Πόρισμα - καταπέλτης για τους Takata - Δείχνει πρόσωπα και ευθύνες

Ένα από τα πιο ηχηρά πορίσματα των τελευταίων ετών για την ευθύνη του κράτους έναντι της ανθρώπινης ζωής είναι αυτό της Τριμελούς Ερευνητικής Επιτροπής στην υπόθεση των ελαττωματικών αερόσακων Takata.

Με τεκμήρια, η Επιτροπή καταγράφει σοβαρές ευθύνες και παραλείψεις κρατικών αξιωματούχων και λειτουργών, τις οποίες συνδέει ευθέως με τρεις τραγωδίες στους δρόμους.

Αν και η Επιτροπή δεν έχει αρμοδιότητα να καταλογίσει ποινικές ευθύνες, παρέδωσε έναν φάκελο με ενδείξεις για τέλεση αδικημάτων, όπως ανθρωποκτονία, πρόκληση θανάτου λόγω αμέλειας και κατάχρηση εξουσίας, μεταθέτοντας πλέον την ευθύνη στη Νομική Υπηρεσία και την Αστυνομία.

Το πόρισμα αποδομεί το αφήγημα περί άγνοιας, ξεγυμνώνει τη θεσμική απραξία και «φωτογραφίζει» τα πρόσωπα που είχαν την ευθύνη να προλάβουν το κακό, αλλά δεν το έπραξαν. Από τους Υπουργούς της τελευταίας δεκαετίας, μέχρι τη διοίκηση του ΤΟΜ, τους Γενικούς Διευθυντές και τις αρμόδιες τεχνικές υπηρεσίες, κανείς δεν ανέλαβε την ευθύνη για το τι συνέβη.

Ποιους «καίει» το πόρισμα

Το πιο καθοριστικό κεφάλαιο του πορίσματος για την υπόθεση Takata αφορά τις πιθανές ποινικές και πειθαρχικές ευθύνες κρατικών λειτουργών, αξιωματούχων και εμπλεκόμενων φορέων, μετά τους θανάτους δύο νέων και τον σοβαρό τραυματισμό ενός τρίτου από έκρηξη ελαττωματικών αερόσακων. Η Τριμελής Επιτροπή, παρότι δεν έχει αρμοδιότητα να καταλογίσει ποινικές ευθύνες, δηλώνει ξεκάθαρα ότι υπάρχουν ενδείξεις τέλεσης σοβαρών ποινικών αδικημάτων.

Η Επιτροπή προσδιορίζει τρία βασικά επίπεδα ενδεχόμενης ποινικής ευθύνης: Κατάχρηση εξουσίας, Παραμέληση καθήκοντος, Ανθρωποκτονία ή πρόκληση θανάτου λόγω αμέλειας, Πρόκληση βαριάς σωματικής βλάβης.

Το ΤΟΜ και η αποτυχία καθήκοντος

Κεντρικό σημείο ευθύνης αναδεικνύεται η αδράνεια του Τμήματος Οδικών Μεταφορών (ΤΟΜ), το οποίο είχε θεσμική υποχρέωση παρέμβασης βάσει του Νόμου. Παρά τις 73 επίσημες προειδοποιήσεις από την Υπηρεσία Προστασίας Καταναλωτή (από το 2013 έως το 2025), το ΤΟΜ ουδέποτε διαπίστωσε κίνδυνο, ούτε ενημέρωσε το κοινό. Όπως αναφέρεται στο πόρισμα, «σε καμία από αυτές τις 73 προειδοποιήσεις δεν ανταποκρίθηκε… Παρέλειψε να διαπιστώσει, ως όφειλε, κίνδυνο για την οδική ασφάλεια και να εκπληρώσει το καθήκον ενέργειας».

Η Επιτροπή αποδίδει την κατάσταση αυτή στη στρεβλή αντίληψη του ρόλου του ΤΟΜ, η οποία, όπως αναφέρεται, διαμορφώθηκε υπό τη διεύθυνση του Σωτήρη Κολέττα και παγιώθηκε επί Γιάννη Νικολαΐδη. «Πρόκειται για μια στρεβλωμένη και επικίνδυνη αντίληψη, που διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια που Διευθυντής του ΤΟΜ ήταν ο Σ. Κολέττας και παγιώθηκε όταν Διευθυντής του ΤΟΜ ήταν ο Γ. Νικολαΐδης».

Στο επίκεντρο η εγκύκλιος του 2017

Η εγκύκλιος της 21ης Μαρτίου 2017, με την οποία ο Διευθυντής του ΤΟΜ εξαιρεί τους διανομείς γκρίζων οχημάτων από την υποχρέωση ανάκλησης, αποτελεί βασικό τεκμήριο ενδεχόμενης κατάχρησης εξουσίας, όπως ορίζει το άρθρο 105 του Ποινικού Κώδικα.

Η Επιτροπή σημειώνει ότι υπάρχουν αντικρουόμενες μαρτυρίες για το αν αυτή η εγκύκλιος εκδόθηκε με υπόδειξη του Υπουργού, δηλαδή του τότε Υπουργού Μεταφορών, Μάριου Δημητριάδη.

Επιπλέον στο πόρισμα καταγράφεται ότι η Εγκύκλιος του 2017 κοινοποιήθηκε στον τότε Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου (Αλέκο Μιχαηλίδη) και, όπως προκύπτει από το σύνολο του μαρτυρικού υλικού, ο Γενικός Διευθυντής καμία σημασία δεν έδωσε στο περιεχόμενό της, με αποτέλεσμα να μην εξεταστούν οι συνέπειες από την εξαίρεση των ΔτΚ της ευθύνης για τα γκρίζα οχήματα και σε καμία ενημέρωση -όπως φαίνεται- δεν προέβη στον Υπουργό για το εν λόγω θέμα. «Πρόκειται, κατά την άποψή μας, για σοβαρές παραλείψεις, τις οποίες και θα εξετάσουμε στο κεφάλαιο που πραγματεύεται τα της ευθύνης».

Οι τρεις τραγωδίες

Η Επιτροπή στηρίζει την αναφορά σε ποινικές ευθύνες στα εξής πραγματικά περιστατικά:

30.7.2017 – Τραυματισμός του Α. Λούγκου, 19 ετών, με σοβαρές παραμορφώσεις στο πρόσωπο.

24.1.2023 – Θανάσιμος τραυματισμός του Κυριάκου Όξυνου, 24 ετών.

21.10.2024 – Θάνατος της Στυλιανής Γιωργαλλή, 19 ετών.

Αναφορές και σε τέταρτο περιστατικό, χωρίς τραυματισμούς.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των παραλείψεων και των θανάτων ενδέχεται να στοιχειοθετεί ποινική ευθύνη: «Υπό τα περιστατικά που περιβάλλουν τους θανάτους... ενδέχεται να εμπλέκονται στα αδικήματα... όσοι είχαν αντίληψη ή όφειλαν να έχουν αντίληψη του κινδύνου... και παρέλειψαν και/ή αμέλησαν και/ή αδιαφόρησαν να εκπληρώσουν το καθήκον ενέργειας».

Καμία παραίτηση, καμία ανάληψη ευθύνης

Στο καταληκτικό της κεφάλαιο, η Τριμελής Επιτροπή δεν αφήνει κανένα περιθώριο παρερμηνείας. Ούτε ένας από τους εμπλεκόμενους Υπουργούς, Γενικούς Διευθυντές ή αξιωματούχους δεν ανέλαβε ευθύνη για μια δεκαετία αδράνειας που κόστισε ζωές.

Όλοι οι Υπουργοί που υπηρέτησαν στο Υπουργείο Μεταφορών από το 2013 έως το 2023 αρνήθηκαν ότι γνώριζαν την έκταση του προβλήματος με τους αερόσακους Takata. Ωστόσο, η Επιτροπή τούς καταλογίζει βαριά πολιτική ευθύνη. «Αποτελεί εύρημα της Επιτροπής ότι οι Υπουργοί της περιόδου 2013-2023 έχουν βαριά πολιτική ευθύνη, την οποία, όμως, ουδείς εξ αυτών αναγνώρισε και ανέλαβε», όπως αναφέρεται στο πόρισμα.

Η δικαιολογία ότι «δεν ενημερώθηκαν», δεν τους απαλλάσσει. Αντιθέτως, όπως σημειώνεται, «η ευθύνη των Υπουργών είναι αντικειμενική, δεν χρειάζεται να έχει άμεσα και προσωπική εμπλοκή ένας/μία Υπουργός σε ένα ζήτημα για να του καταλογιστεί».

Απέτυχαν να εκπληρώσουν τα καθήκοντά τους

Από τους έξι πρώην Γενικούς Διευθυντές που κατέθεσαν, οι πέντε προέβαλαν ως βασικό επιχείρημα την άγνοια. Δεν γνώριζαν, όπως είπαν, για το πρόβλημα Takata ή για τον χειρισμό των ανακλήσεων από το ΤΟΜ.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι «με τις δικαιολογίες αυτές ανεγνώρισαν ανεπάρκεια στην εκτέλεση των καθηκόντων τους... Ευθύνη, την οποία ουσιαστικά οι ίδιοι αναγνώρισαν ότι απέτυχαν να εκπληρώσουν».

Μετέθεσε τις ευθύνες σε τρίτους

Το μεγαλύτερο βάρος της πρακτικής ευθύνης πέφτει στο Τμήμα Οδικών Μεταφορών. Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι, από το 2013 έως το 2023, κυριάρχησε και παγιώθηκε η άποψη ότι την ευθύνη των ανακλήσεων την έχει ο κατασκευαστής, με το ΤΟΜ απλώς να διαβιβάζει στοιχεία στους διανομείς. «Χαρακτηρίσαμε την αντίληψη αυτή στρεβλωμένη και επικίνδυνη… Το ΤΟΜ μετέθεσε τις ευθύνες του σε τρίτους και, από φύλακας της οδικής ασφάλειας, μετατράπηκε σε διαβιβαστή πληροφοριών».

Συμφέροντα πάνω από την ασφάλεια

Αναφορικά με τις εμπορικές οργανώσεις (ΣΕΜΗΟ, ΠΑΣΕΑ και εκπροσώπους διανομέων), η Επιτροπή ήταν σαφής. Οι αντιδράσεις τους στις ανακλήσεις είχαν στο επίκεντρο οικονομικά συμφέροντα. «Αποστολή του Κράτους είναι πρωτίστως η ασφάλεια των πολιτών του, και όταν εγείρεται τέτοιο θέμα, τα οικονομικά συμφέροντα υποχωρούν και μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα».

Κληρονόμησε μια χαοτική κατάσταση

Το πόρισμα της Τριμελούς Επιτροπής αναφέρεται εκτενώς στον Υπουργό Μεταφορών Αλέξη Βαφεάδη. Η Επιτροπή αξιολογεί τη στάση, τις ενέργειες και τις δηλώσεις του, τόσο για τη χρονική περίοδο που ανέλαβε το Υπουργείο όσο και για τον χειρισμό της υπόθεσης των αερόσακων Takata.

Το πόρισμα αναγνωρίζει ότι ο Βαφεάδης ανέλαβε το Υπουργείο εν μέσω μιας ήδη διαμορφωμένης κρίσης. Συγκεκριμένα, αναφέρεται: «Ο Αλέξης Βαφεάδης κληρονόμησε μια χαοτική, θα λέγαμε, κατάσταση σ’ ό,τι αφορά την οδική ασφάλεια, η οποία σημαδεύτηκε από δύο σοβαρά δυστυχήματα που επέφεραν τον σοβαρό τραυματισμό του 19χρονου (τότε) Α. Λούγκου και τον θανάσιμο τραυματισμό του 24χρονου Κ. Όξυνου, ενώ τρίτο θανατηφόρο δυστύχημα με θύμα την 19χρονη Στυλιανή Γιωργαλλή επεσυνέβη κατά τη διάρκεια της θητείας του».

«Δεν ενημερώθηκε από τον προκάτοχό του»

Η γραπτή δήλωση του Υπουργού παρουσιάστηκε ως απόπειρα να εξηγήσει και να αποτυπώσει την αγωνιώδη διαχείριση μιας κληρονομημένης κατάστασης. «Αναφύεται μια αγωνιώδης και επίπονη προσπάθεια να διαχειριστεί την κατάσταση που κληρονόμησε, χωρίς ακόμη να γίνει κατορθωτή η εξεύρεση αποτελεσματικής και τελικής λύσης».

Ο ίδιος κατέθεσε ότι δεν ενημερώθηκε από τον προκάτοχό του για το θέμα των αερόσακων Takata και ότι ενημερώθηκε σταδιακά από τη διεύθυνση του Υπουργείου. Επίσης, έμαθε για τους αερόσακους Takata κυρίως από τον πατέρα του θανόντος Κυριάκου Όξυνου, σε προσωπική τους συνάντηση.

Ενέργειες που ανέλαβε

Σύμφωνα με το πόρισμα, μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ζήτησε και έλαβε γραπτώς ενημέρωση από το ΤΟΜ για την πρόοδο των ανακλήσεων και συνεργάστηκε με τον νέο Διευθυντή του ΤΟΜ, Γ. Λουκά, για να εφαρμοστεί φραγή στο σύστημα τεχνικών ελέγχων (MOT) σε οχήματα που δεν είχαν ανταποκριθεί σε ανακλήσεις. Επιπλέον, δρομολόγησε ενέργειες που, σύμφωνα με το ίδιο το πόρισμα, «τεκμηριώνουν ότι προσπάθησε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που κληρονόμησε».

Η Επιτροπή δεν αποδίδει άμεσες ποινικές ή πειθαρχικές ευθύνες στον Αλέξη Βαφεάδη, ωστόσο επισήμανε ότι η ενημέρωση για το θέμα από τις υπηρεσίες του Υπουργείου ήταν ελλιπής.

Αναγνωρίζει ότι η πρώτη του αντίδραση έγινε μόνο αφού πληροφορήθηκε για τον θάνατο Όξυνου από τον πατέρα του. Διαπιστώνει ότι ούτε το Συμβούλιο Οδικής Ασφάλειας, το οποίο συνεδρίαζε υπό την προεδρία του, είχε ποτέ ενημερωθεί από την Αστυνομία ή την ΗΜΥ για τις εκθέσεις σχετικές με τους αερόσακους