Ένα βήμα μπροστά από Τατάρ ο Ερχιουρμάν: Δύο λαούς, συνιδρυτική πράξη και κυριαρχία σε ολόκληρη την Κύπρο

Ο Τουφάν Ερχιουρμάν ετοιμάζεται να περάσει για πρώτη φορά την πόρτα του Προεδρικού, έχοντας όμως ήδη «ανοίξει φάλιες» στην Άγκυρα. Η πρώτη του εμφάνιση δίπλα στον Ταγίπ Ερντογάν, αμέσως μετά την εκλογή του στα κατεχόμενα, δεν είχε τίποτα το ουδέτερο ή «εθιμοτυπικό». Ήταν μία τελετή με διχοτομικό χαρακτήρα, κατά την οποία ο νέος Τουρκοκύπριος ηγέτης έσπευσε να ξεκαθαρίσει ότι προσέρχεται στον διάλογο ως χωριστός λαός, με κυριαρχία στον βορρά που εκτείνεται στον νότο και με την Τουρκία μόνιμα παρούσα ως εγγυήτρια δύναμη σε ολόκληρη την Κύπρο.

Ο Ερχιουρμάν εξακολουθεί να παρουσιάζεται ως «μετριοπαθής» και «φιλοευρωπαϊκός»· ο ηγέτης που ήρθε ν’ αντικαταστήσει την ωμή ρητορική Τατάρ με μια πιο θεσμική και τεχνοκρατική γλώσσα, μιλώντας για επανέναρξη διαπραγματεύσεων και “ανάγκη λύσης”. Πίσω όμως από τις λέξεις, το περιεχόμενο είναι σαφές: ανατροπή της λογικής των ψηφισμάτων του ΟΗΕ, αναγνώριση του ψευδοκράτους ως ισότιμου ιδρυτικού κράτους και εγκαθίδρυση ενός νέου συνεταιρικού σχήματος, όπου ο τουρκοκυπριακός και ο τουρκικός παράγοντας θα έχουν κυριαρχία σε ολόκληρη την Κύπρο.

Η Άγκυρα γράφει το σενάριο πριν από τη Λευκωσία

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ερχιουρμάν πρώτα ανέβηκε τα σκαλιά του Προεδρικού Συγκροτήματος στην Άγκυρα και μόνο μετά ανακοίνωσε ότι «το δεύτερο μισό της ερχόμενης εβδομάδας» θα συναντήσει τον Νίκο Χριστοδουλίδη. Η εικόνα ήταν προσεκτικά σκηνοθετημένη: υποδοχή με ιππικό, σημαίες Τουρκίας και ψευδοκράτους, κοινές δηλώσεις με τον Ερντογάν, αναλυτική αναφορά σε μελλοντικά έργα, διεθνή αναβάθμιση και «άρση της απομόνωσης» των Τουρκοκυπρίων.

Ο Τούρκος Πρόεδρος φρόντισε να κλειδώσει εκ νέου τη βασική γραμμή: η πιο «ρεαλιστική λύση» στο Κυπριακό είναι η συνύπαρξη δύο κρατών, η ελληνοκυπριακή πλευρά κατηγορήθηκε ότι αρνείται την κυρίαρχη ισότητα και το ισότιμο διεθνές καθεστώς των Τουρκοκυπρίων, ενώ ταυτόχρονα προχώρησε σε έπαινο των «μηνυμάτων» του Ερχιουρμάν προς την ελληνοκυπριακή πλευρά, επειδή - κατά την Άγκυρα - απορρίπτουν εξ αρχής κάθε ιδέα υποχώρησης στο ζήτημα της κυριαρχίας των Τ/κ.

Η ατζέντα παρουσιάστηκε ως προέκταση μιας πορείας που ξεκινά από το Κραν Μοντανά και μετά: τέλος στις «διαπραγματεύσεις για τα μάτια του κόσμου», τέλος σε κάθε συζήτηση που δεν θεμελιώνει εκ των προτέρων ίσο διεθνές καθεστώς και κυριαρχική ισότητα, προώθηση της λύσης δύο κρατών ως μοναδικής εναλλακτικής σε ένα αδιέξοδο που, σύμφωνα με την Άγκυρα, βαραίνει αποκλειστικά την ελληνοκυπριακή πλευρά.

Διαβάστε επίσης: Την Πέμπτη 20 Νοεμβρίου η συνάντηση Χριστοδουλίδη – Έρχιουρμαν

Οι κόκκινες γραμμές Ερχιουρμάν: από την πολιτική ισότητα στη συγκυριαρχία

Στις δικές του παρεμβάσεις, ο Ερχιουρμάν πήγε ακόμη ένα βήμα παραπέρα. Δήλωσε ότι ο “τουρκοκυπριακός λαός” είναι ένας από τους δύο “ισότιμους ιδρυτικούς εταίρους” της Κύπρου και ότι, ακριβώς λόγω αυτού του καθεστώτος, διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα σε ολόκληρο το νησί. Η διατύπωση δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας: Διερμηνεύει πολιτική ισότητα εντός μιας ομοσπονδιακής δομής, αλλά απαιτεί χωριστή κυριαρχία, με «δικαίωμα λόγου» σε κάθε απόφαση που αφορά την Κύπρο στο σύνολό της.

Η ίδια λογική εκτείνεται σε όλα τα κρίσιμα κεφάλαια: ασφάλεια, ενέργεια, ΑΟΖ, υδρογονάνθρακες, θαλάσσιες ζώνες. Σε αυτά τα ζητήματα, ο Ερχιουρμάν εμφανίζεται να θεωρεί αδιανόητο - όπως προκύπτει από τις δηλώσεις του και τον τρόπο που μεταφέρονται σε τουρκικά και τουρκοκυπριακά μέσα - να λαμβάνονται αποφάσεις χωρίς τη ρητή συγκατάθεση της τουρκοκυπριακής πλευράς και των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, ενώ εμμέσως πλην σαφώς επεκτείνει την απαίτηση αυτή και σε επίπεδο ΕΕ, μέσω της Κυπριακής Δημοκρατίας.

«Θα διαπραγματευτούμε για λύση, όχι για τις εντυπώσεις» – αλλά με κλειδωμένη βάση

Ένα δεύτερο κρίσιμο στοιχείο της ρητορικής Ερχιουρμάν αφορά καθαρά τη μεθοδολογία. Ο ίδιος δηλώνει ότι «δεν θα διαπραγματευτούμε για χάρη της διαπραγμάτευσης αλλά για χάρη λύσης» και ότι αξιώνει ένα μοντέλο που δεν θα επιστρέφει στο σημερινό στάτους κβο του ενιαίου κράτους. Με άλλα λόγια, βγάζει από το τραπέζι την Κυπριακή Δημοκρατία.

Αυτό μεταφράζεται ως εξής: Δεν θα υπάρξει επανάληψη μιας διαδικασίας όπως εκείνης του Κραν Μοντανά, όπου - σύμφωνα με την τουρκοκυπριακή ανάγνωση - η ελληνοκυπριακή πλευρά είχε τη δυνατότητα να αποχωρήσει χωρίς κόστος. Τώρα θεωρεί ότι αν υπάρχει νέο αδιέξοδο θα πρέπει να προχωρήσει η αναγνώριση του ψευδοκράτους. Για να ξαναρχίσουν συνομιλίες, ο Ερχιουρμάν φαίνεται να ζητά de facto αποδοχή της κυριαρχικής ισότητας και του ίσου διεθνούς καθεστώτος της τουρκοκυπριακής πλευράς ως προϋπόθεση, έστω κι αν δεν το ονομάζει ανοιχτά «προαπαιτούμενο».

Έτσι, η επίκληση της «ρεαλιστικής μεθοδολογίας» και του «τέλους στις διαπραγματεύσεις για τις εντυπώσεις» συνοδεύεται από μια βάση ήδη μετακινημένη: δύο οντότητες ίσης κυριαρχίας, με την Τουρκία εγγυήτρια για το σύνολο της Κύπρου. Σε αυτό ακριβώς το σημείο πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι ανοίγει ο δρόμος για μια πιο εξελιγμένη μορφή θεσμοθετημένης διχοτόμησης, η οποία θα εμφανιστεί ως «νέα αρχιτεκτονική λύσης» και όχι ως ωμή διαίρεση του νησιού.

Από «ευκαιρία» σε πονοκέφαλο για τη Λευκωσία

Η αντίθεση με την προεκλογική εικόνα είναι έντονη. Ο Ερχιουρμάν κέρδισε με άνεση τις «προεδρικές» στα κατεχόμενα με σημαία την επανεκκίνηση των συνομιλιών και την επιστροφή σε πλαίσιο λύσης, σε μια εκλογική αναμέτρηση που προβλήθηκε διεθνώς ως σαφής αποδοκιμασία της ακρότητας Τατάρ.

Σήμερα, όμως, ο ίδιος χρησιμοποιεί τη γλώσσα της λύσης για να περιγράψει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα: δύο κράτη με ισότιμο διεθνές καθεστώς, συνεταιρική κυριαρχία σε όλο το νησί, πλήρη αναβάθμιση του ψευδοκράτους και μονιμοποίηση της Τουρκίας ως εγγυήτριας δύναμης επί της Κύπρου στο σύνολό της.

Για τη Λευκωσία, αυτό δημιουργεί ένα ιδιαίτερα απαιτητικό σκηνικό. Απέναντί της δεν έχει πλέον έναν ηγέτη που απορρίπτει ωμά κάθε διάλογο, αλλά έναν συνομιλητή, ο οποίος δηλώνει ότι θέλει λύση, καταγγέλλει τις «διαπραγματεύσεις-βιτρίνα» των τελευταίων δεκαετιών, εμφανίζεται διατεθειμένος να συζητήσει μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης - με αντάλλαγμα, όμως, να γίνει αποδεκτή μια νέα, πολύ πιο δυσμενής βάση αφετηρίας.

Το τετ-α-τετ με Χριστοδουλίδη και το πραγματικό διακύβευμα

Ο Νίκος Χριστοδουλίδης προσέρχεται στη συνάντηση δηλώνοντας σταθερά προσηλωμένος στη διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, στη βάση των ψηφισμάτων του ΟΗΕ, του πλαισίου Γκουτέρες και του ευρωπαϊκού κεκτημένου. Παράλληλα, επενδύει στην ευρωπαϊκή διάσταση του Κυπριακού, επιχειρώντας να συνδέσει την πρόοδο στο ζήτημα με την πορεία των ευρωτουρκικών σχέσεων, ενόψει και της κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ.

Οι δύο ηγέτες δηλώνουν δημοσίως ότι η πρώτη συνάντηση θα είναι περισσότερο «γνωριμίας». Ωστόσο, οι κόκκινες γραμμές έχουν ήδη τεθεί. Ο Ερχιουρμάν εμφανίζεται να θεωρεί δεδομένη την κυριαρχική ισότητα, την ισοτιμία διεθνούς καθεστώτος και τον ρόλο της Τουρκίας ως μόνιμου εγγυητή, αξιώνοντας χρονοδιάγραμμα. Η ελληνοκυπριακή πλευρά, από την άλλη, δεν μπορεί ν’ αποδεχθεί μετακίνηση της βάσης λύσης έξω από το πλαίσιο του ΟΗΕ, χωρίς ν’ ανοίξει η πόρτα σε αναγνώριση του ψευδοκράτους και σε ένα μοντέλο δύο κρατών υπό συνεταιρικό μανδύα.

Το πραγματικό διακύβευμα του τετ-α-τετ δεν είναι αν θα βγει μια «θετική ατζέντα» ή μια φωτογραφία καλής θέλησης. Είναι αν η Λευκωσία θα καταφέρει να κρατήσει την ουσία του Κυπριακού στη βάση των ψηφισμάτων, ή αν, υπό την πίεση της ανάγκης για «επανεκκίνηση», θα βρεθεί να συζητά λύσεις που στην πράξη θεσμοθετούν τη διχοτόμηση και τη συγκυριαρχία.

Γιατί, όσο ο Ερχιουρμάν συνεχίζει να μιλά για λύση, για δικαιοσύνη και για πραγματικό διάλογο, τόσο πιο επιτακτικό γίνεται το ερώτημα που αιωρείται πάνω από τη Λευκωσία: πρόκειται όντως για ευκαιρία εξόδου από το αδιέξοδο ή για μια νέα, πιο εξελιγμένη εκδοχή του ίδιου διχοτομικού σεναρίου - αυτήν τη φορά με τη σφραγίδα της διεθνούς κοινότητας;