Χωρίζει την Κύπρο στα δύο ο 13ος

Στην Κύπρο, ο 13ος μισθός μοιάζει με οικονομικό… καθρέφτη της κοινωνίας: άλλοι τον θεωρούν αυτονόητο δικαίωμα, άλλοι δεν τον είδαν ποτέ στον λογαριασμό τους, και για την Τρόικα της εποχής 2.0 - το ΔΝΤ και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς - είναι μια «πολυτέλεια», που πρέπει να επανεξεταστεί. Στον ευρύτερο δημόσιο τομέα καταβάλλεται θεσμοθετημένα εδώ και δεκαετίες. Στον ιδιωτικό, όμως, δεν προβλέπεται από τη νομοθεσία και εξαρτάται αποκλειστικά από συμβάσεις, συλλογικές συμφωνίες και πρακτικές καλής θελήσεως. Διεθνείς οδηγοί εργοδοσίας σημειώνουν ότι ο 13ος στην Κύπρο είναι «συνηθισμένη αλλά όχι υποχρεωτική» παροχή, η οποία όταν συμπεριληφθεί γραπτώς σε σύμβαση μετατρέπεται σε συμβατικό δικαίωμα, προστατευμένο από τον Νόμο για την Προστασία των Μισθών.

Την ίδια ώρα, πρόσφατη έρευνα αγοράς εργασίας δείχνει ότι μόλις γύρω στο 41% των εργαζομένων λαμβάνουν 13ο μισθό (και ένα 3% επιπλέον 14ο), αναδεικνύοντας έναν εργασιακό χάρτη δύο ταχυτήτων. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, με μισθούς που αυξήθηκαν κατά περίπου 13% την τελευταία διετία αλλά με τιμές που παραμένουν πολύ πάνω από τα προ πανδημίας επίπεδα, ο φετινός 13ος μισθός δεν είναι «δώρο Χριστουγέννων». Είναι η τελευταία γραμμή άμυνας απέναντι σε δόσεις, ενοίκια και λογαριασμούς.

Έθιμο, όχι γενικευμένο δικαίωμα – τι λέει ο νόμος

Σε αντίθεση με χώρες όπου ο 13ος (και 14ος) μισθός είναι νομοθετημένος, στην Κύπρο δεν υπάρχει διάταξη που να υποχρεώνει τους εργοδότες του ιδιωτικού τομέα να καταβάλλουν επιπλέον μισθό στο τέλος του έτους.

Η πρακτική, όμως, είναι τόσο διαδεδομένη, ώστε:

• Διεθνείς οδηγοί για μισθοδοσία (Papaya Global, Multiplier, CXC κ.ά.) καταγράφουν τον 13ο ως «συνήθη» παροχή που πληρώνεται συνήθως τον Δεκέμβριο ως bonus έτους.
• Το Υπουργείο Εργασίας, μέσω του Νόμου για την υποχρέωση ενημέρωσης του εργαζομένου για τους όρους εργασίας, επιβάλλει στον εργοδότη να διευκρινίζει γραπτώς αν καταβάλλεται 13ος ή όχι· αν η παροχή συμφωνηθεί, γίνεται μέρος της σύμβασης.

Νομολογία του Ανωτάτου έχει κρίνει ότι επαναλαμβανόμενες χρηματικές παροχές μπορεί να χαρακτηριστούν μισθός - και όχι απλό «δώρο» - εφόσον καταβάλλονται συστηματικά και χωρίς διακριτική ευχέρεια από τον εργοδότη. Σε υπόθεση του 2020, το Δικαστήριο εξέτασε αν ετήσιο χρηματικό ποσό συνιστούσε 13ο ή bonus, τονίζοντας ότι κριτήριο είναι η ουσία της πρακτικής και αν υπάρχει γενικευμένη υποχρέωση πληρωμής.

Με απλά λόγια, αν ο 13ος είναι γραμμένος στη σύμβαση ή έχει καταβληθεί για χρόνια χωρίς διακοπή, δύσκολα κόβεται μονομερώς. Εκεί βρίσκεται και το βασικό νομικό «ανάχωμα» απέναντι σε εργοδοτικές αυθαιρεσίες.

Πόσοι τον παίρνουν στ’ αλήθεια - Η εικόνα πίσω από το «έθιμο»

Δεν υπάρχει επίσημη κρατική στατιστική που να λέει ξεκάθαρα «τόσοι εργαζόμενοι λαμβάνουν 13ο μισθό». Ο 13ος εμφανίζεται στις δηλώσεις εισφορών ως «μη τακτική» απολαβή και δεν αποτυπώνεται ξεχωριστά στα δημοσιευμένα δεδομένα της Στατιστικής Υπηρεσίας.

Ένα από τα λίγα μετρήσιμα σημεία αναφοράς είναι το Salary Survey της Emerald Zebra για το 2025–2026. Στο report αυτό, που καλύπτει κυρίως κλάδους όπως τεχνολογία, χρηματοοικονομικά, επαγγελματικές υπηρεσίες και shared services, προκύπτει ότι:

• Περίπου 41% των ερωτηθέντων δηλώνουν ότι λαμβάνουν 13ο μισθό.
• Περίπου 3% έχουν και 14ο μισθό, σε πιο «παραδοσιακά» σχήματα ή ειδικές βιομηχανίες.
• Το report σημειώνει ρητά ότι η πρακτική «απέχει από το να θεωρείται στάνταρ» στον ιδιωτικό τομέα και χρησιμοποιείται κυρίως ως εργαλείο προσέλκυσης και διακράτησης προσωπικού.

Στον αντίποδα, στον ευρύτερο δημόσιο τομέα ο 13ος μισθός και η 13η σύνταξη καταβάλλονται θεσμικά και προϋπολογίζονται κάθε χρόνο. Πρόσφατη ανακοίνωση του Γενικού Λογιστηρίου υπενθυμίζει ότι οι μισθοί του Δεκεμβρίου στους δημοσίους υπαλλήλους θα πληρωθούν νωρίτερα (19 Δεκεμβρίου), ενώ ο 13ος μισθός και η 13η σύνταξη θα καταβληθούν χωριστά στο τέλος του μήνα.

Άρα, ο πραγματικός χάρτης έχει ως εξής:

• Δημόσιο & ημιδημόσιο: 13ος θεωρείται δεδομένος και κατοχυρωμένος.
• Μεγάλοι Οργανισμοί / τράπεζες / πολυεθνικές: 13ος ή/και bonus, τυπικά συμβατικοποιημένα.
• Μικρές επιχειρήσεις, εστίαση, λιανεμπόριο, gig economy: ο 13ος είναι συχνά άγνωστη λέξη – ή μετατρέπεται σε «κατά βούληση» εφάπαξ ποσό.

Το αποτέλεσμα είναι μια Κύπρος δύο ταχυτήτων: η μία γιορτάζει με επιπλέον μισθό, η άλλη μετρά μέχρι το τελευταίο ευρώ του κανονικού.

Τι αξίζει σήμερα ένας 13ος μισθός

Για να καταλάβουμε τη σημασία του 13ου το 2025, χρειάζεται να δούμε δύο παράλληλες καμπύλες: μισθούς και τιμές.

• Σύμφωνα με τα τελευταία ετήσια στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας, ο μέσος μεικτός μηνιαίος μισθός το 2023 ήταν 2.363 ευρώ και η διάμεση αμοιβή (το σημείο όπου μισοί παίρνουν λιγότερα, μισοί περισσότερα) 1.792 ευρώ.
• Αντίστοιχα, πιο πρόσφατες δηλώσεις του Υπουργού Εργασίας κάνουν λόγο για μέσο μισθό περίπου 2.500 ευρώ και αύξηση μισθών κατά 13% σε διάστημα δύο ετών, με τη διάμεση αμοιβή να ανεβαίνει κοντά στα 1.900 ευρώ.

Την ίδια στιγμή:

• Ο πληθωρισμός, με βάση τον εναρμονισμένο δείκτη HICP, κορυφώθηκε στο 8,1% το 2022 και υποχώρησε στο 3,9% το 2023. Για το 2024 η μέση αύξηση τιμών εκτιμάται λίγο πάνω από 2%, ενώ για την περίοδο Ιανουαρίου–Νοεμβρίου 2025 η άνοδος κυμαίνεται γύρω στο 0,9% – αλλά πάνω σε ήδη αυξημένη βάση.

Απλά, ο μισθός πράγματι «τρέχει» πιο γρήγορα απ’ ό,τι στα χρόνια της κρίσης, αλλά η τσέπη του νοικοκυριού κουβαλά ήδη το σοκ της διετίας 2022–2023. Αυτό σημαίνει ότι:

• Για έναν εργαζόμενο των 1.000–1.250 ευρώ μεικτά (το πιο πολυπληθές εισοδηματικό γκρουπ σύμφωνα με τη Στατιστική Υπηρεσία), ο 13ος καλύπτει ουσιαστικά ένα ενοίκιο και μερικούς λογαριασμούς – δεν αφήνει πολλά για «γιορτές».
• Για έναν εργαζόμενο κοντά στη διάμεση αμοιβή των 1.800–1.900 ευρώ, ο 13ος είναι σχεδόν ένα μηνιαίο καλάθι: ενοίκιο, καύσιμα, ρεύμα, supermarket.

Από την πλευρά του εργοδότη, ο 13ος σημαίνει ότι το ετήσιο μισθολογικό κόστος αυξάνεται περίπου κατά 8,3% σε σχέση με το σενάριο «12 μισθοί». Για επιχειρήσεις με περιορισμένα περιθώρια κέρδους, αυτό δεν είναι αμελητέο – ειδικά σε κλάδους με υψηλή ένταση εργασίας.

Οι αόρατοι χωρίς «δώρο» – κατώτατος μισθός και νέα εργασία

Η οικονομική και κοινωνική διάσταση γίνεται ακόμη πιο αιχμηρή αν δούμε ποιοι βρίσκονται στη βάση της μισθολογικής πυραμίδας:

• Πρόσφατη έρευνα για τις συνθήκες εργασίας έδειξε ότι 24% των εργαζομένων αμείβονται με τον εθνικό κατώτατο μισθό και 13% κάτω από αυτόν, ενώ σχεδόν το σύνολο θεωρεί ότι ο κατώτατος δεν επαρκεί για αξιοπρεπή διαβίωση.

Αυτά τα στρώματα είναι και εκείνα τα οποία πιθανό να μην έχουν 13ο μισθό ή να λαμβάνουν ένα συμβολικό «δώρο» που δεν σχετίζεται με τον πλήρη μισθό τους. Συχνά:

• είναι ευέλικτα απασχολούμενοι,
• εργάζονται σε εστίαση, λιανεμπόριο ή delivery,
• πληρώνονται με ωρομίσθια, σπαστά ωράρια ή και «μαύρες» υπερωρίες.

Γι’ αυτούς, ο 13ος μισθός δεν είναι ετήσια σταθερά αλλά ζήτημα διαπραγμάτευσης – ή τύχης. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο 13ος λειτουργεί ως μηχανισμός ενίσχυσης των ήδη «προνομιούχων» τμημάτων της μισθωτής τάξης (Δημόσιο, μεγάλες εταιρείες) και όχι ως οριζόντιο εργαλείο κοινωνικής πολιτικής.

13ος ή bonus; Οι γκρίζες ζώνες στη σύμβαση

Η πρακτική στην αγορά έχει γεννήσει και μιαν άλλη «εξυπνάδα»: Πολλές εταιρείες αποφεύγουν τον όρο «13ος μισθός» και μιλούν για «ετήσιο bonus κατά την κρίση της εταιρείας».

Η λεπτομέρεια δεν είναι τυπική - είναι νομικά καθοριστική:

• 13ος μισθός: αν προβλέπεται ρητά ή καταβάλλεται σταθερά, θεωρείται μισθολογική παροχή. Η περικοπή του χωρίς συμφωνία μπορεί να κριθεί παράνομη.
• Bonus: αν είναι ξεκάθαρα διατυπωμένο ως προαιρετικό και εξαρτάται από κερδοφορία/απόδοση, δεν δημιουργεί «κεκτημένο» δικαίωμα.

Στην πράξη, χιλιάδες εργαζόμενοι δεν έχουν ιδέα τι ακριβώς γράφει η σύμβασή τους ή τι προκύπτει από την εφαρμογή της επί σειρά ετών. Αν μπουν σε διαδικασία διαφορών (π.χ. σε απόλυση ή αποχώρηση λίγο πριν από τον Δεκέμβριο), το αν δικαιούνται αναλογία 13ου μπορεί να κάνει διαφορά εκατοντάδων ή και χιλιάδων ευρώ.

Δημόσιος τομέας: ο 13ος στο στόχαστρο του ΔΝΤ

Στον δημόσιο τομέα, ο 13ος μισθός είναι κάτι πολύ περισσότερο από «δώρο». Είναι κομμάτι ενός γενναιόδωρου πακέτου απολαβών, που πλέον βρίσκεται στο μικροσκόπιο των διεθνών Οργανισμών.

Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του ΔΝΤ:

• Η Κύπρος δαπανά περίπου 12% του ΑΕΠ για αποζημιώσεις εργαζομένων στη γενική κυβέρνηση.
• Η αμοιβή στον δημόσιο τομέα είναι κατά 27% υψηλότερη από την ιδιωτική, διαφορά πολύ μεγαλύτερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
• Μεταξύ των μέτρων που εισηγείται, περιλαμβάνεται ρητά η κατάργηση του 13ου μισθού στον δημόσιο τομέα, μαζί με περιορισμό της ΑΤΑ και αραιότερες μισθολογικές προαγωγές.

Η πολιτική βαρύτητα είναι προφανής: ο 13ος στο Δημόσιο λειτούργησε ως «κόκκινη γραμμή» ακόμη και στα μνημονιακά χρόνια, και κάθε αναφορά σε κατάργησή του προκαλεί άμεσες αντιδράσεις συντεχνιών. Ταυτόχρονα, όμως, οι εταίροι θέτουν το ερώτημα αν ένα κράτος με μισθολογική δαπάνη ήδη στο 12% του ΑΕΠ και με ώριμα δημοσιονομικά ρίσκα μπορεί να διατηρεί στο διηνεκές έναν τόσο δαπανηρό συμβολικό θεσμό.

Όταν το κράτος πληρώνει «13ο» αντί για την αγορά

Την ίδια ώρα που η συζήτηση για τον 13ο στον δημόσιο τομέα και στις επιχειρήσεις φουντώνει, το κράτος επιχειρεί να καλύψει τις πιο ευάλωτες ομάδες με έκτακτα «δωρο-επιδόματα».

Η τελευταία απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου προβλέπει:

• χριστουγεννιάτικο πακέτο για περίπου 65.000 οικογένειες,
• συνολικού κόστους άνω των 17 εκατ. ευρώ,
• με μπόνους σε λήπτες Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος, χαμηλοσυνταξιούχους και άλλες ευάλωτες κατηγορίες.

Στην ουσία, το κράτος λειτουργεί ως υποκατάστατο του 13ου μισθού για όσους είναι εκτός αγοράς εργασίας ή σε μειονεκτική θέση. Αντισταθμίζει, έτσι, με φορολογικά χρηματοδοτούμενο «13ο» την αδυναμία της αγοράς να εξασφαλίσει αξιοπρεπείς μισθούς και σταθερές παροχές.

Το ερώτημα, όμως, είναι μέχρι πότε μπορεί να συνεχιστεί αυτή η τριπλή χρηματοδότηση:

1. 13ος για τους δημοσίους υπαλλήλους (φορολογούμενοι),
2. 13ος για τους «τυχερούς» του ιδιωτικού τομέα (εργοδότες),
3. «13ος μέσω επιδομάτων» για τους πιο αδύναμους (κρατικός προϋπολογισμός).

Από «δώρο» σε κοινωνικό δίλημμα

Ο 13ος μισθός στην Κύπρο δεν είναι απλώς μια καταβολή στο τέλος του έτους. Είναι:

• Δείκτης ανισότητας μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικού τομέα, μεγάλων και μικρών εργοδοτών, υψηλόμισθων και κατώτατων.
• Πηγή πολιτικής σύγκρουσης ανάμεσα σε ΔΝΤ/Υπουργείο Οικονομικών και συντεχνίες του ευρύτερου Δημοσίου.
• Ψυχολογικό και οικονομικό σωσίβιο για τα νοικοκυριά που ακόμη παλεύουν με τις αυξήσεις της διετίας 2022–2023, παρά τη σημερινή «χαμηλή» ακρίβεια.

Για μια μεγάλη κυπριακή οικονομία, που πατά ταυτόχρονα στο success story της ανάπτυξης και στην πραγματικότητα των συμπιεσμένων εισοδημάτων, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν «αντέχει» τον 13ο μισθό.

Το ερώτημα είναι ποιος τον παίρνει, ποιος τον πληρώνει και τι κοινωνικό αποτύπωμα αφήνει.

Αν ο 13ος παραμείνει προνόμιο των ήδη προστατευμένων και εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης, τότε το δίλημμα «δώρο ή σωσίβιο» θα γίνεται κάθε χρόνο πιο οξύ – και για τους εργαζόμενους και για τα δημόσια οικονομικά.