Οικογενειακές επιχειρήσεις στην Κύπρο: Η κληρονομιά, η πρόκληση και το στοίχημα της επόμενης μέρας

Στην Κύπρο, η επιχειρηματικότητα δεν είναι απλώς οικονομική δραστηριότητα. Είναι οικογενειακό βίωμα, παράδοση, τρόπος ζωής που περνά από πατέρα σε παιδί, από μάνα σε κόρη, από την αυλή του σπιτιού στη μικρή επιχείρηση της γειτονιάς, και από εκεί σε μεγάλες εταιρείες που κατάφεραν να γίνουν πυλώνες της οικονομίας. Η κυπριακή κοινωνία χτίστηκε πάνω στην ιδέα της αυτοδημιουργίας: «να ανοίξουμε μια δουλειά δική μας», να εξασφαλιστεί το σπίτι, να προοδεύσει η οικογένεια. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο ότι η μεγάλη πλειονότητα των επιχειρήσεων στην Κύπρο έχουν οικογενειακή βάση. Πίσω από μια βιτρίνα, ένα γραφείο, μια αποθήκη, βρίσκεται σχεδόν πάντα μια ιστορία ανθρώπων που επένδυσαν όχι μόνο κεφάλαιο αλλά και ζωή, χρόνο, κόπο, όνειρα.

Και, όμως, πίσω από αυτήν την εικόνα σταθερότητας κρύβεται μια δοκιμασία που δεν συζητείται όσο θα έπρεπε: η πρόκληση της διαδοχής. Πώς μια οικογενειακή επιχείρηση μπορεί να περάσει ομαλά στα χέρια της επόμενης γενιάς; Πώς τα παιδιά, που συχνά μεγαλώνουν ανάμεσα σε αποθήκες και γραφεία, παίρνουν αποφάσεις για το αν θέλουν να συνεχίσουν αυτό που ξεκίνησαν οι γονείς τους; Και πώς οι γονείς αφήνουν στα παιδιά τους όχι μόνο την επιχείρηση, αλλά και την ευθύνη, την ηγεσία, την εμπιστοσύνη;

Οι αριθμοί δεν είναι αισιόδοξοι. Μόνο ένα μικρό ποσοστό οικογενειακών επιχειρήσεων στην Κύπρο συνεχίζει στη δεύτερη και ακόμη λιγότερες στην τρίτη γενιά. Κάπου μεταξύ φιλοδοξιών, συγκρούσεων, φόβου για αλλαγή και νέων αντιλήψεων για τη δουλειά και τη ζωή, χάνονται επιχειρήσεις, αλλά κυρίως χάνεται το οικογενειακό όραμα. Και όταν χαθεί το όραμα, η επιχείρηση παύει να είναι οικογενειακή – γίνεται απλώς μια εταιρεία που παλεύει στη ζούγκλα της αγοράς.

Η Κύπρος βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Η νέα γενιά είναι πιο μορφωμένη από ποτέ, με διεθνείς εμπειρίες, ψηφιακές γνώσεις και ανάγκη να δημιουργήσει με τους δικούς της όρους. Δεν προσεγγίζει πια την επιχείρηση ως «χρέος» αλλά ως επιλογή. Αναρωτιέται: «Θέλω πράγματι να μπω; Με εκφράζει; Μπορώ ν’ αφήσω το αποτύπωμά μου;». Ταυτόχρονα, η παλαιότερη γενιά κουβαλά μνήμες κρίσεων, τραπέζια που έτριζαν από οικονομικές δυσκολίες, μηδενικά ωράρια, αυταπάρνηση. Η δουλειά δεν ήταν επιλογή, ήταν μονόδρομος. Η επιχείρηση δεν ήταν απλώς εισόδημα, ήταν ταυτότητα.

Αυτή η διαφορά νοοτροπίας δημιουργεί συχνά ένα αόρατο, αλλά έντονο τείχος. Ο πατέρας ή η μητέρα που ξεκίνησαν «από το μηδέν» δυσκολεύονται να εμπιστευτούν την αλλαγή. «Εμείς έτσι τα μάθαμε». «Μην αλλάζεις κάτι που δουλεύει». «Θέλει προσοχή ο κόσμος, δεν είναι για πολλά πειράματα». Η νέα γενιά, από την άλλη, βλέπει τον κόσμο ν’ αλλάζει με απίστευτη ταχύτητα και γνωρίζει ότι, όποιος μείνει στάσιμος, χάνει. Θέλει ψηφιακό μετασχηματισμό, θέλει επένδυση σε ESG, θέλει σύγχρονες πρακτικές, αυτοματοποίηση, νέες αγορές, επαγγελματική κουλτούρα, πιο γρήγορη λήψη αποφάσεων.

Το αποτέλεσμα; Μερικές φορές συνεργασία, άλλες φορές σιωπηρή ένταση, συζητήσεις πίσω από κλειστές πόρτες, αποφάσεις που καθυστερούν, συναισθηματικό βάρος, αλλά και φόβος. Φόβος να μην αποτύχει ο παλιός, φόβος να μη δυσαρεστηθεί ο νέος, φόβος να μη χαθεί αυτό που χτίστηκε, φόβος να μη μείνει πίσω αυτό που μπορεί να γίνει καλύτερο.

Και μέσα σε όλα αυτά, υπάρχει και η αγορά: απαιτητική, σκληρή, ασταθής. Η Κύπρος έχει περάσει οικονομικές κρίσεις, χειρίστηκε μνημόνιο, τραπεζική αστάθεια, κόστος ενέργειας που πιέζει τις μικρές επιχειρήσεις, φορολογικές συζητήσεις που δημιουργούν ανησυχία, γραφειοκρατία που στραγγαλίζει τη ρευστότητα. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις δεν έχουν την «πολυτέλεια» να κάνουν λάθη στη μετάβαση, γιατί συχνά δεν έχουν δεύτερη ευκαιρία. Και σε αυτήν την πραγματικότητα, η συζήτηση για διαδοχή δεν είναι θεωρητική. Είναι ζήτημα ζωής ή θανάτου της επιχείρησης - και της οικογένειας που βασίζεται σε αυτήν.

Και, όμως, υπάρχει ελπίδα - γιατί υπάρχουν οικογένειες στην Κύπρο που τα κατάφεραν, και συνεχίζουν να τα καταφέρνουν. Τι κοινό έχουν; Επικοινωνία, ξεκάθαρους ρόλους, επαγγελματική οργάνωση, εξωστρέφεια, τόλμη. Κυρίως, όμως, έχουν κάτι πιο βαθύ: κατανόηση. Η παλαιότερη γενιά επιτρέπει στο μέλλον να μπει μέσα στην επιχείρηση, και η νέα γενιά σέβεται το παρελθόν που την έφερε ώς εδώ.

Το μέλλον των οικογενειακών επιχειρήσεων στην Κύπρο δεν θα κριθεί από το ποιος έχει δίκιο. Θα κριθεί από το ποιος μπορεί ν’ ακούσει, να μάθει, να εμπιστευτεί. Θα κριθεί από το κατά πόσον μπορούμε να δούμε την επιχείρηση όχι μόνο ως περιουσία, αλλά ως κοινή ευθύνη και κοινή ευκαιρία. Θα κριθεί από το αν θα επενδύσουμε στην εκπαίδευση, στην τεχνολογία, στη χρηστή διακυβέρνηση, σε δομές που βοηθούν και δεν επιβάλλουν. Και κυρίως θα κριθεί από το κατά πόσον θα δώσουμε χώρο στη νέα γενιά να δημιουργήσει, όχι απλώς να διατηρήσει.

Η Κύπρος έχει ένα μοναδικό στοιχείο: το ανθρώπινο δέσιμο. Η οικογένεια δεν είναι απλώς οικονομική μονάδα, είναι πυρήνας της κοινωνίας. Αυτό το πλεονέκτημα, αν αξιοποιηθεί σωστά, γίνεται δύναμη. Μπορούμε να έχουμε επιχειρήσεις που όχι μόνο επιβιώνουν, αλλά ηγούνται. Επιχειρήσεις που κρατούν τις αξίες της παράδοσης, αλλά κοιτούν τον κόσμο στα μάτια χωρίς φόβο. Επιχειρήσεις που χτίζουν μέλλον με ρίζες και φτερά.

*Διοικητικός Σύμβουλος, Restructuring and Debt Advisory, Επικεφαλής τομέα Οικογενειακών Επιχειρήσεων, KPMG Κύπρου

**Senior Content Writer, Clients & Markets, ΚPMG Kύπρου