την ύπαρξη αγνοούσαν. Ανακαλύπτουν εντυπωσιασμένοι στην πεζότητα της καθημερινότητας, ηρωικά πρότυπα και στάσεις ζωής που τους θωρακίζουν και τους εμπνέουν. Αμέσως γεννιούνται σκέψεις και απορίες. Πώς εκείνοι, τότε, μπόρεσαν να ξεπεράσουν την καθημερινότητά τους και να αχθούν σε ύψη δυσθεώρητα; Γιατί τότε να μην μπορώ κι εγώ σήμερα να υπερβώ τα καθημερινά προβλήματα και να ενδυναμωθώ, ώστε να θέσω και να πετύχω τους στόχους μου; Καθίσταται έτσι ο Αγώνας η αόρατη δύναμη που ωθεί τους νέους και τις νέες να ανακαλύψουν τις δυνάμεις τους. Καθίσταται ο Αγώνας η ψηλή κορυφή, στην οποίαν κατάφεραν κάποτε με θυσίες να ανεβούν συντοπίτες συνομήλικοί τους. Καθίσταται έτσι ο Αγώνας η απάντηση στην ερώτηση «πώς μπόρεσαν αυτοί;»: «Με της ψυχής τη θέληση και της λευτεριάς τον πόθο».

Τι μηνύματα/διδάγματα μπορεί να παρέχει η Κύπρος του 1955-1959 στην Κύπρο του 2022;

Ομολογουμένως πολλά άλλαξαν στα 67 χρόνια που παρήλθαν από την 1η Απριλίου του 1955. Παραμένει όμως, υπό άλλες συνθήκες, η ανάγκη της εθνικής επιβίωσης του ελληνισμού της Κύπρου, η οποία είναι συνυφασμένη με τη φυσική μας επιβίωση. Όπως αναφέραμε προηγουμένως, ένα συστατικό στοιχείο του αγώνα της ΕΟΚΑ ήταν ο άδολος πατριωτισμός χωρίς προσωπικές σκοπιμότητες αλλά με γνώμονα το εθνικό συμφέρον. Ο ανυστερόβουλος αυτός πατριωτισμός μπορεί να κινδυνεύει να χαθεί σήμερα στις ατραπούς των σκοπιμοτήτων της κομματοκρατίας που επικρατεί στο νησί. Οφείλει όμως να διατηρείται για να αντισταθμίζει την κομματοκρατία με τη φιλελεύθερη δημοκρατική σκέψη.

Επιπλέον, το μήνυμα του ασυμβίβαστου αγώνα που μας μεταλαμπαδεύουν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ ενδεχομένως να φαίνεται ασύμβατο με τις θεωρίες των οδυνηρών υποχωρήσεων και του «νέου ρεαλισμού» που διακηρύσσουν οι κράχτες της υποταγής, που ξεγράφουν πατρογονικά εδάφη και αναφαίρετα δικαιώματα. Το δίδαγμα που πηγάζει όμως από τον αγώνα της ΕΟΚΑ που τιμούμε σήμερα είναι ότι με ομοψυχία, συστράτευση σε έναν κοινό αγώνα και με στιβαρή ηγεσία, ένας μικρός λαός μπορεί να βρει τους τρόπους να γράψει ιστορία και να γίνει παράδειγμα ανά το παγκόσμιο.

Οικονομική κρίση και κοινωνική παρακμή αποτελούν συνιστώσες που απειλούν τη διάθεση για πατριωτικό αγώνα. Τα ηρωικά πρότυπα όμως είναι πάντα εκεί για να μας εμπνέουν. Η πυροκαμένη κορυφή του Μαχαιρά και η τελευταία πνοή του 18χρονου ποιητή στην αίθουσα της αγχόνης παραμένουν φάροι αενάως αναμμένοι. Παραμένουν το ξέσκεπο άγιο δισκοπότηρο, από το οποίο μεταλαμβάνουν όσοι πιστοί.