«Λύτρωση» ή περιορισμός της ελευθερίας η απαγόρευση των social media στα παιδιά;

Η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα που απαγορεύει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 16 ετών. Φαινομενικά, μοιάζει με «ακραίο» μέτρο. Γιατί όμως πήρε σε αυτό την απόφαση; Σύμφωνα με την κυβέρνηση της χώρας, στόχος είναι ο περιορισμός των επιβλαβών επιπτώσεων από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίες ωθούν τους νέους να περνούν ολοένα περισσότερες ώρες μπροστά στις οθόνες, εκθέτοντάς τους παράλληλα σε περιεχόμενο που μπορεί να πλήξει την υγεία και την ευημερία τους. Μελέτη αποκάλυψε ότι το 96% των παιδιών 10 έως 15 ετών χρησιμοποιούσαν κοινωνικά δίκτυα, ενώ επτά στα δέκα είχαν εκτεθεί σε επιβλαβές υλικό, από μισογυνιστικό και βίαιο περιεχόμενο μέχρι προώθηση διατροφικών διαταραχών και αυτοκτονίας. Ένα στα επτά παιδιά δήλωσε ότι το είχαν προσεγγίσει ενήλικες ή μεγαλύτεροι ανήλικοι, ενώ περισσότεροι από τους μισούς ανέφεραν πως υπήρξαν θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού. Ήδη άλλες χώρες ετοιμάζονται ν’ ακολουθήσουν αυτό το παράδειγμα, ενώ υπάρχει κινητοποίηση για το θέμα και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Σε εφαρμογή η απαγόρευση

Η απαγόρευση καλύπτει δέκα πλατφόρμες, όπως το Facebook, το Instagram, το Snapchat, το Threads, το TikTok, το X, το YouTube, το Reddit, καθώς και τις υπηρεσίες streaming Kick και Twitch. Η κυβέρνηση αξιολογεί τις πλατφόρμες βάσει τριών βασικών κριτηρίων: Αν ο βασικός ή ένας σημαντικός σκοπός τους είναι η διαδικτυακή κοινωνική αλληλεπίδραση χρηστών μεταξύ τους, αν επιτρέπουν επικοινωνία με άλλους χρήστες και αν δίνουν τη δυνατότητα ανάρτησης υλικού. Εφαρμογές όπως το YouTube Kids, το Google Classroom και το WhatsApp εξαιρούνται, καθώς δεν πληρούν τα συγκεκριμένα κριτήρια. Παράλληλα, οι κάτω των 16 θα μπορούν ακόμη να βλέπουν μεγάλο μέρος του περιεχομένου σε πλατφόρμες που δεν απαιτούν λογαριασμό. Οι επικριτές της κυβέρνησης ζητούν να επεκταθεί η απαγόρευση και σε gaming πλατφόρμες όπως το Roblox και το Discord, που μέχρι στιγμής μένουν εκτός.

Από την άλλη, όμως, η εφαρμογή του μέτρου δεν περιλαμβάνει τιμωρία παιδιών ή γονέων για παραβίαση της απαγόρευσης. Αντιθέτως, οι εταιρείες κοινωνικών δικτύων απειλούνται με πρόστιμα έως 49,5 εκατ. δολαρίων για σοβαρές ή επαναλαμβανόμενες παραβάσεις. Οι Αρχές τούς αναγκάζουν να λαμβάνουν «λογικά μέτρα» για να κρατούν τους ανήλικους εκτός των πλατφορμών, χρησιμοποιώντας πολλαπλές τεχνολογίες επαλήθευσης ηλικίας. Μεταξύ αυτών μπορεί να περιλαμβάνονται κρατικά έγγραφα ταυτότητας, αναγνώριση προσώπου ή φωνής και τεχνικές «εκτίμησης ηλικίας» που αναλύουν τη συμπεριφορά του χρήστη. Δεν θεωρείται επαρκής η αυτοβεβαίωση ή η επιβεβαίωση από γονείς. Η Meta, που διαχειρίζεται Facebook, Instagram και Threads, άρχισε να κλείνει λογαριασμούς εφήβων από τις 4 Δεκεμβρίου, επισημαίνοντας ότι όσοι επηρεαστούν κατά λάθος μπορούν ν’ αποδείξουν την ηλικία τους με επίσημη ταυτότητα ή με βίντεο-selfie. Αντίστοιχα, το Snapchat δέχεται για επαλήθευση τραπεζικούς λογαριασμούς, φωτογραφικά έγγραφα ή selfies.

Παρά τα αυστηρά μέτρα, πολλοί αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα της απαγόρευσης. Οι τεχνολογίες επαλήθευσης ηλικίας μπορεί να μπλοκάρουν λανθασμένα ενήλικες, ενώ αποτυγχάνουν να εντοπίσουν πραγματικούς ανήλικους χρήστες, με την ίδια την κυβερνητική έκθεση να παραδέχεται ότι η αναγνώριση προσώπου είναι λιγότερο αξιόπιστη σε εφήβους. Ερωτηματικά προκαλεί και το ύψος των πιθανών προστίμων. Όπως σχολίασε πρώην στέλεχος της Meta, η εταιρεία παράγει έσοδα αντίστοιχα με 50 εκατομμύρια δολάρια μέσα σε λιγότερο από δύο ώρες. Παράλληλα, το περιορισμένο εύρος της απαγόρευσης θεωρείται από ορισμένους ότι υπονομεύει τον στόχο προστασίας των παιδιών, αφού εξαιρούνται ιστότοποι γνωριμιών, πλατφόρμες gaming αλλά και chatbot τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία πρόσφατα κατηγορήθηκαν για επικίνδυνες συνομιλίες με ανηλίκους.

Άλλοι υποστηρίζουν ότι η εκπαίδευση των παιδιών στη χρήση των κοινωνικών δικτύων θα ήταν πιο αποτελεσματική λύση. Έφηβοι που μίλησαν στο BBC παραδέχθηκαν ότι σκέφτονται να δημιουργήσουν ψεύτικα προφίλ πριν από την προθεσμία, ενώ η κυβέρνηση έχει ήδη προειδοποιήσει τις εταιρείες να εντοπίζουν και να διαγράφουν τέτοιους λογαριασμούς. Ορισμένοι στρέφονται σε κοινά προφίλ με τους γονείς τους, ενώ οι αναλυτές προβλέπουν αύξηση στη χρήση VPN, όπως συνέβη και στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά την εφαρμογή αντίστοιχων ηλικιακών ελέγχων.

Οι διεθνείς προεκτάσεις

Η επίδραση της νέας πολιτικής ενδέχεται ν’ αποδειχθεί ακόμη βαθύτερη, καθώς δημιουργεί ένα πρότυπο για κυβερνήσεις που εξετάζουν αντίστοιχες απαγορεύσεις στα κοινωνικά δίκτυα για εφήβους, όπως η Δανία, η Νορβηγία, η Γαλλία, η Ισπανία, η Μαλαισία και η Νέα Ζηλανδία.

Λίγο πριν από την ψήφισή της, δημοσκόπηση της YouGov είχε δείξει πως το 77% των Αυστραλών υποστήριζαν την απαγόρευση για τους κάτω των 16, ωστόσο η εφαρμογή της από τη στιγμή που έγινε νόμος έχει προκαλέσει αντιδράσεις. Οι υποστηρικτές της νομοθεσίας επιμένουν ότι θωρακίζει τα παιδιά απέναντι στους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση των κοινωνικών δικτύων, όπως το Cyberbullying, τα προβλήματα ψυχικής υγείας και η έκθεση σε πορνογραφικό υλικό.

Ανάμεσα σε όσους χαιρέτισαν επίσημα την απαγόρευση ήταν και ο ψυχολόγος Τζόναθαν Χάιντ, ο οποίος είχε συνδέσει την κλιμακούμενη κρίση ψυχικής υγείας των νέων με τη χρήση smartphone και social media. Σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα X, συνεχάρη τους Αυστραλούς νομοθέτες γιατί «απελευθέρωσαν τα παιδιά κάτω των 16 από την παγίδα των κοινωνικών δικτύων», σημειώνοντας ότι, παρότι η αρχική περίοδος θα είναι δύσκολη, ο κόσμος «ποντάρει στην επιτυχία τους» και πως πολλές χώρες θα ακολουθήσουν.

Στον αντίποδα, οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση προσβάλλει την ελευθερία έκφρασης και πρόσβασης στην πληροφορία, εγείρει σοβαρά ζητήματα ιδιωτικότητας μέσω επεμβατικών διαδικασιών επαλήθευσης ηλικίας και συνιστά υπέρμετρη κρατική παρέμβαση που υπονομεύει την ευθύνη των γονέων. Ανάμεσα σε αυτούς βρίσκεται και η Amnesty Tech, η οποία σε ανακοίνωσή της χαρακτήρισε το μέτρο αναποτελεσματικό και αποκομμένο από τις πραγματικές ανάγκες και τα δικαιώματα των νέων. Όπως τόνισε η διευθύντρια του Οργανισμού, Νταμίνι Σατίτζα, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος προστασίας των παιδιών στο διαδίκτυο είναι η ενίσχυση των κανονισμών για όλους τους χρήστες, η καλύτερη προστασία δεδομένων και ο πιο υπεύθυνος σχεδιασμός των πλατφορμών.

Ειδικοί που μίλησαν στο CNBC εκτιμούν ότι τα προβλήματα θα συνεχιστούν και πως οι ρυθμιστικές Αρχές θα χρειαστεί να κινηθούν με λογική δοκιμής και λάθους. Ο καθηγητής ψηφιακής επικοινωνίας και κουλτούρας του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ, Τέρι Φλιου, ανέφερε ότι «ποτέ δεν υπήρχε περίπτωση να εξαφανιστεί το 100% των ανηλίκων κάτω των 16 ετών απ’ όλες τις πλατφόρμες από την πρώτη κιόλας μέρα».

Τι ισχύει σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Την ίδια ώρα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε πρόταση που καλεί στην απαγόρευση των κοινωνικών δικτύων για εφήβους κάτω των 16 ετών, καθώς οι ευρωβουλευτές εξετάζουν τον αρνητικό αντίκτυπο αυτών των πλατφορμών στην ψυχική υγεία και στη διαδικτυακή πολιτική συζήτηση. Η πρόταση εγκρίθηκε με μεγάλη πλειοψηφία, σε μια μη δεσμευτική ψηφοφορία στο Στρασβούργο, με 483 ψήφους υπέρ, 92 κατά και 86 αποχές.

Η πρόταση προτείνει τα παιδιά και οι έφηβοι κάτω των 16 να μην έχουν πρόσβαση σε κοινωνικά δίκτυα, πλατφόρμες βίντεο και AI chatbots. Η πρωτοβουλία έρχεται μετά την κριτική του Γάλλου Προέδρου, Εμμανουέλ Μακρόν, προς τις μεγάλες αμερικανικές και κινεζικές τεχνολογικές εταιρείες, σε μία έμμεση αναφορά στο TikTok, για τη δημιουργία κουλτούρας παρενόχλησης, εκφοβισμού και εξτρεμισμού. Ο Μακρόν τόνισε ότι αυτές οι πλατφόρμες δεν ενισχύουν την ελευθερία της έκφρασης, αλλά δημιουργούν ένα περιβάλλον τύπου «Άγριας Δύσης» με ελάχιστο έλεγχο.

Υποστηρικτές της κοινωνικής δικτύωσης, όπως ο Έλον Μασκ, ιδιοκτήτης της Tesla και του X, υποστηρίζουν ότι οι ευρωπαϊκές Αρχές προσπαθούν να φιμώσουν εναλλακτικές φωνές μέσω ρυθμίσεων. Το προηγούμενο διάστημα Αμερικανός αξιωματούχος επισκέφθηκε τις Βρυξέλλες και ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επανεξετάσει την εφαρμογή των ψηφιακών κανόνων προκειμένου να βελτιωθούν οι εμπορικοί όροι με τις ΗΠΑ. Η ΕΕ έχει μέχρι στιγμής απορρίψει την αλλαγή του θεμελιώδους ρυθμιστικού πλαισίου υπό το Digital Markets Act και το Digital Services Act, επικαλούμενη κυριαρχία. Ο Μακρόν έχει ζητήσει επιπλέον μέτρα για τη «δημιουργία ψηφιακής κυριαρχίας που προστατεύει τα παιδιά, τους εφήβους και τον δημοκρατικό μας χώρο», με την Πρόεδρο της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, να εκφράζει την ίδια άποψη.

Όσον αφορά τις συνέπειες για την ψυχική υγεία των εφήβων, η έκθεση σημειώνει ότι ένας στους τέσσερεις ανηλίκους εμφανίζει προβληματική χρήση κινητών, αντίστοιχη με εξάρτηση. Οι ευρωβουλευτές προειδοποιούν για τις χειριστικές σχεδιάσεις των πλατφορμών, όπως το άπειρο scrolling και το autoplay βίντεο, καθώς και τους αλγόριθμους εξατομικευμένων προτάσεων, που υπονομεύουν την ευεξία, τη συγκέντρωση και τον ύπνο των παιδιών.

Στην έκθεση εκφράζεται υποστήριξη για τα σχέδια της Επιτροπής ν’ αναπτύξει εφαρμογή επαλήθευσης ηλικίας στην ΕΕ και να προωθήσει το ευρωπαϊκό ψηφιακό πορτοφόλι ταυτότητας. Οι ευρωβουλευτές τονίζουν ότι οι πλατφόρμες έχουν την ευθύνη να διασφαλίζουν ότι οι υπηρεσίες τους είναι ασφαλείς και κατάλληλες για νεαρούς χρήστες, ενώ καλούν για αυστηρότερη εφαρμογή των υφιστάμενων κανόνων, ειδικά του Digital Services Act, που περιλαμβάνει προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο.