Η Κύπρος ως ενεργειακή πύλη του Ισραήλ προς την Ευρώπη

H Κυπριακή Δημοκρατία βρίσκεται ενώπιον μιας ιστορική ενεργειακής συγκυρίας. Από τη μια πλευρά η οριστικοποίηση της διακρατικής συμφωνίας με το Ισραήλ για το κοίτασμα Αφροδίτη–Ισάι και κατ’επέκτασιν της προώθησης του υποθαλάσσιου αγωγού που προτείνει η Energean από ΑΟΖ του Ισραήλ προς την Κύπρο. Συνδυαστικά οι δυο πιο πάνω εξελίξεις μπορούν να επιταχύνουν τις ενεργειακές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Το τελικό κείμενο της συμφωνίας για το Αφροδίτη έχει ήδη αποσταλεί στο Τελ Αβίβ, με τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκο Χριστοδουλίδη, να δηλώνει ότι το φυσικό αέριο που έχει εντοπιστεί στην Κυπριακή ΑΟΖ μπορεί να τροφοδοτήσει τις ευρωπαϊκές αγορές ήδη από το 2027. Το πρώτο διαθέσιμο «πακέτο» -περίπου 20 τρισ. κυβικά πόδια- αφορά το κοίτασμα Cronos, το οποίο αναπτύσσεται από κοινοπραξία των Eni και TotalEnergies. Η τελική επενδυτική απόφαση αναμένεται εντός του 2026.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, το αέριο του Cronos θα μπορούσε να μεταφερθεί για υγροποίηση στο τερματικό της Δαμιέτας στην Αίγυπτο και από εκεί να εξαχθεί διά θαλάσσης προς την Ευρώπη το 2027. Ο Πρόεδρος τόνισε ότι η Κύπρος «είναι μέρος της ενεργειακής λύσης στην Ανατολική Μεσόγειο» και ότι στόχος της Λευκωσίας είναι να λειτουργήσει ως εναλλακτικός διάδρομος ενέργειας για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Την ίδια ώρα, η ΕΕ προωθεί το σχέδιο REPowerEU, που στοχεύει να τερματίσει τις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου μέχρι το 2027, μέσα από διαφοροποίηση προμηθειών και νέους μηχανισμούς κοινών αγορών.

Ο αγωγός Energean–Κύπρου

Στο 13ο Ενεργειακό Συμπόσιο, που διεξήχθη στη Λευκωσία αυτήν την εβδομάδα, ο διευθύνων σύμβουλος της Energean, Μαθιός Ρήγας, παρουσίασε μια πρόταση που έχει ήδη προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον σε Λευκωσία και Ιερουσαλήμ. Ο σχεδιασμός αφορά έναν αγωγό μήκους περίπου 200 χιλιομέτρων, που θα μεταφέρει φυσικό αέριο από το FPSO Energean Power, το οποίο παράγει από τα κοιτάσματα Καρίς και Καρίς North, απευθείας στην Κύπρο. Το έργο διαθέτει χαρακτηριστικά που το καθιστούν στρατηγικό, αφού ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια με μια δεύτερη, σταθερή και σαφώς φθηνότερη πηγή αερίου, δημιουργεί πραγματικό ανταγωνισμό στην αγορά και προοιωνίζεται ουσιαστική μείωση στις τιμές ηλεκτρισμού, ενώ παράλληλα θα λειτουργεί συμπληρωματικά με το FSRU στον Βασιλικό, ενισχύοντας και όχι ακυρώνοντας τον υφιστάμενο ενεργειακό σχεδιασμό. Επιπλέον, η ταχεία δυνατότητα υλοποίησης του έργου -με λειτουργία εντός 12 μηνών από τις αδειοδοτήσεις- δύναται να αναβαθμίσει την Κύπρο σε διαμετακομιστικό κόμβο και όχι απλώς σε καταναλωτή ενέργειας.

Ένα καθοριστικό στοιχείο, που περνά συχνά απαρατήρητο, αλλά έχει καθοριστική σημασία, είναι η προοπτική αντιστροφής της ροής. Ο ίδιος αγωγός, που σήμερα σχεδιάζεται για να μεταφέρει αέριο από το Ισραήλ προς την Κύπρο, μπορεί στο μέλλον να χρησιμοποιηθεί για εξαγωγές κυπριακού αερίου προς το Ισραήλ, είτε από την παραγωγή της Αφροδίτης είτε από εισαγόμενο LNG στο Βασιλικό. Για ένα Ισραήλ που σκέφτεται με ορίζοντα 20–25 ετών, όπου η ανάγκη εισαγωγών δεν αποκλείεται, η Κύπρος μετατρέπεται από περιφερειακό παρατηρητή σε εναλλακτικό πυλώνα ενεργειακής ασφάλειας.

Γιατί το Ισραήλ υποστηρίζει τον αγωγό

Η Energean, που σήμερα καλύπτει σχεδόν το 50% της ισραηλινής ζήτησης μέσω του κοιτάσματος Καρίς, απολαμβάνει ήδη την πολιτική στήριξη του Τελ Αβίβ. Η υποστήριξη αυτή δεν περιορίζεται σε εμπορικούς λόγους, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο στρατηγικό πλαίσιο. Το Ισραήλ επιδιώκει να μειώσει την εξάρτησή του από τα αιγυπτιακά τερματικά, τα οποία παρουσιάζουν τόσο λειτουργικούς περιορισμούς όσο και πολιτικό ρίσκο. Παράλληλα, μια σταθερή ενεργειακή σύνδεση με κράτος μέλος της ΕΕ τού προσφέρει μεγαλύτερη πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές και ενισχύει τη θέση του σε μιαν αναδυόμενη περιφερειακή αγορά φυσικού αερίου, όπου φιλοδοξεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο. Τέλος, η δυνατότητα μελλοντικών εισαγωγών μέσω του ίδιου αγωγού θωρακίζει τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή του ασφάλεια. Σε ένα περιβάλλον όπου η ενέργεια μεταφράζεται σε επιρροή, η ισραηλινή στρατηγική είναι ξεκάθαρη: όποιος ελέγχει τις ροές, αποκτά και την ισχύ.

Πόσο φθηνό θα είναι το αέριο;

Οι διαθέσιμες τιμές δείχνουν ότι το ισραηλινό αέριο κοστολογείται περίπου στο ένα τρίτο της τιμής του LNG και στα δύο πέμπτα της τιμής του TTF. Ακόμη και αν προστεθούν το μεταφορικό κόστος και η απόσβεση της επένδυσης, το αποτέλεσμα παραμένει σημαντικά φθηνότερο από το πετρέλαιο και απαλλάσσει την ηλεκτροπαραγωγή από τα υψηλά κόστη CO₂ που σήμερα επιβαρύνουν τους λογαριασμούς των καταναλωτών. Η άμεση επίδραση θα είναι μείωση του κόστους ηλεκτροπαραγωγής, σταθεροποίηση του ενεργειακού κόστους στην οικονομία και απελευθέρωση πόρων που μπορούν να κατευθυνθούν σε επενδύσεις, ανάπτυξη και πράσινη μετάβαση.

Το ενεργειακό δίκτυο

Εάν προχωρήσουν η διακρατική συμφωνία Αφροδίτη–Ισάι, ο αγωγός Energean–Κύπρου, το FSRU στο Βασιλικό και η λεκτική διασύνδεση GSI, τότε η Κύπρος αποκτά για πρώτη φορά ένα συνολικό ενεργειακό οικοσύστημα. Ένα σύστημα που θα μπορεί όχι μόνο να εισάγει, αλλά και να εξάγει, να αποθηκεύει και να διαμετακομίζει ενέργεια. Αυτό μεταφράζεται σε γεωπολιτική αναβάθμιση, αυξημένο διαπραγματευτικό βάρος και συμμετοχή σε νέους ενεργειακούς διαδρόμους της Ανατολικής Μεσογείου.

Ένα σημαντικό ορόσημο για τη βιομηχανία άμυνας της Τουρκίας -η επιτυχής παραγωγή και δοκιμή κάννης ναυτικού πυροβόλου 127 χιλιοστών- δείχνει την προσπάθεια της Άγκυρας για αυτάρκεια και μεγαλύτερη στρατηγική επιρροή στη Μεσόγειο.

Η Κεφαλή του Δράκου

Η ενεργειακή συνδεσιμότητα της Κύπρου θα πρέπει να εξεταστεί μέσα σε έναν ευρύτερο γεωπολιτικό σχεδιασμό, ο οποίος περιλαμβάνει τον IMEC που θα συνδέεται με τον Κάθετο Ενεργειακό Διάδρομο της Ελλάδας προς την Ανατολική Ευρώπη και θα καταλήγει στην Ουκρανία. Είναι πλέον ξεκάθαρο πως ο IMEC λειτουργεί ανταγωνιστικά προς τον Δρόμο του Μεταξιού της Κίνας, τον οποίο ευνοεί η στάση της Ρωσίας.

Δεν είναι πάντως τυχαίο το γεγονός ότι η Κίνα αντέδρασε σφοδρά στις δηλώσεις τής νέας Αμερικανίδας πρέσβεως στην Ελλάδα, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, η οποία χαρακτήρισε «ατυχές» το γεγονός ότι το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας, ο Πειραιάς, βρίσκεται υπό κινεζικό κρατικό έλεγχο και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο να «ξεπεραστεί» αυτό μέσω νέων αμερικανικών επενδύσεων ή ακόμη και ενδεχόμενης πώλησης του λιμανιού.

Η κινεζική πρεσβεία στην Αθήνα μίλησε για «κακόβουλη συκοφαντία» και για «σοβαρή παρέμβαση στα εσωτερικά της Ελλάδας», τονίζοντας ότι το λιμάνι «ανήκει στον ελληνικό λαό» και «δεν πρέπει να γίνει θύμα γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων». Κατηγόρησε μάλιστα τις ΗΠΑ ότι επιδιώκουν να ωθήσουν την Ελλάδα ν’ ακυρώσει συμβατικές δεσμεύσεις με την COSCO, παρουσιάζοντας την αμερικανική στάση ως προσπάθεια επιβολής της δικής της ατζέντας.

Η Αθήνα, μέσω του ελληνικού ΥΠΕΞ, υπενθύμισε ότι ο Πειραιάς παραχωρήθηκε στην COSCO εν μέσω της οικονομικής κρίσης, όταν καμία άλλη Δυτική εταιρεία δεν ενδιαφερόταν, και ότι η Ελλάδα «σέβεται τις συμφωνίες που έχουν υπογραφεί».

Την ίδια στιγμή, όμως, η αμερικανική πλευρά προωθεί με ταχείς ρυθμούς ένα νέο στρατηγικό project: την ανάπτυξη του λιμανιού της Ελευσίνας ως εναλλακτικού, αμερικανικά υποστηριζόμενου κόμβου logistics, που θα λειτουργεί ως «αντίβαρο» στην κινεζική παρουσία στον Πειραιά.

Με τον πιο πάνω σχεδιασμό οι ΗΠΑ επιδιώκουν να περιορίσουν το κινεζικό αποτύπωμα, ενώ η Κίνα υπερασπίζεται σθεναρά τον Πειραιά ως «κεφαλή του δράκου» της Πρωτοβουλίας Belt and Road.

Το ρωσικό αφήγημα

Οι φορτώσεις ρωσικού αργού από ελληνόκτητα τάνκερ έχουν μειωθεί δραστικά, φτάνοντας στα χαμηλότερα επίπεδα από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Από τα 65 φορτία που μετακινήθηκαν το πρώτο μισό του Νοεμβρίου, μόλις τρία πραγματοποιήθηκαν από ελληνόκτητα πλοία, εξέλιξη που συνδέεται με την αβεβαιότητα γύρω από τις νέες αμερικανικές κυρώσεις που τίθενται σε ισχύ κατά Rosneft και Lukoil.

Παράλληλα, το ρωσικό αφήγημα επιχειρεί να υπονομεύσει τις ενεργειακές συνεργασίες Ελλάδας–ΗΠΑ–Ουκρανίας. Ρώσοι αναλυτές ισχυρίζονται ότι οι συμφωνίες για μεταφορά αμερικανικού LNG μέσω Ελλάδας προς την Ουκρανία δεν θα υλοποιηθούν λόγω κινδύνων, κόστους, περιορισμένων υποδομών και της απειλής ρωσικών επιθέσεων στη Μαύρη Θάλασσα. Παρουσιάζουν μάλιστα τον Ζελένσκι ως πολιτικά αποδυναμωμένο και την πρόσφατη επίσκεψή του στην Αθήνα ως προσπάθεια εξασφάλισης συστημάτων Patriot.

Στον ενεργειακό τομέα, το ρωσικό αφήγημα χαρακτηρίζει τα υπογεγραμμένα κείμενα ως απλά «μνημόνια προθέσεων» χωρίς δεσμευτική ισχύ και υποστηρίζει ότι η ΕΕ δεν είναι βέβαιη ότι θέλει να διαθέσει αέριο στην Ουκρανία με ευρωπαϊκά κονδύλια. Συνολικά, οι ρωσικές αναλύσεις παρουσιάζουν τις συμφωνίες Ελλάδας–Ουκρανίας–ΗΠΑ ως βραχύβιες και μη ρεαλιστικές, σε μια προσπάθεια να πλήξουν την αξιοπιστία τους και ν’ αποκρούσουν την ενεργειακή απομάκρυνση από τη Ρωσία.

Ο παράγοντας Τουρκία

Η αντιπαράθεση γύρω από τον IMEC αναδεικνύει τον νέο γεωπολιτικό χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου, όπου και η Τουρκία επιχειρεί ν’ αποτρέψει τη δημιουργία ενός πολυκεντρικού εμπορικού και ενεργειακού διαδρόμου, που παρακάμπτει το έδαφός της. Η Ουάσιγκτον, στηρίζοντας τον άξονα Ινδία–Περσικός Κόλπος–Ισραήλ–Κύπρος–Ελλάδα, επιδιώκει να μειώσει την εξάρτησή της από ασταθείς ενδιάμεσους και να διασφαλίσει «ανθεκτικές» ροές ενέργειας και εμπορίου προς την Ευρώπη. Αντίθετα, η Άγκυρα προωθεί εναλλακτικές χερσαίες διαδρομές μέσω Ιράκ και Συρίας, επιχειρώντας να επαναφέρει τη δική της γεωοικονομική κεντρικότητα και να ξαναγίνει ο αναντικατάστατος διάδρομος Ανατολής–Δύσης. Η στάση της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, με τις αμφισβητήσεις των θαλάσσιων ζωνών Κύπρου, Ελλάδας και Ισραήλ και τα εμπόδια σε αγωγούς και ηλεκτρικές διασυνδέσεις, υπονομεύει το ευρωπαϊκό σκέλος του IMEC και προσπαθεί να αποθαρρύνει επενδύσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η Προεδρία της Κύπρου στην ΕΕ προσφέρει ένα σπάνιο παράθυρο ευκαιρίας, μέσα στο οποίο μπορεί να εδραιωθεί μια ευρωπαϊκή στρατηγική που στηρίζει τον IMEC, να θωρακίσει το διεθνές δίκαιο στη θάλασσα και να ενισχύσει την ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ με τρόπο που περιορίζει τις τουρκικές μονομερείς επιρροές.