Το πένθος για ένα μωρό δεν μετριέται σε εβδομάδες κύησης

Μια εγκυμοσύνη που διακόπτεται απροσδόκητα, ένα μωρό που γεννιέται χωρίς σημεία ζωής, μια οικογένεια που βιώνει τον θάνατο του παιδιού της λίγο μετά τη γέννηση. Διαφορετικές εμπειρίες απώλειας, με διαφορετικές ιατρικές συνθήκες, που φέρνουν στο προσκήνιο μια κοινή ανάγκη: να αναγνωρίζεται το πένθος των γονιών και να υπάρχει χώρος για ενημέρωση, φροντίδα και στήριξη.

Η 15η Οκτωβρίου, Ημέρα Μνήμης και Ευαισθητοποίησης για την Απώλεια Κύησης και Βρέφους, είναι αφιερωμένη στις οικογένειες που έχουν βιώσει αυτή την απώλεια. Αποτελεί επίσης την καταληκτική ημέρα της Εβδομάδας Ευαισθητοποίησης για την Απώλεια Μωρού, η οποία πραγματοποιείται κάθε χρόνο από τις 9 έως τις 15 Οκτωβρίου.

Πίσω από την ημερομηνία βρίσκεται ένα ζήτημα που ξεπερνά την επετειακή αναφορά. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η απώλεια κατά την εγκυμοσύνη εξακολουθεί να περιβάλλεται, σε πολλές κοινωνίες, από ταμπού, στίγμα και ντροπή. Παράλληλα, πολλές γυναίκες δεν λαμβάνουν την κατάλληλη φροντίδα και τον σεβασμό που χρειάζονται όταν το μωρό τους πεθαίνει κατά την κύηση ή τον τοκετό.

Οι αριθμοί και οι αναγκαίες διακρίσεις

Η συζήτηση για την απώλεια χρειάζεται ακρίβεια, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιούνται στατιστικά στοιχεία. Οι αποβολές, οι θνησιγεννήσεις και οι θάνατοι μετά τη γέννηση δεν αποτελούν την ίδια κατηγορία και δεν πρέπει να συγχέονται.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Διυπηρεσιακής Ομάδας των Ηνωμένων Εθνών για την Εκτίμηση της Παιδικής Θνησιμότητας, οι οποίες δημοσιοποιήθηκαν το 2025, περίπου 1,9 εκατομμύρια μωρά γεννήθηκαν νεκρά παγκοσμίως το 2023. Ο αριθμός αφορά θνησιγεννήσεις και όχι το σύνολο των απωλειών κύησης και βρεφών.

Στη συγκεκριμένη διεθνή καταγραφή περιλαμβάνονται οι απώλειες από τις 28 συμπληρωμένες εβδομάδες κύησης και μετά, πριν ή κατά τον τοκετό. Δεν συνυπολογίζονται οι πρώιμες αποβολές ούτε οι θάνατοι μωρών που γεννήθηκαν ζωντανά. Η διευκρίνιση είναι ουσιαστική, καθώς οι ορισμοί και τα όρια καταγραφής μπορεί να διαφέρουν μεταξύ χωρών και συστημάτων υγείας.

Για τις πρώιμες αποβολές, το Βασιλικό Κολέγιο Μαιευτήρων και Γυναικολόγων του Ηνωμένου Βασιλείου αναφέρει ότι περίπου μία στις πέντε γυναίκες, μετά από θετικό τεστ εγκυμοσύνης, θα βιώσει αποβολή στους πρώτους τρεις μήνες. Επισημαίνει επίσης ότι αρκετές πολύ πρώιμες απώλειες συμβαίνουν προτού επιβεβαιωθεί η εγκυμοσύνη. Πρόκειται για ενημερωτική εκτίμηση του συγκεκριμένου επιστημονικού φορέα, όχι για μέτρηση της συχνότητας στην Κύπρο.

Το ερώτημα της ενοχής

Η αναζήτηση μιας εξήγησης αποτελεί δύσκολο μέρος της εμπειρίας. Ωστόσο, μια πρώιμη αποβολή δεν σημαίνει ότι η γυναίκα προκάλεσε την απώλεια με κάποια πράξη ή παράλειψή της.

Σύμφωνα με το ίδιο Κολέγιο, σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί συγκεκριμένη αιτία. Η συχνότερη θεωρείται ότι σχετίζεται με προβλήματα στα χρωμοσώματα του εμβρύου, τα οποία επηρεάζουν την ομαλή ανάπτυξή του. Ο επιστημονικός φορέας διευκρινίζει ακόμη ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν πως το στρες προκαλεί αποβολή και ότι η σεξουαλική επαφή δεν συνδέεται με πρώιμη αποβολή.

Η σωστή ενημέρωση έχει, επομένως, σημασία και για την αντιμετώπιση της αυτοενοχοποίησης. Οι αυθαίρετες εξηγήσεις του περιβάλλοντος δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την ιατρική αξιολόγηση ούτε να απαντήσουν στα ερωτήματα κάθε οικογένειας.

Η σωματική ανάρρωση δεν ορίζει το τέλος του πένθους

Η έξοδος από το νοσοκομείο ή η υποχώρηση των σωματικών συμπτωμάτων δεν σημαίνουν ότι έχει ολοκληρωθεί και η συναισθηματική διαχείριση της απώλειας.

Το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας, NHS, αναφέρει ότι κάθε άνθρωπος βιώνει διαφορετικά την αποβολή. Η σωματική κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί μέσα σε ημέρες ή εβδομάδες, αλλά η συναισθηματική προσαρμογή ενδέχεται να απαιτήσει περισσότερο χρόνο. Στην ενημέρωσή του περιλαμβάνει τη δυνατότητα συμβουλευτικής στήριξης, αναγνωρίζοντας ότι η φροντίδα δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση των σωματικών συνεπειών.

Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι για ορισμένες γυναίκες οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία μπορεί να διαρκέσουν μήνες ή χρόνια, ακόμη και αν ακολουθήσει η γέννηση ενός υγιούς παιδιού. Η μελλοντική εγκυμοσύνη, συνεπώς, δεν αποτελεί αυτόματη απάντηση στο πένθος που προηγήθηκε.

Όταν η παρηγοριά πληγώνει

Η αμηχανία συγγενών και φίλων μπορεί να οδηγήσει είτε στην αποφυγή της συζήτησης είτε σε εκφράσεις που υποτιμούν, άθελά τους, την απώλεια.

Η βρετανική οργάνωση Sands, η οποία στηρίζει οικογένειες μετά τον θάνατο μωρού, συμβουλεύει το περιβάλλον να αποφεύγει διαβεβαιώσεις ότι οι γονείς θα αποκτήσουν σύντομα άλλο παιδί ή υπενθυμίσεις ότι έχουν ήδη παιδιά. Τέτοιες αναφορές μπορεί να πληγώσουν, επειδή η οικογένεια πενθεί για το συγκεκριμένο μωρό που χάθηκε.

Αντίθετα, προτείνει την απλή έκφραση λύπης, την προθυμία για ακρόαση και τη διατήρηση της επαφής. Η στήριξη δεν εξαντλείται στις πρώτες ημέρες. Επέτειοι και άλλες σημαντικές ημερομηνίες μπορεί να επαναφέρουν έντονα συναισθήματα, ενώ μια επόμενη εγκυμοσύνη μπορεί να συνοδεύεται από ιδιαίτερη ανησυχία.

Και οι πατέρες πενθούν

Η ανάγκη φροντίδας αφορά και τους πατέρες, των οποίων η εμπειρία μπορεί να παραμένει λιγότερο ορατή. Η προσδοκία να φανούν δυνατοί, να αναλάβουν τις πρακτικές υποχρεώσεις και να στηρίξουν τη σύντροφό τους μπορεί να αφήσει ελάχιστο χώρο για τη δική τους θλίψη.

Σε ενημερωτικό της υλικό, η Sands της Νέας Ζηλανδίας περιγράφει ακριβώς αυτή τη δυσκολία: συχνά οι γύρω ρωτούν έναν πατέρα πώς είναι η σύντροφός του, χωρίς να τον ρωτούν πώς αισθάνεται ο ίδιος.

Το ίδιο υλικό υπογραμμίζει τη σημασία του σεβασμού στον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο πενθεί κάθε σύντροφος. Η ανάγκη κάποιου να μιλήσει και η δυσκολία κάποιου άλλου να εκφραστεί δεν αποτελούν μέτρο της αγάπης του για το μωρό ούτε της έντασης της απώλειας.

Η φροντίδα ως οργανωμένη ευθύνη

Η στήριξη των γονιών δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην ευαισθησία του οικογενειακού περιβάλλοντος. Χρειάζεται να εντάσσεται στην οργάνωση των υπηρεσιών υγείας.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το National Bereavement Care Pathway αποτελεί παράδειγμα οργανωμένης προσπάθειας για τη βελτίωση της φροντίδας μετά την απώλεια. Σύμφωνα με τη Sands, η οποία συντονίζει την πρωτοβουλία σε συνεργασία με επαγγελματικούς φορείς, οργανώσεις και γονείς, το πρόγραμμα θέτει πρότυπα φροντίδας και στηρίζει την εκπαίδευση των επαγγελματιών. Αφορά διαφορετικές μορφές απώλειας, από την αποβολή έως τη θνησιγέννηση και τον νεογνικό θάνατο.

Η διεθνής αυτή εμπειρία προσφέρει αφετηρία προβληματισμού και για την Κύπρο: πώς ενημερώνονται οι γονείς, πώς εξασφαλίζεται συνέχεια στη φροντίδα μετά το εξιτήριο και πώς διευκολύνεται η πρόσβαση σε ψυχολογική στήριξη. Πρόκειται για ερωτήματα ουσιαστικής αποτίμησης των υπηρεσιών, τα οποία χρειάζονται συγκεκριμένες απαντήσεις από τους αρμόδιους φορείς.

Παράλληλα, ο ΠΟΥ συνδέει την πρόληψη των θνησιγεννήσεων με την ποιοτική παρακολούθηση της εγκυμοσύνης, την έγκαιρη αντιμετώπιση επιπλοκών και την πρόσβαση σε κατάλληλη μαιευτική φροντίδα. Η πρόληψη και η στήριξη μετά την απώλεια αποτελούν συμπληρωματικές ευθύνες των συστημάτων υγείας.

Ένα φως στη μνήμη τους

Κάθε 15 Οκτωβρίου, η διεθνής δράση «Wave of Light» προσκαλεί οικογένειες και όσους επιθυμούν να εκφράσουν τη συμπαράστασή τους να ανάψουν ένα κερί στις 7 το βράδυ, τοπική ώρα, και να το διατηρήσουν αναμμένο για τουλάχιστον μία ώρα, στη μνήμη των μωρών που χάθηκαν. Η συμμετοχή μπορεί να γίνει ατομικά ή συλλογικά, στο σπίτι ή σε κοινόχρηστο χώρο.

Πέρα από τον συμβολισμό, η ημέρα θέτει ένα απλό αίτημα: οι γονείς να μπορούν να μιλήσουν όταν το επιθυμούν, να πενθήσουν χωρίς πίεση και να ζητήσουν βοήθεια χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσουν τον πόνο τους. Η αναγνώριση της απώλειας είναι η αρχή. Η ουσιαστική φροντίδα χρειάζεται να συνεχίζεται και όταν σβήσουν τα κεριά.