Δημοσκοπήσεις ή χειραγώγηση της κοινής γνώμης

Η εξοικείωση πλέον των πολιτών με τις δημοσκοπήσεις καθώς επίσης και η εμπορική υπερπροβολή (βλ. υπερκατανάλωσή) τους από τα τηλεοπτικά μέσα είναι περισσότερο από εμφανής. Όταν πλησιάζουν εκλογές, τα τηλεοπτικά κανάλια κατακλύζονται, σε μεγάλη χρονική πυκνότητα, από πολύχρωμες μπάρες και πίτες.

Η υπερπαραγωγή δημοσκοπήσεων σε συνδυασμό με τα διαφορετικά αποτελέσματα που δίδονται έχει ήδη αρχίσει να παράγει κριτική δυσπιστία ανάμεσα σε ένα μέρος του εκλογικού σώματος, ως προς τον ρόλο της δημοσκοπήσεως σε προεκλογικές περιόδους. Αυτή η δυσπιστία μεταφράζεται ως αμφισβήτηση τού κατά πόσον οι δημοσκοπήσεις λειτουργούν για να ενημερώσουν σχετικώς με τις τάσεις του προεκλογικού κλίματος ή αποσκοπούν στο να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη και κατ’ επέκτασιν να νοθεύσουν τη συμπεριφορά μέρους του εκλογικού σώματος. Με άλλα λόγια, να καθοριστεί το αποτέλεσμα των εκλογών πριν από τις εκλογές. Αυτή η κριτική δυσπιστία των πολιτών θέτει σοβαρά ερωτήματα για τα όρια των δημοσκοπήσεων, γιατί αναδεικνύει δύο παράγοντες που μπορεί να είναι ριζικώς αναιρετικοί για ορθολογικές επιλογές ως προς τους υποψηφίους. Ο πρώτος παράγοντας είναι η ψυχολογική δυναμική που παράγει η δημοσκόπηση, ως «εντύπωση» πλέον, και ο δεύτερος παράγοντας, η θεσμοποίηση (αφού γίνεται επαναλαμβανομένη πρακτική) της «πληροφορίας», που παράγει η δημοσκόπηση, ως αυταξία.

Οι δημοσκοπήσεις δεν είναι πλέον ένα εργαλείο για τη διορατική κατανόηση της κοινής γνώμης, άλλα παρατηρούμε ότι έχουν αποκτήσει έναν πολιτικό ρόλο. Παλαιότερα, αν ρωτούσες μερικούς οικοδόμους, δημοσίους υπαλλήλους ή ταξιτζήδες θα έπαιρνες το πραγματικό προεκλογικό κλίμα, σε σημείο που μπορούσες να προβλέψεις το εκλογικό αποτέλεσμα. Αν σήμερα κάνεις την ίδια ερώτηση στους ίδιους ανθρώπους, θα σου απαντήσουν επικαλούμενοι τις δημοσκοπήσεις που βλέπουν συχνά-πυκνά από τα τηλεοπτικά κανάλια. Είναι ξεκάθαρο ότι η προβολή των δημοσκοπήσεων διαμορφώνει πλέον το κλίμα και αυτό δεν είναι άσχετο με όσους θέλουν να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη προεκλογικώς. Επιπλέον, η υπερπροβολή των δημοσκοπήσεων δημιουργεί ατμόσφαιρα τζόγου. Ζούμε σε μία χώρα όπου ένα μέρος του εκλογικού σώματος είναι εθισμένο στον τζόγο. Όπως ακριβώς οι εταιρείες στοιχημάτων καθορίζουν τα ποσά για τα στοιχήματα περισσότερο για μια ομάδα και λιγότερο για την άλλη, διαμορφώνοντας παράσταση νίκης, η οποία επηρεάζει το ποντάρισμα αυτού που στοιχηματίζει, έτσι και η υπερπροβολή των δημοσκοπήσεων δημιουργεί μία εικονική πραγματικότητα που επιδρά ψυχολογικώς στην εκλογική συμπεριφορά.

Πιστεύω ότι η δημοσκόπηση πρέπει να παραμείνει ένα προεκλογικό εργαλείο που να βοηθά στον προβληματισμό και στην κριτική ικανότητα του ψηφοφόρου. Αναγκαία προς αυτήν την κατεύθυνση είναι η κριτική επεξεργασία της πληροφορίας, η οποία βοηθά στην διαφάνεια και περιορίζει τις θεωρίες συνομωσίας που συνοδεύουν διάφορες δημοσκοπήσεις και αναβαθμίζει τη δημόσια επικοινωνία σε προεκλογικές περιόδους. Είναι επιτακτική πλέον η ανάγκη επαναρρυθμίσεως του θεσμικού πλαισίου των δημοσκοπήσεων. Παραθέτω τα μέτρα διαφάνειας που πιστεύω πως μπορούν να βοηθήσουν: α) Να παρουσιάζεται σε όλους τους πίνακες το αστάθμιστο αποτέλεσμα της μετρήσεως, β) να είναι προσβάσιμες όλες οι ερωτήσεις και απαντήσεις των δημοσιευμένων ερευνών και γ) να δίδεται δημοσίως η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για το δείγμα, για τη διεξαγωγή της έρευνας, για όλες τις σταθμίσεις σχετικά με την πρόθεση ψήφου, καθώς επίσης και για τις εκτιμήσεις της εκλογικής δύναμης των κομμάτων.

Είναι εξαιρετικά επικίνδυνο για τη δημοκρατία, η εξουσία να κερδίζεται ή να χάνεται αναλόγως με την επιδεξιότητα των τεχνασμάτων που δημιουργούν είτε επικοινωνιολόγοι είτε εικονικές πραγματικότητες και ψευδαισθήσεις των δημοσκοπήσεων. Η δυναμική των εντυπώσεων, όπως την βιώνουμε σήμερα στην πολιτική πρακτική, βαθμιαία μετασχηματίζει τον προεκλογικό δημόσιο βίο σε αρένα προπαγανδιστικής χειραγωγήσεως της κοινής γνώμης. Επομένως είναι αναγκαία η συνολική επαναρρύθμιση του θεσμικού πλαισίου των δημοσκοπήσεων, ούτως ώστε υποβολιμαίες και εμπορεύσιμες εντυπώσεις να μην μπορούν να καταστούν λειτουργικός παράγοντας του δημοσίου βίου.

*Διευθυντής του Κυπριακού Κέντρου Μελετών (ΚΥ.ΚΕ.Μ)