Μήνυμα προς Λευκωσία η απώλεια αξιοπιστίας του ΟΗΕ

H Κυπριακή Δημοκρατία εναποθέτει διαχρονικά τις ελπίδες της στον ΟΗΕ για εξεύρεση μιας «δίκαιης» και «βιώσιμης» λύσης για το Κυπριακό. Τα ψηφίσματα του ΣΑ του ΟΗΕ εξακολουθούν να αξιοποιούνται από την ΚΔ ως ασπίδα απέναντι στις τουρκικές επιδιώξεις, χωρίς, όμως, αυτό να ματαιώνει τους διαχρονικούς στρατηγικούς στόχους της Άγκυρας για την Κύπρο. Το νησί μας χαρακτηρίστηκε, και όχι τυχαία, ως «νεκροταφείο διπλωματών» του ΟΗΕ, αφού όσοι ενεπλάκησαν στις δικοινοτικές διαπραγματεύσεις απέτυχαν να φέρουν το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Το ίδιο επεισόδιο αναμένεται, εκτός απροόπτου, να επαναληφθεί και αυτήν τη φορά με την Κολομβιανή Μaria Angela Holguin Cuellar, η οποία πήρε το χρίσμα της νέας απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, για το Κυπριακό. Με μια πρόχειρη αναζήτηση στο διαδίκτυο, μπορεί κάποιος εύκολα να εντοπίσει τη φιλοτουρκική διάθεση που είχε στο παρελθόν, καθώς επαίνεσε την Τουρκία ως σημαντικό σύμμαχο της Κολομβίας και χαιρέτισε τη στήριξη της Άγκυρας στη χώρα της σε πολλούς τομείς, συμπεριλαμβανομένου του... μεταναστευτικού. Τα αίτια, όμως, αποτυχίας των απεσταλμένων του ΟΗΕ στο Κυπριακό δεν έχουν να κάνουν τόσο με πρόσωπα. Είναι βαθύτερα και αγγίζουν τον πυρήνα λειτουργίας του ΟΗΕ και του ελλείμματος αξιοπιστίας που χαρακτηρίζει το ίδιο το ΣΑ και τις αποφάσεις του.

H παγκόσμια απάντηση στην πανδημία COVID-19, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και ο πρόσφατος πόλεμος στο Ισραήλ γιγαντώνουν την αντίληψη ότι τα Ηνωμένα Έθνη έχουν απολέσει τον ρόλο τους ως θεματοφύλακα της διεθνούς νομιμότητας, γεγονός που θα μπορούσε να υπονομεύσει τη σημασία του ως φόρουμ για διεθνή συνεργασία. Τον περασμένο χρόνο επίσης ο ΟΗΕ φαινόταν πιο «ανάπηρος» από ποτέ, ανίκανος να ανταποκριθεί σε κρίσεις που κυμαίνονται από βίαιες συγκρούσεις στο Σουδάν και το Ναγκόρνο-Καραμπάχ έως το πραξικόπημα στον Νίγηρα.

Η Γάζα ως σημείο καμπής

Μια αδιαμφισβήτητη απόδειξη των προκλήσεων που αντιμετωπίζει ο ΟΗΕ κυρίως στη Μέση Ανατολή και Ανατολική Μεσόγειο ευρύτερα είναι ο συνεχιζόμενος πόλεμος στη Γάζα. Η αδυναμία αποτελεσματικής επιβολής μιας μόνιμης εκεχειρίας και προστασίας των αμάχων υπογραμμίζει ένα ευρύτερο ζήτημα: την περιορισμένη ικανότητα του ΟΗΕ να ενεργεί αποφασιστικά σε επείγουσες και κρίσιμες καταστάσεις. Αυτή η σύγκρουση ρίχνει φως στην εν εξελίξει ανθρωπιστική κρίση και εγείρει θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο του ΟΗΕ ως ουδέτερης και αποτελεσματικής δύναμης στην περιοχή.

Στις 27 Οκτωβρίου, η Γενική Συνέλευση ενέκρινε ψήφισμα που ζητούσε «ανθρωπιστική εκεχειρία» μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς, με 120 ψήφους υπέρ, 14 κατά και 44 αποχές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες το καταψήφισαν, επικαλούμενες την αποτυχία του κειμένου να καταδικάσει τη Χαμάς για τα εγκλήματά της. Οι ευρωπαϊκές χώρες διχάστηκαν, άλλες ψήφισαν υπέρ, άλλες κατά και άλλες απείχαν. Οι συνέπειες ήταν προβλέψιμες. Διπλωμάτες από αναπτυσσόμενες χώρες δήλωσαν ότι ενδέχεται να απορρίψουν μελλοντικά ψηφίσματα του ΟΗΕ που υποστηρίζουν την Ουκρανία, ως απάντηση στην έλλειψη αλληλεγγύης της Δύσης με τους Παλαιστινίους. Μπορεί άραγε αυτό να επηρεάσει μελλοντικά και την περίπτωση της Κύπρου;

Πάντως ίδιος ο ΓΓ του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες βρέθηκε παγιδευμένος σε διπλωματικά πυρά για γεγονότα στη Μέση Ανατολή. Η δήλωσή του στο ΣΑ στις 24 Οκτωβρίου ότι η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ «δεν συνέβη στο κενό» εξόργισε το Ισραήλ, που τον κάλεσε να παραιτηθεί, ενώ μείωσε τη συνεργασία με αξιωματούχους βοήθειας του ΟΗΕ.

Πώς εξηγείται η έλλειψη εμπιστοσύνης στον ΟΗΕ;

Όλο και περισσότερες έρευνες καταδεικνύουν ότι η εμπιστοσύνη προς τον ΟΗΕ φθίνει στο πέρασμα του χρόνου. Διεθνείς δημοσκοπήσεις έχουν εντοπίσει διάφορους παράγοντες που επηρεάζουν την κρίση του κόσμου. Μια από τις σημαντικότερες αιτίες φαίνεται να είναι το επίπεδο εμπιστοσύνης των πολιτών στους εγχώριους πολιτικούς θεσμούς. Οι άνθρωποι βασίζουν τη γνώμη τους για τον ΟΗΕ σε συνάρτηση με τη γνώμη τους για τους πιο οικείους εγχώριους θεσμούς. Πράγματι, αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που εμπιστεύονται τους εγχώριους πολιτικούς θεσμούς τους είναι επίσης πιο πιθανό να εμπιστεύονται τον ΟΗΕ. Αυτό δεν ισχύει ούτε για την Κύπρο ούτε για τις περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής.

Αυτή η αντίληψη για την (μη) ανταπόκριση και αναποτελεσματικότητα των Ηνωμένων Εθνών για την υποστήριξη της ειρήνης στη Μέση Ανατολή επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες:

Περιορισμένη εκπροσώπηση: Οι πληθυσμοί της Μέσης Ανατολής συχνά αισθάνονται ότι οι προοπτικές και οι ανησυχίες τους εκπροσωπούνται ανεπαρκώς στο σύστημα του ΟΗΕ. Αυτή η αντίληψη συμβάλλει στην αίσθηση του αποκλεισμού και στην πεποίθηση ότι οι φωνές τους δεν έχουν επαρκή βαρύτητα στις παγκόσμιες διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Πολιτικά συμφέροντα και δυναμική εξουσίας: Η Μέση Ανατολή είναι μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από περίπλοκες πολιτικές δυναμικές. Μερικοί πιστεύουν ότι οι ενέργειες και οι αποφάσεις του ΟΗΕ επηρεάζονται από γεωπολιτικά συμφέροντα και επιθυμίες μεγάλων δυνάμεων, όπως οι ΗΠΑ και η Ρωσία, οδηγώντας σε μια προφανή έλλειψη αμεροληψίας και δικαιοσύνης στην αντιμετώπιση των προκλήσεων για την ειρήνη και την ασφάλεια της περιοχής.

Αργή ανταπόκριση και ατελής εφαρμογή των ψηφισμάτων: Υπάρχει η αντίληψη ότι η απάντηση των Ηνωμένων Εθνών σε ζητήματα ειρήνης και ασφάλειας στη Μέση Ανατολή είναι συχνά αργή και στερείται αποτελεσματικής εφαρμογής. Οι καθυστερήσεις στην ανάληψη δράσης ή η αδυναμία επιβολής πολλών ψηφισμάτων, ιδίως στην περίπτωση της ισραηλινο-παλαιστινιακής σύγκρουσης, συμβάλλουν στον σκεπτικισμό και διαβρώνουν την εμπιστοσύνη στην ικανότητα του ΟΗΕ να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις προκλήσεις της περιοχής.

«Σημάδια των καιρών» προς Λευκωσία

Η διπλωματική διχόνοια και οι επιχειρησιακές αδυναμίες που μαστίζουν τον Οργανισμό τώρα είναι πιθανό να επιδεινωθούν καθώς διευρύνονται οι παγκόσμιοι διχασμοί. Ο ΟΗΕ απέχει πολύ από την ακμή του μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, όταν το Σώμα ενέκρινε τακτικά ειρηνευτικές επιχειρήσεις, αποστολές διαμεσολάβησης και πακέτα κυρώσεων ως απάντηση σε νέες συγκρούσεις. Μπορεί να μην υπάρχει ξεκάθαρος δρόμος για τον ΟΗΕ για να ανακτήσει τον προηγούμενο ρόλο του ως πρωταρχικής πλατφόρμας για την αντιμετώπιση διεθνών κρίσεων, αλλά ο Οργανισμός μπορεί ακόμα να απολαμβάνει μειωμένο ρόλο. Οι αξιωματούχοι του ΟΗΕ φαίνεται ήδη να αναγνωρίζουν την περιορισμένη εντολή τους και καλά θα κάνει αυτό να το συνειδητοποιήσει και η Λευκωσία.