Η αναγκαιότητα της έγκαιρης προετοιμασίας στη μεταβίβαση οικογενειακών επιχειρήσεων

Η συνέχεια μιας οικογενειακής επιχείρησης αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα και ουσιαστικά ζητήματα που καλείται ν’ αντιμετωπίσει κάθε οικογένεια που έχει επενδύσει χρόνο, κόπο και συναισθηματικό φορτίο στη δημιουργία της. Η στιγμή της μεταβίβασης δεν είναι απλώς μια πράξη διαδοχής· είναι ένας σταθμός που καθορίζει αν το όραμα της πρώτης, ή και κάθε κατοπινής, γενιάς θα καταφέρει να περάσει αναλλοίωτο, ή έστω δημιουργικά εξελιγμένο, στα χέρια της επόμενης. Η έγκαιρη προετοιμασία γι’ αυτήν τη μετάβαση δεν αποτελεί πολυτέλεια, ούτε μία διαδικασία που μπορεί ν’ αφεθεί για το «κάποτε». Είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα της επιχείρησης και για τη διατήρηση της οικογενειακής συνοχής.

Σε πολλές οικογένειες, ωστόσο, η συζήτηση αναβάλλεται. Και αυτό συμβαίνει όχι από αδιαφορία, αλλά από ένα βαθύτερο ανθρώπινο ένστικτο: κανείς δεν θέλει να βιαστεί να παραδεχθεί ότι μια εποχή φτάνει σταδιακά στο τέλος της. Ο ιδρυτής συχνά παραμένει δραστήριος, παρών, γεμάτος ενέργεια και ιδέες, και νιώθει ότι η επιχείρηση εξακολουθεί να τον έχει ανάγκη, όπως και εκείνος την ίδια. Όμως ο χρόνος προχωρεί, οι ρυθμοί της αγοράς αλλάζουν, οι οικογενειακές δυναμικές εξελίσσονται και οι επιλογές που δεν γίνονται μετατρέπονται αργά ή γρήγορα σε αποφάσεις που επιβάλλονται αναγκαστικά, και πολλές φορές βίαια, από τις περιστάσεις.

Η εικόνα είναι γνώριμη: ο δημιουργός της επιχείρησης βρίσκεται πλέον κοντά στην ηλικία συνταξιοδότησης. Έχει χτίσει ένα υγιές και σεβαστό επιχειρηματικό σχήμα, το οποίο αποτελεί πηγή υπερηφάνειας για την οικογένεια και σημείο αναφοράς στην αγορά. Στο μεταξύ, η επόμενη γενιά έχει ακολουθήσει διαφορετικές πορείες. Για παράδειγμα, το ένα παιδί έχει παραμείνει στην επιχείρηση, έχει μάθει τη λειτουργία της εκ των έσω, γνωρίζει τους ανθρώπους, τους πελάτες, τις ιδιομορφίες, ακόμη και τις μικρές λεπτομέρειες που μόνο όσοι ζουν την καθημερινότητα μπορούν να γνωρίζουν. Το άλλο παιδί έχει ακολουθήσει διαφορετικό επαγγελματικό μονοπάτι, μακριά από την οικογενειακή επιχείρηση, με μια πορεία που αντανακλά τα προσωπικά του ενδιαφέροντα, τις φιλοδοξίες του και μια σταδιακή απομάκρυνση από το οικογενειακό επιχειρηματικό περιβάλλον.

Το σκηνικό αυτό, όσο συνηθισμένο κι αν είναι, δημιουργεί ένα πεδίο αβεβαιότητας. Ο ιδρυτής δεν έχει ακόμη αποφασίσει τι θέλει να γίνει με την επιχείρηση όταν εκείνος αποσυρθεί. Το παιδί που εργάζεται στην εταιρεία νιώθει έτοιμο, συχνά επενδυμένο συναισθηματικά και επαγγελματικά στο μέλλον της. Το παιδί που βρίσκεται εκτός εταιρείας διατηρεί μεν δεσμούς, αλλά έχει άλλη οπτική, άλλες προτεραιότητες και ενίοτε άλλες προσδοκίες. Σε αυτό το μείγμα προστίθεται και η συναισθηματική φόρτιση που συνοδεύει κάθε οικογενειακή απόφαση: το αίσθημα δικαιοσύνης, ο φόβος παρεξηγήσεων, η ανάγκη σεβασμού της συμβολής του ιδρυτή, η αγωνία να μη διαταραχθούν οι οικογενειακές σχέσεις.

Και, όμως, όλα αυτά μπορούν ν’ αντιμετωπιστούν με τρόπο ώριμο και λειτουργικό, αρκεί να υπάρξει εγκαίρως η προνοητικότητα και η πρόθεση για σχεδιασμό. Η έγκαιρη προετοιμασία στη μεταβίβαση επιχειρηματικότητας δεν αφορά μόνο τα νομικά έγγραφα ή τα φορολογικά ζητήματα· αφορά κυρίως τη δημιουργία ενός κοινού πλαισίου κατανόησης. Αφορά τη διατύπωση των επιθυμιών, τον εντοπισμό των προσδοκιών, την αναγνώριση των δυνατοτήτων και των περιορισμών κάθε μέλους της οικογένειας. Αφορά τη διαμόρφωση ενός ρεαλιστικού σχεδίου που να συνδυάζει το όραμα του ιδρυτή με τις ανάγκες της νέας γενιάς και τις απαιτήσεις της σύγχρονης αγοράς.

Η αναβολή της συζήτησης δημιουργεί χώρο για συγκρούσεις και παρεξηγήσεις. Η έναρξή της, ακόμη και αν φέρνει στην επιφάνεια δύσκολες αλήθειες, προσφέρει ασφάλεια. Η οικογένεια αποκτά σαφή εικόνα των επιλογών, των πιθανών σεναρίων και των επιπτώσεων κάθε απόφασης. Ο ιδρυτής νιώθει ότι η παρακαταθήκη του προστατεύεται, οι διάδοχοι καταλαβαίνουν τους ρόλους τους και η επιχείρηση αποκτά σταθερότητα και προοπτική.

Επιπλέον, η έγκαιρη προετοιμασία επιτρέπει στην επόμενη γενιά ν’ αναπτυχθεί οργανωμένα. Το μέλος που ήδη εργάζεται στην εταιρεία μπορεί να ενισχύσει τις δεξιότητές του, να εκπαιδευτεί, ν’ αναλάβει σταδιακά περισσότερες ευθύνες και να κερδίσει την εμπιστοσύνη τόσο του ιδρυτή όσο και των εργαζομένων. Το μέλος που βρίσκεται εκτός εταιρείας μπορεί να συμμετάσχει στον σχεδιασμό από μια διαφορετική οπτική γωνία, διασφαλίζοντας ότι οι οικογενειακές σχέσεις και η δίκαιη αντικειμενικότητα παραμένουν στο επίκεντρο.

Η μεταβίβαση είναι επίσης μια ευκαιρία να επαναξιολογηθεί η στρατηγική της επιχείρησης. Η νέα γενιά συχνά φέρνει μαζί της φρέσκες ιδέες, εξοικείωση με την τεχνολογία, νέα επιχειρηματικά μοντέλα, καθώς και περισσότερη άνεση με ζητήματα βιωσιμότητας και εταιρικής υπευθυνότητας. Η σύνθεση της εμπειρίας της πρώτης γενιάς με την καινοτομία της δεύτερης, και κάθε επόμενης, δημιουργεί ένα ισχυρό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που μπορεί ν’ ανανεώσει την επιχείρηση και να της δώσει νέα δυναμική.

Ανεξάρτητα από το ποιο μέλος της οικογένειας, ή και εξωτερικού μη-μέλους της οικογένειας, τελικά θ’ αναλάβει τα ηνία, η οργανωμένη μεταβίβαση είναι ο μόνος τρόπος να προστατευτεί η ίδια η επιχείρηση. Η αγορά εξελίσσεται ραγδαία και οι επιχειρήσεις που δεν έχουν ξεκάθαρη διοικητική συνέχεια κινδυνεύουν να βρεθούν εκτεθειμένες σε αστάθεια, εσωτερικές εντάσεις ή ακόμη και απώλεια πολύτιμων στελεχών. Αντιθέτως, όταν υπάρχει πρόγραμμα διαδοχής, η επιχείρηση λειτουργεί με σταθερότητα, αυτοπεποίθηση και προοπτική.

Είναι αλήθεια ότι η μετάβαση από τη μία γενιά στην άλλη δεν είναι ποτέ απλή υπόθεση. Κουβαλά μνήμες, καριέρες, όνειρα, φόβους και ελπίδες. Όμως, όταν η συζήτηση ξεκινήσει εγκαίρως και γίνει με σεβασμό, διαφάνεια και επαγγελματισμό, μετατρέπεται σε μια διαδικασία δημιουργική και ενωτική. Γίνεται μια ευκαιρία να ακουστούν όλες οι φωνές, ν’ αναγνωριστούν όλες οι συνεισφορές και να σχεδιαστεί ένα μέλλον που να τιμά το παρελθόν, αλλά να κοιτάζει το αύριο.

Η έγκαιρη προετοιμασία για τη μεταβίβαση δεν αφορά μόνο την επιχείρηση· αφορά την οικογένεια, την ιστορία της και τη συνέχεια της προσπάθειας πολλών ετών. Είναι η πράξη που εξασφαλίζει ότι το έργο μιας ζωής θα περάσει ομαλά στα σωστά χέρια, με τρόπο που να διαφυλάσσει την αρμονία και να ενισχύει τη βιωσιμότητα της επιχείρησης.

*Ο Ρένος Ιωαννίδης είναι Διοικητικός Σύμβουλος, Restructuring and Debt Advisory, Επικεφαλής τομέα Οικογενειακών Επιχειρήσεων, KPMG Κύπρου

**Η Έλενα Παχίτα-Γιακουμή είναι Senior Content Writer, Clients & Markets, KPMG Κύπρου