Χτύπημα στον τουρισμό μέσω βίντεο

Έρχονται για ένα καλοκαίρι, που μοιάζει εύκολο: ήλιος, θάλασσα, λίγες βάρδιες, «χαρτζιλίκι» και νύχτα. Τα πακέτα “working holidays”, που διαφημίζονται στα social ως έτοιμη λύση –δουλειά, διαμονή, παρέα, εμπειρία– υπόσχονται μια οργανωμένη είσοδο στη σεζόν της Αγίας Νάπας. Όμως, σύμφωνα με undercover έρευνα του Channel 4, για κάποιους-κάποιες η «οργάνωση» μετατρέπεται σε αλυσίδα: εργασιακή επισφάλεια, γκρίζες ζώνες νομιμότητας μετά το Brexit, στέγαση δεμένη με τη δουλειά και ένα περιβάλλον στη νυχτερινή οικονομία όπου, όπως καταγγέλλεται, η σεξουαλική παρενόχληση αντιμετωπίζεται ως «κανονικότητα» και η πρόσβαση σε πληρωμένη εργασία μπορεί να συνδέεται με ωμές σεξουαλικές “ανταλλαγές”. Μετά τον σάλο που προκάλεσε το επεισόδιο “Undercover Working Holidays: Stranded in Paradise”, ο Δήμος Αγίας Νάπας μιλά για «μηδενική ανοχή», ενώ η Αστυνομία ανακοίνωσε αυτεπάγγελτη διερεύνηση για ενδεχόμενη διάπραξη ποινικών αδικημάτων στην ελεύθερη περιοχή Αμμοχώστου.

Το ντοκιμαντέρ και ο «μηχανισμός» της σεζόν
Το Channel 4, μέσα από την undercover έρευνα, δεν περιγράφει απλώς «άσχημες εμπειρίες». Προσπαθεί να δείξει πώς στήνεται ένα ολόκληρο μοντέλο που ξεκινά από το εξωτερικό και καταλήγει να λειτουργεί -κατά τους ισχυρισμούς- σαν μηχανή παραγωγής ευαλωτότητας.

Στο επίκεντρο βρίσκονται τα πακέτα που πωλούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο ως “working holidays”: υποσχέσεις για δουλειά σε μπαρ/κλαμπ, στέγαση «κοντά στη δράση», υποστήριξη από “reps” που καθοδηγούν τους νεοφερμένους. Στα χαρτιά, θυμίζουν μια οργανωμένη “summer job” εμπειρία. Στο πεδίο, σύμφωνα με όσα παρουσιάζονται, τα τρία βασικά στοιχεία -δουλειά, στέγη, “rep”- ενώνονται σε ένα σύστημα εξάρτησης.

Ο “rep” δεν είναι απλώς συνοδός. Είναι ο μεσάζων που σε πηγαίνει στα υποστατικά, που κανονίζει τις «δοκιμές», που σου δείχνει πού θα μείνεις, που σου ζητά deposits/χρεώσεις και, συχνά, που έχει την πρακτική δυνατότητα να σε «κόψει» ή να σε κρατήσει. Όταν ο ίδιος κρίκος ελέγχει και την πρόσβαση στη δουλειά και τη στέγη, τότε ο εργαζόμενος/η εργαζόμενη δεν διαπραγματεύεται επί ίσοις όροις. Υποτάσσεται.

Μετά το Brexit: Όταν η νομιμότητα γίνεται μοχλός πίεσης
Το δεύτερο επίπεδο του φακέλου είναι το θεσμικό. Μετά το Brexit, οι κανόνες για Βρετανούς πολίτες στην ΕΕ έχουν αλλάξει: η παραμονή ως επισκέπτης για περιορισμένο διάστημα δεν συνεπάγεται αυτομάτως δικαίωμα εργασίας. Αυτό το σημείο -που συχνά δεν εξηγείται καθαρά στο marketing των πακέτων- είναι καθοριστικό, γιατί μετατρέπει έναν νέο-μια νέα σε «ήσυχο» εργαζόμενο: φοβάται έλεγχο, φοβάται κυρώσεις, φοβάται να δώσει στοιχεία, φοβάται να πάει στην Αστυνομία ή να μιλήσει δημόσια.

Και ακριβώς εκεί, λένε όσοι γνωρίζουν τη λογική της εκμετάλλευσης, ανθίζει η κατάχρηση εξουσίας: όταν ο άλλος δεν μπορεί να φωνάξει, εσύ ανεβάζεις απαιτήσεις. Όταν ο άλλος δεν έχει πού να μείνει, εσύ σφίγγεις τους όρους. Όταν ο άλλος ντρέπεται ή φοβάται, εσύ «κανονικοποιείς» συμπεριφορές που σε άλλο χώρο εργασίας θα έβγαζαν συναγερμό.

«Σεξ για δουλειά»: Ο πιο σκοτεινός ισχυρισμός
Το σημείο που «καίει» την υπόθεση είναι οι καταγγελίες για σεξουαλική παρενόχληση και για μια αντίληψη “sex-for-work”. Το ντοκιμαντέρ -όπως έχει αναπαραχθεί σε δημοσιεύματα και αποσπάσματα- περιλαμβάνει διαλόγους και σκηνές που περιγράφουν κουλτούρα εξευτελισμού και ωμών υπονοουμένων μέσα σε περιβάλλοντα εργασίας της νυχτερινής οικονομίας.

Σε ένα από τα αποσπάσματα, που έγιναν ευρέως γνωστά, ακούγεται δήλωση που συνδέει την παραμονή στην εργασία/το πέρασμα από “trial” σε πληρωμένη βάρδια με σεξουαλική πράξη. Η ουσία δεν είναι η φράση αυτή καθαυτή, όσο το τι αποτυπώνει: μια σχέση ισχύος, όπου ο εργοδότης ή ο ενδιάμεσος δεν αξιολογεί επαγγελματικά, αλλά μετατρέπει την πρόσβαση στη δουλειά σε πεδίο “ανταλλαγών”.

Για μια μεγάλη τουριστική περιοχή, τέτοιοι ισχυρισμοί δεν είναι «πρόβλημα επικοινωνίας». Είναι ζήτημα ασφάλειας, αξιοπρέπειας και θεσμικής επάρκειας. Και για την κυπριακή κοινωνία είναι ένα απλό τεστ: επιτρέπουμε να λειτουργεί η νύχτα ως «ιδιαίτερο καθεστώς», όπου ό,τι δεν θα ανεχόμασταν σε γραφείο ή ξενοδοχείο, βαφτίζεται «πλάκα»;

Η διαμονή που λειτουργεί σαν… χειροπέδες
Η άλλη πλευρά του ρεπορτάζ αφορά τη στέγαση. Όχι ως απλή ταλαιπωρία, αλλά ως κρίσιμο εργαλείο παγίδευσης. Σύμφωνα με τις περιγραφές του επεισοδίου, καταγράφονται περιπτώσεις καταλυμάτων με σοβαρά προβλήματα υγιεινής και ασφάλειας: έντομα, μούχλα, ελλείψεις υποδομών, προβληματικές κλειδαριές και αίσθημα έκθεσης.

Ανάμεσα στις μαρτυρίες που αναφέρονται, ξεχωρίζει περιστατικό όπου νεαρή εργαζόμενη φέρεται να ξύπνησε και να διαπίστωσε παρουσία άγνωστου άνδρα στο δωμάτιό της. Τέτοιες καταγγελίες δεν μπορούν να μένουν σε επίπεδο «φρίκης της νύχτας». Αν ισχύουν, μιλούν για αποτυχία ελάχιστων προδιαγραφών: Ποιος ελέγχει τα κλειδιά; Ποιος μπαίνει; Ποιος έχει πρόσβαση; Τι ευθύνη έχει ο διαχειριστής; Τι ευθύνη έχει ο μεσάζων που τοποθετεί ανθρώπους εκεί;

Και πάνω απ’ όλα: όταν η στέγη είναι δεμένη με τη δουλειά και τον “rep”, ο εργαζόμενος/η εργαζόμενη δυσκολεύεται να πει «φεύγω». Γιατί το «φεύγω» δεν είναι απλή παραίτηση. Είναι έξωση.

Απλήρωτα “trial”, ωράρια, χρεώσεις: Το οικονομικό σκέλος της εκμετάλλευσης
Το ντοκιμαντέρ και οι αναδημοσιεύσεις του μιλούν επίσης για “trial shifts” και πρακτικές που θολώνουν τα όρια ανάμεσα σε δοκιμή και εργασία. Σε χώρους υψηλής έντασης, η “δοκιμή” μπορεί να γίνει κανονική βάρδια χωρίς καθαρούς όρους, χωρίς γραπτή συμφωνία και με αμοιβή που αμφισβητείται.

Παράλληλα, οι χρεώσεις γύρω από τη στέγαση -deposits, “fees”, έξοδα που εμφανίζονται στην άφιξη- επιτείνουν την εξάρτηση. Όσο περισσότερο πληρώνεις μπροστά, τόσο πιο δύσκολο είναι να φύγεις. Κι αν τα χρήματα είναι λίγα, η «επιλογή» γίνεται μονόδρομος: ή αντέχεις ή καταρρέεις.

“Balloon girls”: Η σκιά του “laughing gas”
Στο υλικό και στις αναφορές γύρω από το επεισόδιο εμφανίζεται και το στοιχείο των “balloon girls”, δηλαδή κατεύθυνση για εργασία που σχετίζεται με μπαλόνια νιτρώδους οξειδίου (“laughing gas”). Η πρακτική αυτή έχει απασχολήσει και στο παρελθόν την ελεύθερη Αμμόχωστο, με τις Αρχές κατά καιρούς να ανακοινώνουν ελέγχους και ποινικές υποθέσεις.

Για την ουσία του ρεπορτάζ, αυτό λειτουργεί ως ένδειξη ενός ευρύτερου περιβάλλοντος: όταν η νύχτα λειτουργεί «στα όρια», συχνά στα όρια δεν βρίσκονται μόνο οι εργασιακές σχέσεις, αλλά και δραστηριότητες που ακροβατούν στη νομιμότητα. Και εκεί, οι πιο νέοι/ες και πιο ανυποψίαστοι/ες είναι πάντα οι πρώτοι που θα χρησιμοποιηθούν.

Η αντίδραση στην Κύπρο: “Μηδενική ανοχή” και αυτεπάγγελτη διερεύνηση
Ο απόηχος του επεισοδίου δεν έμεινε σε τηλεοπτικό θόρυβο. Στην Κύπρο υπήρξαν δημόσιες τοποθετήσεις και θεσμικές κινήσεις.

Ο Δήμος Αγίας Νάπας εξέπεμψε μήνυμα «μηδενικής ανοχής» σε πρακτικές που εκθέτουν ανθρώπους και πλήττουν την περιοχή, ενώ παράλληλα διατυπώθηκε η θέση ότι τυχόν περιστατικά –αν επιβεβαιωθούν– δεν μπορούν να ταυτίζονται με το σύνολο της τουριστικής δραστηριότητας.

Η Αστυνομία ανακοίνωσε αυτεπάγγελτη διερεύνηση για ενδεχόμενη διάπραξη ποινικών αδικημάτων στην ελεύθερη περιοχή Αμμοχώστου. Πρόκειται για κρίσιμο βήμα, γιατί δείχνει ότι οι Αρχές δεν περιμένουν το «τέλειο θύμα» να εμφανιστεί μόνο του. Θα πρέπει να αναζητηθούν πρόσωπα, χρονικά σημεία, συμβάσεις, καταλύματα, βίντεο, μαρτυρίες.

Το δύσκολο, ωστόσο, είναι γνωστό: σε υποθέσεις παρενόχλησης ή εκμετάλλευσης, ειδικά όταν οι εργαζόμενοι είναι ξένοι και επισφαλείς, οι καταθέσεις δεν έρχονται εύκολα. Χρειάζεται προστασία, καθοδήγηση και καθαρό μήνυμα ότι η καταγγελία δεν θα μετατραπεί σε τιμωρία του θύματος.

Ο τουρισμός δεν αντέχει «γκρίζες ζώνες»
Η Αγία Νάπα δεν είναι μόνο η νύχτα της. Είναι ένας πυλώνας του κυπριακού τουρισμού, μια οικονομία που στηρίζει χιλιάδες οικογένειες και μια βιτρίνα προς τα έξω. Ακριβώς γι’ αυτό, η υπόθεση δεν μπορεί ν’ αντιμετωπιστεί με άρνηση ή με αφορισμούς.

Αν οι ισχυρισμοί που παρουσιάζει το Channel 4 οδηγήσουν σε ουσιαστικούς ελέγχους -σε καταλύματα προσωπικού, σε πρακτικές εργοδότησης, σε δίκτυα μεσαζόντων- τότε το ρεπορτάζ μπορεί να γίνει αφορμή εξυγίανσης. Αν, αντίθετα, μείνει στο επίπεδο του θορύβου, θα επιστρέψει ως επόμενο σκάνδαλο, με μεγαλύτερο κόστος: ανθρώπινο και θεσμικό.

Γιατί στο τέλος, η μεγαλύτερη ζημιά δεν είναι να γραφτεί κάτι κακό για την Κύπρο. Είναι να επιτρέπεται να συμβαίνει κάτι κακό μέσα στην Κύπρο – και για μας να είναι απλώς Κυριακή…