Η μεταρρύθμιση της Ειδικής Εκπαίδευσης και η επαναξιολόγησή της από το ΥΠΑΝ

Το θέμα της Ειδικής Εκπαίδευσης επανήλθε στην επικαιρότητα, μετά τη συζήτησή του στην Επιτροπή Παιδείας της Βουλής στις 28/1/2025, κατά την οποία επικράτησε η έκφραση έντονης απογοήτευσης για την καθυστέρηση της προώθησης του θέματος, δίδοντας την εντύπωση πως αυτή παραπέμπει στο πρόσφατο παρελθόν.

Ωστόσο, η αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική, αφού εδώ και αρκετά χρόνια, βρίσκεται υπό εξέλιξη μια διαδικασία προετοιμασίας σχετικού νομοσχεδίου και κανονισμών που θα προωθηθούν μαζί στο κοινοβούλιο για ψήφιση νέας νομοθεσίας, η οποία «δεν θα αφορά μόνο τα παιδιά με αναπηρία, αλλά θα αφορά όλα τα παιδιά, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που ανήκουν σε ευάλωτες και ειδικές ομάδες πληθυσμού και βιώνουν φραγμούς στη μάθηση, καθώς και τα χαρισματικά και ταλαντούχα παιδιά» (ΥΠΑΝ 2021).

Αυτή η προσπάθεια για μεταρρύθμιση της Ειδικής Εκπαίδευσης έχει τις ρίζες της στο πλαίσιο της Πρώτης Εθνικής Στρατηγικής για την Αναπηρία (2018-2028) και το Δεύτερο Εθνικό Σχέδιο Δράσης (2018-2020) τα οποία επεξεργάσθηκε το Υπουργικό Συμβούλιο το 2017, μετά την κύρωση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ατόμων με Αναπηρίες από την Κυπριακή Δημοκρατία το 2011. Με βάση τη Σύμβαση, «το κράτος έχει την υποχρέωση να προάγει, να προστατεύει και να διασφαλίζει την πλήρη και ίση απόλαυση όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών, από τα παιδιά με αναπηρίες».

Μέσα στο πνεύμα αυτής της σύμβασης πραγματοποιήθηκαν διάφορες δράσεις και ακολούθησε δημόσια διαβούλευση, ενώ το 2018 εξασφαλίσθηκε τεχνική βοήθεια από τη Γενική Διεύθυνση Υποστήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων (Directorate General for Structural Reform Support) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Σε συνεργασία με εμπειρογνώμονες του Ευρωπαϊκού Φορέα για την Ειδική Αγωγή και την Ενταξιακή Εκπαίδευση, το ΥΠΑΝ διαμόρφωσε ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο, που στοχεύει να εξυπηρετεί τις ανάγκες όλων ανεξαιρέτως των παιδιών. Παράλληλα, συστάθηκαν τρεις Ομάδες Εργασίας, οι οποίες αποτελούνταν από εκπροσώπους των εμπλεκομένων φορέων, με στόχο την υποβολή συμπερασμάτων αναφορικά με τα ακόλουθα θέματα:

I. Είδη εκπαιδευτικών παροχών και στήριξης, ηγετικές ικανότητες και πρακτικές διδασκαλίας.

ΙΙ. Διαδικασίες αξιολόγησης και στήριξης με επίκεντρο τους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς, τους ηγέτες και τα μαθησιακά περιβάλλοντα.

ΙΙΙ. Ο Ρόλος Κέντρων Στήριξης Ενιαίας Εκπαίδευσης

Αρχικά, τα συμπεράσματα αυτά διαμορφώθηκαν σε συστάσεις στη βάση των οποίων ετοιμάσθηκε προσχέδιο των κανονισμών που είναι απαραίτητοι για την εφαρμογή του νόμου πλαίσιο, ενώ τον Ιούνιο του 2021 ολοκληρώθηκε η ετοιμασία τόσο των προσχεδίων Νόμου όσο και των Κανονισμών, οι οποίοι από τότε, εκκρεμούσαν στο Κοινοβούλιο για υπερψήφιση. Με την αλλαγή της διακυβέρνησης το 2023, από τη μια το ΥΠΑΝ αποφάσισε την επαναξιολόγηση του θεσμού και από την άλλη διαβεβαίωνε πως:

(…) ενεργώντας στη βάση του δικαιώματος φοίτησης όλων των παιδιών στο δημόσιο σχολείο, ανεξαρτήτως αναπηρίας, εθνικότητας, φύλου ή κοινωνικοοικονομικής προέλευσης, επιδιώκει να προσφέρει ίσες ευκαιρίες μάθησης σε όλα τα παιδιά, στοχεύοντας σε μια μεταρρύθμιση, η οποία θα εξασφαλίζει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο δράσης για την καλύτερη εξυπηρέτηση των αναγκών όλων των παιδιών με αναπηρία.

Καταλήγοντας, πρόσθετε πως « (…) σέβεται όλες τις απόψεις που κατά καιρούς εκφράζονται και θα καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια, ώστε να υπάρξει η ευρύτερη δυνατή συναίνεση, λαμβάνοντας πάντοτε υπόψη το καλώς νοούμενο συμφέρον των παιδιών».

Στο μεταξύ, στις 3 Αυγούστου 2023 το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε Πρόταση της Υπουργού Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας (ΥΠΑΝ) για την εφαρμογή πιλοτικού προγράμματος ενισχυτικής διδασκαλίας με δεύτερο/η νηπιαγωγό σε αριθμό δημόσιων νηπιαγωγείων, σύμφωνα με την οποία:

Στη βάση ερευνητικής τεκμηρίωσης, αλλά και παιδαγωγικών κριτηρίων, η στήριξη και της προσχολικής εκπαίδευσης για ζητήματα αλφαβητισμού αλλά και συμπεριφοράς είναι καίριας σημασίας για σκοπούς έγκαιρης διάγνωσης και πρόληψης.

Η συγκεκριμένη Απόφαση προνοεί τη στήριξη αριθμού δημόσιων νηπιαγωγείων που δεν συμμετέχουν στο Πρόγραμμα ΔΡΑ.Σ.Ε και με δεύτερο/η νηπιαγωγό, για την κάλυψη των αναγκών ενισχυτικής διδασκαλίας, βίας και παραβατικότητας καθώς και μαθησιακών ή άλλων δυσκολιών.

Στόχος του ΥΠΑΝ, με την υλοποίηση της Απόφασης, είναι η αναβάθμιση της ποιότητας των παρεχόμενων προγραμμάτων προσχολικής εκπαίδευσης, η στήριξη του/της νηπιαγωγού με δεύτερο/η νηπιαγωγό στην τάξη, καθώς και η ενίσχυση του προγράμματος του δημόσιου νηπιαγωγείου, παρέχοντας εξατομικευμένη ενισχυτική διδασκαλία στα παιδιά που το έχουν ανάγκη.

Η απόφαση αυτή κινείται ασφαλώς προς την ορθή κατεύθυνση. Ζητούμενο, ωστόσο, αποτελεί ο τρόπος εφαρμογής του υπό συζήτηση προγράμματος και η επιστημονική αξιολόγησή του μετά το πέρας της πιλοτικής εφαρμογής, πριν την οριστική απόφαση για συνέχιση ή απόρριψή του, αποφεύγοντας έτσι, πρακτικές του παρελθόντος.

Επίσης, άλλα μέτρα που έχουν ληφθεί για αντιμετώπιση των προβλημάτων της Ειδικής Εκπαίδευσης τα τελευταία δύο χρόνια, είναι η παροχή περισσότερων ωρών μέσα από επιπρόσθετους διορισμούς δασκάλων και η αύξηση των συνοδών, χωρίς όμως να έχει αντιμετωπισθεί ακόμα ικανοποιητικά το θέμα της επιμόρφωσής τους.

Παραμένει, ωστόσο, ζητούμενο η ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της μεταρρύθμισης της Ειδικής Εκπαίδευσης, για την οποία η Υπουργός Παιδείας ανακοίνωσε πως «Εργαζόμαστε εντατικά για την κατάθεση ενός σύγχρονου, παιδαγωγικά τεκμηριωμένου νομοσχεδίου εντός του 2025» (ΧΑΡΑΥΓΗ 2025). Μια προσπάθεια που άρχισε από το 2017 και φαινόταν πως οδηγείτο σε κατάληξη, αφού τον Ιούνιο του 2021 ολοκληρώθηκε η ετοιμασία τόσο των προσχεδίων Νόμου όσο και των Κανονισμών, οι οποίοι από τότε, εκκρεμούσαν στο Κοινοβούλιο για υπερψήφιση μέχρι την απόφαση του ΥΠΑΝ για επαναξιολόγηση του θεσμού.

Επομένως, το μεγάλο ερώτημα που προκύπτει και που πρέπει να απαντηθεί από όλους τους άμεσα εμπλεκόμενους είναι: τι έχει απογίνει όλος εκείνος ο όγκος εργασίας που είχε παραχθεί από το 1017 και ποια είναι τα πορίσματα της επαναξιολόγησης που έχει διεξαγάγει το ΥΠΑΝ;

*Διδάκτορας Επαγγελματικών Σπουδών στην Εκπαιδευτική Διοίκηση