Το ριψοκίνδυνο στοίχημα της ανατροπής Χαμενεΐ και οι απρόβλεπτες συνέπειες

Το Ιράν βρίσκεται υπό ασφυκτική πίεση. Το στρατιωτικό σφυροκόπημα του Ισραήλ επιδείνωσε την ήδη δύσκολη πολιτική, κοινωνική και οικονομική κατάσταση της χώρας. Γι’ αυτόν τον λόγο το θεοκρατικό καθεστώς προσπαθεί να πείσει ότι είναι σε θέση να τιμήσει το «συμβόλαιο» με τους πολίτες της χώρας και να τους κρατήσει ασφαλείς. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, εξετάζεται κατά πόσον το ισραηλινό σχέδιο για ανατροπή του καθεστώτος είναι ρεαλιστικό, αλλά και ποιες συνέπειες δύναται να φέρει όχι μόνο στην ίδια τη χώρα αλλά και στο παγκόσμιο. Μέσα σε αυτήν τη δύσκολη κατάσταση, το Ιράν πολεμάει μόνο του τον εχθρό, χωρίς οι «δορυφόροι του», προς το παρόν, να φαίνονται διατεθειμένοι να κινδυνέψουν από τα πλήγματα του Ισραήλ.

Σείεται το ιρανικό καθεστώς

Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με μια πρωτοφανή εσωτερική και εξωτερική κρίση, καθώς η ηγεσία της χώρας παλεύει να διατηρήσει σχεδόν μισό αιώνα κυριαρχίας εν μέσω σφοδρών ισραηλινών επιθέσεων, που πλήττουν τον στρατό, την κυβέρνηση και τον άμαχο πληθυσμό. Ακόμα και το «άβατο» του ανώτατου ηγέτη της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, φαίνεται ότι έχει καταπατηθεί, αφού τόσο ο Νετανιάχου όσο και ο Τραμπ απείλησαν ανοιχτά ότι μπορούν να τον δολοφονήσουν.

Αναλυτές παρατηρούν ότι οι ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις έχουν επιβεβαιώσει αυτό που εδώ και καιρό διαφαινόταν. Η Μοσάντ έχει διεισδύσει σε τέτοιο βαθμό στο εσωτερικό του Ιράν, ώστε να είναι σε θέση να στοχεύει και να εξοντώνει με ευκολία ανώτερους στρατιωτικούς διοικητές και επιστήμονες του πυρηνικού προγράμματος.

Οι τελευταίες ημέρες πάντως φαίνεται ότι έχουν προκαλέσει μια πραγματική ρήξη στο κοινωνικό συμβόλαιο που ίσχυε τα τελευταία είκοσι χρόνια στο Ιράν. Ειδικοί εξηγούν ότι η αμοιβαία συμφωνία μεταξύ του καθεστώτος και των πολιτών του βασιζόταν στην υπόσχεση ασφάλειας με αντάλλαγμα τον περιορισμό πολιτικών, κοινωνικών και, πλέον, και οικονομικών δικαιωμάτων.

Δυτικά ΜΜΕ αναφέρουν ότι το ισχυρό Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), το οποίο εποπτεύει την εσωτερική ασφάλεια, έχει περιέλθει σε κατάσταση διαχείρισης κρίσης. Ουσιαστικά, το πολιτικό και στρατιωτικό κατεστημένο προσπαθεί να ανακτήσει τον έλεγχο του αφηγήματος και να πείσει την κοινωνία ότι μπορεί ακόμα να την προστατεύσει. Όμως, το ρήγμα στο κοινωνικό συμβόλαιο είναι πλέον η μεγαλύτερη εσωτερική πρόκληση για το καθεστώς.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε, φυσικά, ότι το καθεστώς βρισκόταν ήδη υπό πίεση πριν ξεσπάσει ο πόλεμος. Ο ισραηλινός στρατός έχει αποδεκατίσει τους βασικούς συμμάχους της Τεχεράνης: τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο και τη Χαμάς στη Γάζα. Ο Σύρος Πρόεδρος, Μπασάρ αλ Άσαντ, στενός σύμμαχος του Ιράν, ανατράπηκε τον Δεκέμβριο. Το Ισραήλ εξόντωσε ηγετικό στέλεχος της Χαμάς ενώ βρισκόταν στην Τεχεράνη, και στοχοποίησε αρκετούς Ιρανούς διοικητές στην περιοχή.

Την ίδια ώρα, οι απλοί Ιρανοί πολίτες δέχονταν ήδη ισχυρά πλήγματα από τις αμερικανικές κυρώσεις, ενώ οι πρόσφατες επιθέσεις του Ισραήλ ενέτειναν δραματικά τις πιέσεις. Το ιρανικό νόμισμα έχασε 13% της αξίας του, ενώ βομβαρδισμοί σε εργοστάσια φυσικού αερίου στον Περσικό Κόλπο και σε διυλιστήριο στην Τεχεράνη έχουν επιδεινώσει την ενεργειακή κρίση.

Ένα στοίχημα με μεγάλους κινδύνους

Οι επιθέσεις του Ισραήλ σε ιρανικούς στόχους έχουν σκοπό, αφενός, την αποδυνάμωση του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης και, αφετέρου, την πρόκληση αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν. Ο Πρωθυπουργός του Ισραήλ δεν έκρυψε ότι θεωρεί πως ο πόλεμος αυτός «σίγουρα» θα μπορούσε να οδηγήσει στην πτώση της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Η επιθυμία για κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος δεν είναι νέα, ούτε για το Ισραήλ, ούτε για κύκλους της Ουάσιγκτον. Όμως, το κρίσιμο ερώτημα είναι τι θα ακολουθούσε αν η Ισλαμική Δημοκρατία κατέρρεε;

Υπενθυμίζεται ότι το ιρανικό σύστημα εξουσίας, θεσπισμένο μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, είναι ένα περίπλοκο μείγμα θεοκρατίας, αυταρχισμού και περιορισμένων δημοκρατικών θεσμών. Οι θεοκρατικές αυτές δομές «εμφυτεύθηκαν» πάνω στο προϋπάρχον ρεπουμπλικανικό σύστημα της πρώην συνταγματικής μοναρχίας.

Υπάρχουν εκλεγόμενοι θεσμοί όπως το Κοινοβούλιο και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Ωστόσο, οι εκλογές τελούν υπό αυστηρό έλεγχο. Η δύναμη συγκεντρώνεται στην κορυφή της ιεραρχίας, στον ανώτατο ηγέτη, θέση που κατέχει ο Χαμενεΐ από το 1989.

Η ισχυρότερη δύναμη στο Ιράν μετά τον ανώτατο ηγέτη είναι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), το οποίο δημιουργήθηκε ως προσωπική φρουρά του Χομεϊνί και σήμερα έχει μετατραπεί σε έναν στρατό μέσα στον στρατό. Οι Φρουροί δεν έχουν απλώς στρατιωτική ισχύ. Ελέγχουν και μεγάλο μέρος της οικονομίας του Ιράν, από κατασκευαστικά έργα μέχρι παράνομο εμπόριο που βοηθά στην υπερκέραση κυρώσεων.

Πολιτικά, είναι άκρως σκληροπυρηνικοί. Έχουν επανειλημμένα ασκήσει επιρροή ή πίεση σε μεταρρυθμιστές προέδρους, και υποστηρίζουν μόνον εκείνους που ευθυγραμμίζονται πλήρως με την επαναστατική ιδεολογία. Σε καιρό ειρήνης, θεωρείται δύσκολο να επιχειρήσουν πραξικόπημα. Όμως, σε συνθήκες πολέμου και κενό εξουσίας, τα δεδομένα αλλάζουν.

Σύμφωνα με αναλυτές, αν το Ισραήλ καταφέρει να απομακρύνει ή να εξοντώσει τον Χαμενεΐ, τότε το πολιτικό μέλλον τού Ιράν εισέρχεται σε μια κατάσταση μεγάλης αβεβαιότητας. Ένα πιθανό ενδεχόμενο είναι η επιβολή στρατιωτικού νόμου από το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης. Οι Φρουροί, οι οποίοι ήδη διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο σε όλα τα επίπεδα εξουσίας, μπορεί να καταλάβουν την κεντρική διακυβέρνηση με πρόσχημα την προστασία της ισλαμικής επανάστασης. Σε αυτήν την περίπτωση, θα μπορούσαν να επιχειρήσουν ακόμη και να αναδιαμορφώσουν τη Συνέλευση των Ειδικών, ώστε να εκλέξουν έναν νέο ανώτατο ηγέτη με δική τους στήριξη, ίσως ακόμη και τον γιο του Χαμενεΐ.

Μια δεύτερη εκδοχή, περισσότερο απρόβλεπτη αλλά όχι αδύνατη, είναι η εκδήλωση μαζικής λαϊκής εξέγερσης. Ο Νετανιάχου έχει εκφράσει την πίστη του ότι ο ιρανικός λαός μπορεί να ξεσηκωθεί. Η κοινωνική δυσαρέσκεια, που ξεχείλισε με τις μεγάλες διαδηλώσεις του 2022, εξακολουθεί να σιγοβράζει κάτω από την επιφάνεια, ενισχυμένη από οικονομική δυσπραγία, διαφθορά και αυταρχισμό. Σε μια συγκυρία πλήρους θεσμικής αποδιοργάνωσης, δεν είναι αδύνατον η κοινωνία να κινητοποιηθεί μαζικά εναντίον του υπάρχοντος καθεστώτος. Ωστόσο, ακόμη και αν συμβεί κάτι τέτοιο, δεν σημαίνει ότι το νέο καθεστώς θα είναι απαραίτητα φιλικό προς τη Δύση ή το Ισραήλ.

Τέλος, υπάρχει και το ενδεχόμενο η πολιτική συνέχεια να διασφαλιστεί με πιο ήπιο και οργανωμένο τρόπο από το ίδιο το σύστημα εξουσίας, μέσα από μιαν ανακύκλωση των ελίτ και τη μετάβαση της ηγεσίας σε πρόσωπα από το υπάρχον φάσμα, πιθανότατα πιο στρατιωτικοποιημένα και ακόμη σκληρότερα. Σε αυτό το σενάριο, οι Φρουροί της Επανάστασης ή άλλες σκληροπυρηνικές φατρίες θα επιχειρήσουν να γεφυρώσουν το κενό εξουσίας μέσα από ελεγχόμενους θεσμούς, με σκοπό να διατηρήσουν τον πυρήνα της ισλαμικής επανάστασης, έστω και υπό νέα ηγεσία.

Όποια κι αν είναι η εξέλιξη, η βασική διαπίστωση είναι ότι η ανατροπή του Χαμενεΐ, ακόμη και αν επιτευχθεί, δεν ανοίγει αυτόματα τον δρόμο για ένα φιλοδυτικό ή δημοκρατικό Ιράν. Το ιρανικό πολιτικό σύστημα, από μεταρρυθμιστές ώς σκληροπυρηνικούς, είναι βαθιά εθνικιστικό και καχύποπτο προς τις εξωτερικές παρεμβάσεις. Η πλειονότητα των Ιρανών πολιτών μπορεί να αποστρέφεται το καθεστώς, αλλά ταυτόχρονα να απορρίπτει και τον ξένο επεμβατισμό.

Η μοναξιά του Ιράν

Μέσα σε όλα αυτά που περνάει, το Ιράν μοιάζει να στέκεται μόνο του απέναντι στον αιώνιο εχθρό του. Για δεκαετίες, οι ηγέτες της χώρας είχαν δημιουργήσει ένα δίκτυο συμμάχων παραστρατιωτικών οργανώσεων στη Μέση Ανατολή, που ενώνονταν από το μίσος τους για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Όμως, καθώς το ιρανικό θεοκρατικό καθεστώς παλεύει πλέον για την ίδια του την επιβίωση, οι σύμμαχοί του είναι άφαντοι.

Η Χεζμπολάχ του Λιβάνου, άλλοτε η πιο ισχυρή οργάνωση στον «Άξονα Αντίστασης» του Ιράν, δεν έχει εκτοξεύσει ούτε έναν πύραυλο μετά την επίθεση του Ισραήλ στο Ιράν. Οι στρατιωτικές της δυνατότητες και η ηγεσία της έχουν κατακερματιστεί από τις ισραηλινές δυνάμεις τον τελευταίο χρόνο. Η Χαμάς, η παλαιστινιακή μαχητική οργάνωση, είναι πλέον σκιά του εαυτού της ύστερα από 20 μήνες πολέμου με το Ισραήλ, κατά τους οποίους η ηγεσία της εξοντώθηκε και η Γάζα καταστράφηκε.

Στο Ιράκ, οι σιιτικές παραστρατιωτικές οργανώσεις που υποστηρίζονται από το Ιράν δεν έχουν επιτεθεί σε αμερικανικές Βάσεις, όπως συνήθιζαν. Οι Χούθι της Υεμένης εκτόξευσαν μερικούς πυραύλους προς το Ισραήλ την Κυριακή, αλλά έκτοτε σιωπούν.

Σύμφωνα με αναλυτές, οι εξαντλητικοί πόλεμοι άφησαν τους συμμάχους του Ιράν επιφυλακτικούς απέναντι στο Ισραήλ, το οποίο έχει αποδείξει ότι διαθέτει πολύ ανώτερες στρατιωτικές και πληροφοριακές ικανότητες. Ορισμένοι σύμμαχοι επικεντρώνονται πλέον στα δικά τους συμφέροντα, με πολλά να διακυβεύονται σε περίπτωση κλιμάκωσης, όπως τα μέλη των ιρακινών παραστρατιωτικών ομάδων, που σήμερα πλουτίζουν από τον πετρελαϊκό τομέα. Άλλοι, όπως η Χεζμπολάχ, προσπαθούν να ανασυγκροτηθούν και να διαχειριστούν την απογοήτευση για την ανεπαρκή υποστήριξη από την Τεχεράνη κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ισραήλ.

Από την άλλη, ειδικοί προειδοποιούν ότι η στάση των «δορυφόρων» του Ιράν ενδεχομένως ν’ αλλάξει, εάν αποφασίσουν τελικά οι ΗΠΑ να μπουν στον πόλεμο στο πλευρό του Ισραήλ. Το ενδεχόμενο εμπλοκής τους σε έναν ακόμη πόλεμο στη Μέση Ανατολή θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι θα προκαλέσει έντονο αντιαμερικανικό αίσθημα, το οποίο δεν αποκλείεται να οδηγήσει σε βίαιες αντιδράσεις και εκδηλώσεις αλληλεγγύης προς το Ιράν στον μουσουλμανικό κόσμο.

Σημειώνεται ότι η σημερινή απομόνωση επήλθε σταδιακά με την παρακμή της ισχύος του Ιράν στη Μέση Ανατολή. Απαρχή αποτέλεσε η δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί, του δεύτερου ισχυρότερου άνδρα του Ιράν μετά τον ανώτατο ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ τον Ιανουάριο του 2020. Ο Σουλεϊμανί ήταν ο σύνδεσμος που κρατούσε τους περιφερειακούς συμμάχους του Ιράν.

Η έκρηξη της σύγκρουσης μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, πυροδότησε ένα κύμα απαντήσεων κατά του Ιράν, καθώς το Ισραήλ έβαλε συστηματικά στο στόχαστρο τη Χαμάς και τη Χεζμπολάχ, ενώ το Ιράν έκανε ελάχιστα για να βοηθήσει οποιαδήποτε από τις δύο οργανώσεις στο πεδίο της μάχης.

Οι ισραηλινές επιθέσεις αποδυνάμωσαν και ταπείνωσαν την Τεχεράνη, πλήττοντας πυρηνικές εγκαταστάσεις, οπλικά συστήματα, ενεργειακές υποδομές, καθώς και κυβερνητικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους. Αυτό που τάραξε ιδιαίτερα τους συμμάχους του Ιράν είναι το γεγονός ότι οι επιθέσεις αποκάλυψαν πόσο βαθιά έχει διεισδύσει η ισραηλινή κατασκοπία στο εσωτερικό της χώρας.