Όταν υπογράφεις την υποταγή σου: Η ψυχολογία του ενδοτισμού

Λίγα καθεστώτα ήττας επιβλήθηκαν με μια θεαματική πράξη. Συνήθως παγιώνονται «πολιτισμένα» — με μικρές υπογραφές, μικρές διευκολύνσεις, «ρεαλιστικές» προσαρμογές. Και κάπως έτσι, πριν το καταλάβεις, έχεις συνηθίσει να ζεις μέσα στην αδικία σαν να είναι φυσικός νόμος, σαν νέα πραγματικότητα.

Αυτό είναι το επικίνδυνο με τον ενδοτισμό: δεν είναι πάντα ιδεολογία. Συχνά είναι ψυχολογία. Είναι η σταδιακή μετατροπή μιας έκτακτης παραβίασης σε καθημερινότητα. Είναι η στιγμή που το κράτος, οι θεσμοί και τελικά οι πολίτες σταματούν να αναρωτιούνται «πώς ανατρέπεται;» και αρχίζουν να σκέφτονται μόνο «πώς διαχειρίζεται;». Κι όταν η διαχείριση δεν έχει στόχο την ανατροπή, μετατρέπεται σε συνεργασία με τη νέα «κανονικότητα».

Ας μην κοροϊδευόμαστε. Στην πολιτική, οι συμβιβασμοί είναι συχνά απαραίτητοι. Ο ρεαλισμός δεν είναι βρισιά· είναι, πολλές φορές, όρος επιβίωσης για ένα μικρό κράτος.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο ρεαλισμός γίνεται άλλοθι για μονομερείς παραχωρήσεις που:

1. Μειώνουν μόνιμα τη διαπραγματευτική μας ισχύ,
2. Αποδυναμώνουν τη νομική και ηθική μας θέση,
3. Κανονικοποιούν την παρανομία ως αποδεκτή πρακτική.

Με απλά λόγια: ρεαλισμός είναι να κερδίζεις χρόνο χωρίς να χάνεις έδαφος, δικαιώματα ή αφήγημα. Ενδοτισμός είναι να αγοράζεις λίγη ησυχία, πληρώνοντας μελλοντική κυριαρχία που θα κοστίσει πολύ στις νέες γενιές αλλά οι κύριοι θα είναι νεκροί, άρα δεν τους απασχολεί.

Οι ψυχολογικοί μηχανισμοί του ενδοτισμού:

1. Μαθημένη Αβοηθησία (Learned Helplessness). Όταν μια κοινωνία βιώνει συνεχείς ματαιώσεις και αποτυχίες, αρχίζει να πιστεύει πως η δράση δεν έχει αποτέλεσμα. Δεν είναι χαρακτήρας – είναι μοτίβο μάθησης. Το άτομο εσωτερικεύει την αδυναμία, ακόμα κι όταν υπάρχει περιθώριο αντίδρασης.
2. Γνωστική Ασυμφωνία (Cognitive Dissonance). Όταν οι πράξεις συγκρούονται με τις αξίες (π.χ. δικαιοσύνη, επιστροφή), το άτομο νιώθει εσωτερική ένταση. Για να τη μειώσει, δικαιολογεί την πράξη: «δεν υπήρχε εναλλακτική», «τουλάχιστον έχουμε ηρεμία». Έτσι η παραχώρηση ξεπλένει την αντίρρηση.
3. Προκατάληψη υπέρ του στάτους κβο (Status Quo Bias). Ο φόβος της αλλαγής υπερτερεί του αισθήματος της αδικίας. Η σταθερότητα προτιμάται, ακόμη κι αν είναι άδικη, γιατί η αβεβαιότητα μοιάζει πιο επικίνδυνη ειδικά όταν οι πολιτικοί κάνουν το παν για να το εμπεδώσουμε.
4. Κανονικοποίηση της απόκλισης (Normalization of Deviance). Όταν το «μη φυσιολογικό» γίνεται καθημερινότητα χωρίς κατάρρευση, παύει να προκαλεί σοκ. Η απόκλιση γίνεται ανεκτή, απλώς επειδή δεν έχει άμεσες συνέπειες.
5. Σπείρα της σιωπής (Spiral of Silence). Όταν η διαφωνία στιγματίζεται ως «ακραία», πολλοί σιωπούν για να αποφύγουν τον κοινωνικό αποκλεισμό. Έτσι παράγεται ψευδαίσθηση συναίνεσης.
6. Δικαιολόγηση του συστήματος (System Justification). Ακόμα και όταν το σύστημα σε αδικεί, μπορείς να το υπερασπίζεσαι για να αποφύγεις την ψυχολογική ένταση του να ζεις εντός ενός άδικου κόσμου.

Τα οδοφράγματα άνοιξαν πρώτη φορά στις 23 Απριλίου 2003. Ο ανθρώπινος παράγοντας είναι αυτονόητος. Άνθρωποι ξαναβρέθηκαν με σπίτια, μνήματα, συγγενείς. Δεν πιστεύω ότι κάποιος το υποτιμά.

Αλλά υπάρχει και η άλλη πλευρά. Όταν η διέλευση γίνει ρουτίνα, όταν ο έλεγχος γίνει τυπική διαδικασία, όταν η μετακίνηση γίνει «τεχνικό θέμα», η γραμμή παύει να βιώνεται ως προσωρινή. Αρχίζει να λειτουργεί ως σύνορο. Κι όταν δεν την λες «σύνορο», αλλά τη διαχειρίζεσαι σαν τέτοιο, τότε την έχεις αποδεχτεί – χωρίς να το παραδέχεσαι.

Αυτό δεν είναι θεωρία. Είναι πολιτική πραγματικότητα, που φαίνεται στα συνεχή "ΜΟΕ" για νέα σημεία διέλευσης. Το «μέτρο» εμφανίζεται ως πρόοδος από μόνο του, ενώ η ουσία – κατοχή, δικαιώματα, επιστροφή ούτε καν αναφέρονται.

Το τίμιο αντεπιχείρημα είναι: «Η επαφή χτίζει εμπιστοσύνη, άρα βοηθά τη λύση». Σωστό, αλλά υπό έναν όρο: να είναι μέρος στρατηγικής που στοχεύει σε αποτέλεσμα. Αλλιώς, γίνεται υποκατάστατο λύσης – και ανταμείβει την κοινωνία με λίγη κανονικότητα, αντί για δικαιοσύνη.

Η Νομική Άγκυρα που ξεφορτώθηκαν οι πολιτικοί μας.

Ο ενδοτισμός δεν είναι μόνο ψυχολογικός είναι και θεσμικός. Εκφράζεται όταν αγνοούμε ή υποβαθμίζουμε τα νομικά μας τεκμήρια:

Το Ψήφισμα 541 (1983) του Σ.Α. Ο ΟΗΕ θεωρεί τη μονομερή απόσχιση στα κατεχόμενα νομικά άκυρη. Και καλεί τις χώρες να μην το βοηθούν με κανένα τρόπο. Οι εκάστοτε κυβερνήσεις μας είναι πρώτες στο να παραβιάζουν το ψήφισμα 541 και να αντιμετωπίζουν ένα "κράτος μαριονέττα" σε κατεχόμενη περιοχή σαν "κανονικό κράτος".

• Το Ψήφισμα 550 (1984) απορρίπτει τις προσπάθειες εποικισμού των Βαρωσίων και ζητά επιστροφή στη διοίκηση του ΟΗΕ. Πόσες φορές το ανάφεραν οι "ηγέτες" μας; Οταν "οι δικοί μας" δεν σκοτίζονται, θα το κάνουν οι ξένοι;
• Το ΕΔΑΔ (Cyprus v. Turkey, 2001) επιβεβαιώνει την ευθύνη της Τουρκίας για τον βορρά.
• Η απόφαση Loizidou v. Turkey (1996) αναγνωρίζει την ευθύνη της κατοχικής δύναμης για παραβιάσεις ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων.

Όταν αυτά δεν εντάσσονται στην καθημερινή πολιτική παιδεία, κυριαρχούν λέξεις που αποπροσανατολίζουν: «ρεαλισμός», «ισορροπία», «να μη χαλάσουμε το κλίμα». Και το κλίμα, ουδέποτε ήταν καλό για τους αδύναμους δηλαδή τους πρόσφυγες, και τα δικαιώματά τους.

Πώς σπάει ο κύκλος: Ψυχολογία Αντίστασης

Αν ο ενδοτισμός είναι εν μέρει μαθημένος, τότε η αντίσταση μπορεί να καλλιεργηθεί – όχι με συνθήματα, αλλά με μηχανισμούς.

-Προληπτική Θωράκιση (Inoculation)

Η έρευνα δείχνει ότι όταν οι πολίτες εκτίθενται σε ήπιες μορφές παραπλάνησης και μαθαίνουν να τις αντικρούουν, γίνονται πιο ανθεκτικοί στη μελλοντική πειθώ.

-Τεστ για κάθε «διευκόλυνση»

Κάθε μέτρο πρέπει να ελέγχεται:

• Είναι αναστρέψιμο αν παγιώσει μη κανονικές πρακτικές;
• Συνδέεται με βήματα για λύση ή είναι «δώρο χωρίς ανταπόδοση»;
• Διατηρεί τη νομική μας θέση ή τη θολώνει στην πράξη;

-Σπάσιμο της Σιωπής

Ο δημόσιος λόγος πρέπει να επιτρέπει τη διαφωνία χωρίς να τη στιγματίζει ως ακραία. Αλλιώς, η κοινωνία αυτολογοκρίνεται — και η αλλαγή δεν έρχεται ποτέ.

Το δύσκολο κομμάτι για τους πολιτικούς μας: Να είναι διαθετημένοι να δεκτούν το κόστος της αλήθειας.

Μια πιο συνεπής πολιτική έχει κόστος: διπλωματικό, οικονομικό, επικοινωνιακό. Γι’ αυτό την αποφεύγουν. Γίνεται μια νέα «κανονικότητα» που μας μικραίνει και περιορίζει περισσότερο.

Η υποταγή δεν έρχεται όταν χάνεις, έρχεται όταν σταματήσεις να υπολογίζεις τι χάνεις. Κι αυτή η παραίτηση, σχεδόν πάντα, ξεκινά από το πιο «αθώο» σημείο: μια υπογραφή που μοιάζει «τεχνική», «προσωρινή», «μικρή». Μέχρι να μην υπάρχει πια τίποτα μικρό στο αποτέλεσμα.

*Απόφοιτος Πολιτικών Επιστημών, Ψυχολογίας και Κοινωνιολογίας από τη Γερμανία