Μισό αιώνα μετά, η ιστορία αποκαλύπτεται

Πιστή στη δέσμευσή της να προβάλλει την κυπριακή ιστορία της τέχνης, η Λεβέντειος Πινακοθήκη εγκαινίασε στις 20 Νοεμβρίου 2025 τη νέα της προσωρινή έκθεση «Χριστόφορος Σάββα: Απλά – Περίπλοκα – Αόρατα: Ένα άγνωστο αρχείο». Η μοναδική αυτή έκθεση φωτίζει για πρώτη φορά ένα πολύτιμο και άγνωστο έως σήμερα αρχείο του Χριστόφορου Σάββα (1924-1968), του καλλιτέχνη που άνοιξε νέους δρόμους στη σύγχρονη κυπριακή τέχνη και συνέδεσε την καλλιτεχνική δημιουργία του τόπου με τα μεγάλα ρεύματα του διεθνούς εικαστικού γίγνεσθαι. Το αρχείο, που περιέχει έργα, σκίτσα, φωτογραφίες και προσωπικά σημειώματα, αναδεικνύει τη δημιουργική πορεία του καλλιτέχνη και ανοίγει ένα παράθυρο σε άγνωστες όψεις του έργου και του εσωτερικού του κόσμου - όψεις που ο θεατής δεν έχει ξαναβρεί συγκεντρωμένες και τόσο αποκαλυπτικές.

Η ιστορία του αρχείου

Η ιδιαίτερη αυτή ανακάλυψη του αρχείου υπήρξε αποτέλεσμα συγκυριών, δεσμών φιλίας και πράξεων συμφιλίωσης.

Το αρχείο οφείλεται στη στενή φιλία και συνεργασία του Σάββα με έναν Τουρκοκύπριο συλλέκτη και πελάτη του. Το 1968, αντιμετωπίζοντας προβλήματα υγείας και αναμένοντας τη γέννηση του δεύτερού του παιδιού, ο καλλιτέχνης συγκρότησε ένα προσωπικό αρχείο –έργα τέχνης, προσχέδια, γλυπτά, επιστολές, ιδέες και πειραματισμούς– που συμπύκνωνε ολόκληρη τη δημιουργική του διαδρομή. Το αρχείο αυτό πωλήθηκε στον Τουρκοκύπριο συλλέκτη με τη συμφωνία ότι, εφόσον ο Σάββα βρισκόταν εν ζωή μέχρι το 1973, θα μπορούσε να το επαναγοράσει στην ίδια τιμή. Λίγους μήνες αργότερα, ο Σάββα έφυγε από τη ζωή και το αρχείο χάθηκε μέχρι το 2020, όταν αποκαλύφθηκε λόγω τυχαίων συγκυριών.

Συγκεκριμένα, στα τέλη του 2020 η Ελένη Σ. Νικήτα, η πρώτη επιμελήτρια της Κυπριακής Συλλογής της Λεβεντείου Πινακοθήκης, συναντήθηκε με τον συλλέκτη Χαράλαμπο Σεργίου για να εξετάσει έναν χαρτοφύλακα έργων που του είχε δωρίσει ένας Τουρκοκύπριος φίλος του -ο γιος του συλλέκτη που αναφέρεται παραπάνω- ο οποίος επιθυμεί να διατηρήσει την ανωνυμία του. Το δώρο αυτό, μια πράξη συμβολικού επαναπατρισμού και συμφιλίωσης, αποδείχθηκε ότι αποτελούσε μέρος ενός πολύ εκτενέστερου αρχείου, το οποίο περιελάμβανε εκατοντάδες έργα και αντικείμενα του Σάββα, χρονολογημένα από το 1946 έως το 1968.

Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς ότι τόσο η σχέση του καλλιτέχνη με τον συγκεκριμένο συλλέκτη όσο και η σχέση τού Σεργίου με τον γιο τού Τουρκοκύπριου συλλέκτη φωτίζουν ένα συγκινητικό κεφάλαιο της νεότερης κυπριακής ιστορίας, εκεί όπου η τέχνη υπερβαίνει διαχωριστικές γραμμές και μετατρέπεται σε γέφυρα ανθρώπινης επαφής και αμοιβαίου σεβασμού.

Αντικρίζοντας τον πλούτο αυτόν, η Ελένη Νικήτα εισηγήθηκε τη μελέτη του αρχείου από τη Λεβέντειο Πινακοθήκη. Έτσι, το 2021 ξεκίνησε η συστηματική έρευνα και ταξινόμησή του από την επιμελητική ομάδα της Πινακοθήκης υπό την επιστημονική καθοδήγησή της.

Αποτέλεσμα αυτής της έρευνας ήταν η κυκλοφορία της σχετικής έκδοσης αλλά και η προσωρινή έκθεση που άνοιξε τις πόρτες της για το κοινό στις 21 Νοεμβρίου.

Λίγα λόγια για την έκθεση

Η έκθεση παρουσιάζει έργα από τα ταξίδια και τις σπουδές του Σάββα στο Heatherley School of Art στο Λονδίνο· έργα που ολοκληρώθηκαν κατά τη φοίτησή του στην Ακαδημία του André Lhote στο Παρίσι· συνθέσεις που δημιούργησε σε συνεργασία με τον Ουαλό καλλιτέχνη Glyn Hughes, ο οποίος ζούσε τότε στην Κύπρο· αλλά και γλυπτά και εγκαταστάσεις που συνδέονται με την «Απόφαση», την γκαλερί που διατηρούσαν μαζί.

Με το που εισέρχεται κανείς στην έκθεση, εισχωρεί στον κόσμο του Σάββα· «βλέπει» την ψυχή του να ξεδιπλώνεται μέσα από τα έργα, τις σκέψεις, τους προβληματισμούς και το πηγαίο του χιούμορ.

Η αφήγηση ξεκινά με τα έργα και τις μελέτες που φιλοτέχνησε πριν από τις σπουδές του στο Λονδίνο. Στην πρώτη γνωστή σύνθεσή του, Λευκωσία (1946), αποκαλύπτεται το έμφυτο ταλέντο του, αλλά και η πρώιμη επιρροή του από τον Pablo Picasso – μια καλλιτεχνική συγγένεια που αναπτύχθηκε πολύ πριν από τις σπουδές του και τον συνόδευσε σε όλη του τη διαδρομή.

Ακολουθούν τα χρόνια στο Λονδίνο (1948–1954), η αντίθεσή του στην ακαδημαϊκή ζωγραφική και η σταδιακή του στροφή στην αφαίρεση. Το 1956 μετακομίζει στο Παρίσι και φοιτά στην Ακαδημία του André Lhote, όπου έρχεται σε επαφή με θεμελιώδεις θεωρίες της τέχνης και δημιουργεί έργα επηρεασμένα από τον Κυβισμό.

Με την οριστική επιστροφή του στην Κύπρο το 1959, ο Σάββα πειραματίζεται με νέα υλικά και υφές, ανοίγοντας τον δρόμο για την εισαγωγή της τρίτης διάστασης και, σταδιακά, της γλυπτικής στο έργο του - μια τομή που ανανέωσε την κυπριακή καλλιτεχνική δημιουργία. Την άνοιξη του 1960, μαζί με τον Glyn Hughes, ιδρύει την γκαλερί «Απόφαση», η οποία εξελίχθηκε σε μείζον κέντρο καλλιτεχνικής ζύμωσης.

Καθ’ όλη τη δεκαετία του 1960, ο Σάββα συνεχίζει την έρευνά του αξιοποιώντας εγχώρια υλικά και διερευνώντας βαθύτερες πνευματικές έννοιες. Πλήθος έργων, σημειώσεων και επιστολών αναδεικνύουν την έντονη πνευματικότητά του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αινιγματική υδατογραφία Απλά – Περίπλοκα – Αόρατα, που χάρισε και τον τίτλο στην έκθεση. Στο πίσω μέρος της, ο καλλιτέχνης συμπληρώνει ένα σύντομο κείμενο για τη σχέση ανάμεσα στην προσωπική ιστορία του ανθρώπου και στον βαθμό της πνευματικής του εξέλιξης.

Το 1967 ο Σάββα στρέφεται σε ανάγλυφες κατασκευές με καρφίτσες, απομακρυνόμενος αποφασιστικά από την παραδοσιακή ζωγραφική. Πρόκειται για ένα νέο, τολμηρό κεφάλαιο της πορείας του, το οποίο όμως διακόπηκε πρόωρα με τον θάνατό του το 1968.

Ο ρόλος της Ελένης Σ. Νικήτα

Η έκθεση αυτή είναι και η τελευταία έρευνα και μελέτη της Ελένης Σ. Νικήτα, η οποία, δυστυχώς, δεν πρόλαβε να δει την ολοκλήρωση της έκδοσης και την πραγματοποίηση της έκθεσης, καθώς έφυγε από τη ζωή το 2024, αφήνοντας ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Η έκθεση αφιερώνεται στη μνήμη της και αποτελεί φόρο τιμής στο πλούσιο επιστημονικό της έργο, αλλά και στη μοναδική της συμβολή ως προς την κατανόηση και την ανάδειξη της σύγχρονης κυπριακής τέχνης.

Όπως ανέφερε και ο Δρ Γιάννης Τουμαζής, Διευθυντής του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τραπέζης Κύπρου και πρώην Υφυπουργός Πολιτισμού, που εγκαινίασε την έκθεση: «Η έκθεση αποτελεί μια συνομιλία ανάμεσα στον θεατή, ανάμεσα στην ιστορία και στην ερμηνεία, ανάμεσα σε ό,τι βλέπουμε και σε ό,τι αισθανόμαστε και διαισθανόμαστε. Σε αυτήν τη συνομιλία ο Χριστόφορος Σάββα έχει την πρώτη και την τελευταία λέξη. Και η Ελένη Νικήτα έχει τη σταθερή, διακριτική παρουσία που επιτρέπει στη φωνή του να ακούγεται καθαρά».

Η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι τις 28 Ιουνίου 2026 και τον Ιανουάριο 2026 θα ενταχθεί στις πολιτιστικές δράσεις που θα στηρίξουν την Προεδρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Κυπριακή Δημοκρατία.

Διάρκεια έκθεσης: 21 Νοεμβρίου 2025 - 28 Ιουνίου 2026

Αίθουσα Προσωρινών Εκθέσεων, Λεβέντειος Πινακοθήκη

ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΕΣ:

Ελένη Σ. Νικήτα †

Κατερίνα Στεφανίδου

Δέσποινα Χριστοφίδου

ΒΟΗΘΟΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑ:

Στυλιάνα Ιωαννίδου

ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΧΡΩΜΑΤΩΝ

Όμιλος Εταιρειών Peletico

ΧΟΡΗΓΟΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

«H Σημερινή»

ΜΟΝΙΜΟΣ ΧΟΡΗΓΟΣ ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΟΡΩΝ

AEGEAN

ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ

Του Συνδέσμου Φίλων του Λεβέντειου Δημοτικού Μουσείου Λευκωσίας & της Λεβεντείου Πινακοθήκης και του Δήμου Λευκωσίας